Tractatus de Gratia Divina Actuali
Domenico Palmieri (1829–1909)
First published 1885
Dominicus Palmieri, S.J.'s Tractatus de gratia divina actuali (Gulpen, 1885) is a systematic Roman-school treatise on actual grace. After defining grace and its divisions, Palmieri examines its effects, necessity for fallen humanity, gratuitous character, efficacy, distribution, and relation to predestination, engaging Augustine, the Fathers, councils, Jansenism, and the scholastic disputes over physical predetermination. The sixty-two-thesis format exemplifies late nineteenth-century neo-scholastic dogmatic method: historical authorities are gathered into tightly argued theological conclusions. Schola presents the Latin work from the 1885 edition.
Prolegomenon I: Prolegomenon. De notione et partitionibus praecipuis gratiae divinae
Thesis I: Gratia, prout dicitur de bono aliquo alteri collato, definitur: beneficium ex benevolentia collatum citra exigentiam eius, cui confertur: ad quam definitionem redit illa communis Scholasticorum: donum gratis datum.
Thesis II: Gratia creata tum in donum naturale tum in donum supernaturale dispesci potest: supernaturale tamen donum potiore iure et magis proprie gratia dicitur; ita ut ea dona in ipsa ratione gratiae specifice differant.
Thesis III: Ratione habita tum status sive integritatis sive lapsus creaturae rationalis, tum principii meritori, quod proprium est alterius status, gratia supernaturalis distinguitur in gratiam Dei et gratiam Christi.
I. Per hanc divisionem non alius auctor gratiae indicatur, cum omnis gratiae supernaturalis sit auctor Deus, sed indicatur alia et alia habitudo gratiae ad diversos status creaturae rationalis, status nempe integritatis et lapsus: indicatur 2) specialis habitudo gratiae ad eius principium; gratia enim, quae hominibus lapsis datur, refertur ad Christum Redemptorem, tanquam causam meritoriam, cuius Redemptoris meritum in altero statu locum non habet. Cum ergo quoad statum lapsus gratia id habeat proprium ut pendeat ex meritis Christi Redemptoris, ideo proprio nomine dicitur Gratia Christi, appellatione communi gratiae Dei retenta pro ea gratia significanda, quae spectat ad alterum statum. Gratia Christi dicitur quoque Gratia Dei per Jesum Christum. Cf. Aug. De Gratia Christi c. 17. Constat enim Deum elevasse naturam humanam in primo parente ad ordinem gratuitum supernaturalem (De Deo Creant Th. XLVIII. seqq.), constat humanam naturam lapsam non instaurari atque ad pristinum revocari statum nisi per Christum, qui per oblationem sui ipsius in cruce abstulit peccatum mundi et salutem attulit omnibus, qui perierant. Unde omnis supernaturalis doni in statu naturae lapsae Christus Redemptor est meritoria causa.
II. Iam vero ratione habita huius duplicis status merito distinguitur gratia, quae ad utrumque spectat. Nam merito distinguitur, secundum ipsam rationem gratuiti doni, inter gratiam, quae confertur tantummodo non digno et gratiam, quae confertur positive indigno: inter gratiam, quae ex benevolentia tantum procedit et gratiam, quae ex benevolentia et misericordia simul proficiscitur: inter gratiam, quae confertur simpliciter ut elevet et gratiam, quae confertur ut sanet simul et elevet: inter gratiam, quae confertur simpliciter gratuito et gratiam quae ita aliis gratuito confertur, ut etiam propter parta merita alterius conferatur. Atqui prior est gratia naturae integrae collata diciturque gratia Dei, altera est gratia collata naturae lapsae diciturque gratia Christi. Gratia enim Christi confertur naturae peccatrici, ideoque positive indignae, cui naturae propter peccatum miserae subvenitur per misericordiam, quae natura peccatrix cum a peccato et eius effectibus liberatur, nec non ad sanitatem restituitur atque haec ipsi a Deo praestantur propter merita Christi Redemptoris. Quia vero peccatum deerat in natura integra, cum aucta est donis gratuitis, gratia ei collata his specialibus characteribus carebat. Hinc ad gratiam Dei pertinet non tantum gratia collata Adamo, sed et gratia Angelis collata.
III. Gratia Dei dicitur gratia elevans, gratia autem Christi dicitur gratia sanans, gratia medicinalis, non quia haec id tantum exsequitur, sed quia ipsa sola id facit. Natura enim humana in deterius secundum corpus et animam commutata, ut ait Synodus Tridentina, iam medico indiget, quia sana non est, quo profecto in statu elevationis non indigebat. Notandum vero quod gratia sanans et medicinalis non ideo tantum dicitur, quia alicui languori medeatur, qui sit in natura lapsa, non fuisset in natura integra; sed generatim quia reficit naturam collapsam in deterius secundum animam et corpus commutatam. Gratia enim sanans et medicinalis iuxta Augustinum (De natura et gratia. cc. 2. et 3.) non est tantum ea, qua concupiscentia languor sanatur, sed qua infantes et aetate grandes salvi fiunt, qua nempe omnes homines liberantur a peccato et iustificantur; quod profecto fit per gratiam simpliciter supernaturalem et elevantem. Hoc meminisse in sequentibus iuvabit. Id tamen non impedit quominus distincto dupliei effectu huius eiusdem gratiae Christi, distinguatur quoque eadem gratia et altera dicatur gratia elevans, altera speciatim appelletur sanans et medicinalis, quae vulnera naturae in ipso ordine naturae sanat. Porro de gratia Christi potissimum Augustinus agit contra pelagianos.
Gratiam Dei exhibent testimonia Ephes. IV, 23. 24. Coloss. III, 8. 10. Gen. I, 26. Eecli. XVII. 1 (Vulg.) collata interpretatione Patrum (De Deo Creant. Th. XLII.)
Gratiam Christi referunt testimonia 1. Cor. XV, 10. Ephes. I, 3. 2. Tim. 1, 9. etc.
Nota. Si quis contenderet gratiam omnem etiam Adamo et Angelis collatam esse ex meritis Christi, de qua re nolumus modo disputare; maneret tamen discrimen inter gratiam Dei et gratiam Christi, tum propter diversam habitudinem ad diversos status, tum quia merita Christi pro natura non lapsa non essent merita Redemptoris, sunt autem merita Redemptoris pro natura lapsa.