Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Quoniam per actus bonos naturales se potest homo negative disponere ad gratiam; hinc ut homo adultus ad fidem perveniat, requiritur quidem gratia supernaturalis, quae immediate praeparet ipsum ad fidem, quae gratia multiplex esse potest et altera altera plus minus mediata; attamen dispositio negativa ad gratiam per naturalia media seu auxilia obtineri potest. Porro si fides est finis necessario consequendus, illa saltem media praesto esse debent, quibus homo faciens quantum in se est, ad fidem perveniat. Quod si censeas nullum actum bonum fieri, qui non sit supernaturalis, non nisi de gratia proprie dicta sermo esse potest. Demonstratio thesis pendet ex statuta alibi doctrina de voluntate salvifica seria universali, quam quidem supponimus.

II. Non est autem opus declarare speciatim quomodo Deus consulat saluti cuiuscunque infidelis, qui ignorantia invincibili laborat. Certum est enim Divinae omnipotentiae non deesse vias, quibus assequatur quod intendit nec nos de hac re sollicitos esse oportet. Si enim Deus vult nonnisi per fidem proprie dictam salvare homines (damnata est enim propositio, quae docet: fides improprie dicta ex testimonio creaturarum ad iustificationem sufficit), cum homines vel gratiis supernaturalibus consentientes vel primum secundum vires naturae faciant quod in se est, Deus certe iis ita consulet, ut habere possint fidem. Ceterum gratias quoque infidelibus conferri Ecclesia tenet. Inter damnatas ab Alexandro VIII. an. 1690.7. decemb. haec est propositio 5ª. «Pagani, Iudaei, haeretici aliique huius generis nullum omnino accipiunt a Iesu Christo influxum: adeoque hinc recte inferes in illis esse voluntatem nudam et inermem sine omni gratia sufficiente.» Cf. et proposit. 29ª Quesnelli: «Extra Ecclesiam nulla datur gratia.»

III. Audiendus vero ss. Pius IX. qui in Epistola encyclica ad Cardinales, Archiepiscopos et Episcopos Italiae data die 10 Augusti 1863. haec habet: «Notum Nobis Vobisque est, eos, qui invincibili circa sanctissimam nostram religionem ignorantia laborant quique naturalem legem eiusque praecepta in omnium cordibus a Deo insculpta sedulo servantes ac Deo obedire parati, honestam rectamque vitam agunt, posse divinae lucis et gratiae operante virtute, aeternam consequi vitam: cum Deus, qui omnium mentes, animas, cogitationes habitusque plane intuetur, scrutatur et noscit, pro summa sua bonitate et clementia minime patiatur quempiam aeternis puniri suppliciis, qui voluntariae culpae reatum non habeat.»

Conferre licet ea, quae dedimus in Parergo ad Caput II. pag. 254. sub nn. I. III. IV. quae ad Thesim praesentem confirmandam et illustrandam plurimum conducunt.

IV. Ratio autem Thesis simplicissima est. Ea nempe ex eo pendet quod universalis sit voluntas Dei ut homines salventur et veniant ad agnitionem veritatis I. Tim. II. 1. seqq. atqui infideles nequeunt ad fidem actu venire nisi per gratiam praeparentur; ergo et iis suas gratias destinavit Deus ac pro opportunitate confert.

V. Non est tamen dimittenda Thesis quin Augustinum liberemus a calumnia ipsi inflicta a Iansenio quoad quadruplicem statum hominum, quem Augustinus distinxit, ante legem, sub lege, sub gratia, in pace. Iansenius enim de statu naturae lapsae L. III. c. 2. seqq. docet quod «sententia Augustini, quam tantopere pelagiani detestati sunt, non alia quam ista est: quod arbitrium voluntatis post lapsum primi hominis, antequam gratia visitetur h. e. antequam christianam suscipiat fidem, unde incipit gratia, sub cupiditatibus terrenis ita captivata possideatur, ut libertas illa voluntatis velut ferreis vinculis adstricta nullo modo possit surgere, ut bonum velit aut faciat, sed ut tantummodo captivo motu versetur in malo.» Id Iansenius probat et hoc quarto argumento «ex quatuor statibus populi Dei ante legem, sub lege, sub gratia et in pace. Apud Augustinum enim inter status illos haec differentia est, quod in duobus primis arbitrium sub peccati concupiscentia captivum et servum iacet, ita ut legem iustitiae sibi propositam seu ipsum opus bonum quod lex iubet, implere non possit. Nam quamvis in secundo statu iam instructus homo per legem et supplicii timore territus, quibusdam subinde bene vivendi desideriis percellatur; quia tamen arbitrium nondum est a peccato idest a concupiscentia voluntati seu consensui eius dominante liberatum, non potest motibus illius resistere... In ceteris duobus statibus arbitrium gratia liberante liberum est et vel dimicat vel in beatitudinis pace requiescit. Status isti certis gradibus in toto humano genere distinguuntur, ut primus locum habuerit in plerisque ab Adam lapsu usque ad Moysem, qui legem dedit, quo toto tempore in summa ignorantia vixit genus humanum. Secundus a Moyse usque ad Christum, qui gratiam liberantem dedit; nam illud tempus fuit legis tollentis quidem ignorantiam, nullam tamen bene operandi gratiam multoque minus libertatem arbitrio a dominantis cupiditatis tyrannide largientis. In tertio statu Christi gratia genus humanum liberat... In quarto perfectissime liberi triumphamus.» Subdit porro: «Status isti proportione quadam in singulis etiam hominibus locum habent. Primus et secundus quamdiu homo in profunda legis iustitiae faciendae ignorantia vel, etiam si iam praecepta noverit, fide tamen vera vel spiritu caritatis liberante destitutus sub cupiditatibus suis vincientibus et vincentibus iacet... In tertio statu arbitrium eruitur et liberatur a lege peccati et mortis... In quarto per beatam resurrectionem liberatur ab omni malo.» Provocat Iansenius ad Enchir. c. 118. ad Lib. qq. LXXXIII. q. 66. ad Comm. in Epist. ad Galatas c. 5. ad Expositionem quarumVI. Huius rei mysterium Iansenius l. I. De Gratia Christi c. 2. aperit his verbis: «Iuxta doctrinam Augustini in Scriptura fundatissimam... consilium Dei reformando Iudaeorum populo saluberrimum in danda lege fuit, non ut per gratiam sufficientem, quae adesset ipsis, eam observando recte viverent, quod eos nondum posse praesciebat; sed ut multitudine peccatorum et magnitudine praevaricationum, quae per legem, quam implere non poterant, secutura sciebantur, eorum superbia frangeretur... ut convicto superborum fastu et humilitate concepta, tandem aliquando agnoscerent, se aegrotos esse legemque datam implere non posse... qui scopus Dei tantum abest ut sufficientem gratiam observandae legis Iudaeis affuisse supponat, ut potius e contrario convincat nullo modo eis affuisse, sed istam viam conterendae superbiae Deum elegisse, ut ad gratiam observandae legi sufficientem invocandam et impetrandam propriae infirmitatis cognitione et confessione perduceret.»

Item Iansenius De Gratia Christi l. III. c. 9. distinguens filios et heredes Veteris Testamenti, qui bonis terrenis sibi promissis inhiantes, bene quidem vivere sibi videbantur, sed peccatores erant, a Dispensatoribus et Gestoribus Veteris Testamenti, qui figurativa eius praecepta promissaque non spernebant, sed in eis tanquam in signis quibusdam prophetantibus intelligebant, diligebant et exspectabant Novum; hac inquam, distinctione statuta, decernit quod quidquid hactenus de Iudaeis sub veteri lege constitutis dixerat, accipiendum sit de veris et genuinis heredibus atque filiis illius Testamenti, quod in monte Sina datum fuit et in servitutem generabat.

VII. Iam vero sententia haec aliena est prorsus ab Augustini mente, et ita aliena, ut eiusdem auctoritate evidenter refellatur.

Sane 1) Hanc ipsam sententiam, quam Iansenius Augustino imponit, obiiciebant eidem pelagiani, ut testatur Augustinus Cont. duas epistt. Pelagg. l. III. c. 2. «Legem Veteris Testamenti nos, aiunt, dicere non ob hoc datam fuisse ut iustificaret obedientes, sed ut gravioris fieret causa peccati.» Quid vero ad haec Augustinus? An concedit id a se dici? audi...

» Prorsus non intelligunt quid de lege dicamus, quia id quod dicit Apostolus, quem non intelligunt, dicimus.« Certum est igitur id non doceri ab Augustino quod ei pelagiani et cum pelagianis Iansenius imponit. Quid ergo dicebat Augustinus? Comparabat duos priores status ante legem et sub lege cum statu sub gratia spectatos secundum id quod sunt in se ipsis, ratione habita propriae oeconomiae et sufficientiae ad salutem. Si namque lex vel naturalis vel scripta per se spectetur, ea profecto ad salutem non sufficit; per eam enim est cognitio eius, quod agendum est, sed non est auxilium necessarium ad opus; imo cum per legem sit cognitio peccati, si sola haec sit, non iustos, sed potius praevaricatores facit. Hunc esse Augustini sensum liquet ex sequentibus. Ibidem enim ait » Sed dicimus lege fieri, ut Deus quid fieri velit, audiatur; gratia vero fieri, ut legi obediatur.« Ubi habes distinctionem inter legem et gratiam petitam ab effectu proprio utriusque. Et c.4. » Quis catholicus dicat, quod nos dicere iactitant: Spiritum S. adintorem virtutis in Veteri Testamento non fuisse nisi cum vetus Testamentum sic intelligimus, quemadmodum Apostolus dixit: A monte Sina in veritatem generans?« Scilicet prout erat testamentum servorum, legem ferens terrentem, punientem, non adiuvabat; tantum sub hac ratione spectatum dici potest caruisse gratia; id porro est legem secundum id tantum, quod est ei proprium, considerare. Rursus c. 7. n. 20. » Planius et brevius ita dici potest; Iustitiam legis non impleri cum lex iubet et homo quasi suis viribus facit; sed cum Spiritus adiuvat et hominis libera, sed Dei gratia liberata, voluntas facit.« Hoc est, voluntas sub lege est voluntas instructa quidem notitia quid Deus iubeat; sed suis naturalibus viribus relicta non sufficit ad legis observantiam, sed Spiritus adiuvans requiritur. Et re quidem vera 2) ita intelligendam esse Augustini doctrinam ex eo evidentissime evincitur, quod Augustinus certissime et frequentissime docuerit hominibus Veteris Testamenti ne dum maioribus sed et populo indiscriminatim fuisse praesto gratiam Dei et fuisse iustos inter eos. Sane in Psalm. LXVII n. 2. » Erant etiam in illo populo, qui intelligerent, habentes fidem, quae postea revelata est, non ad legis literam, sed ad gratiam Spiritus pertinentem. Non enim sine ipsa fide fuerunt, qui eius in Christo futuram revelationem praevidere et praenuntiare potuerunt, cum et ilia vetera Sacramenta significantia fuerint futurorum. An soli prophetae habebant hanc fidem? non et populus?

Iam vero etiam qui prophetas fideliter audiebant, eadem adiuvabantur gratia, ut intelligerent quod audiebant. Sed utique Sacramentum Regni caelorum velabatur in Veteri Testamento, quod plenitudine temporis revelaretur in Novo.» Cf. et epist. eius ad Hilarium siculum 157. n. 14. 15.

VIII. Quare Augustinus 3) In Epistola, quam cum aliis quattuor Episcopis ad Innocentium scripsit, ait n. 14: «Per legem cognitio peccati. Nunc autem sine lege iustitia Dei manifesta est, testificata per legem et prophetas. Cum dicit Apostolus: manifestata est, ostendit quia et tunc erat (iustitia Dei, quae secundum Augustinum ea est, qua nos Deus iustos facit. Lege inter alia caput 7. n. 20. Lib. III. contr. duas epistt. Pelagg. et Serm. LXXXII. c. 9.), sed tanquam illa pluvia, quam Gedeon impetravit, tunc velut in vellere occulta, nunc autem velut in area manifesta.... Sicut confugiunt multi a facie regnantis peccati ad gratiam, velut in area nunc patentem, ita pauci (Iudaei iusti, pauci comparati cum iustis ex Ecclesia, quae totum orbem complectitur) ad eam confugiebant velut in vellere tunc latentem.» inter Testamentum Vetus et Novum non hoc discrimen ponit quod tunc gratia deesset, nunc sit; sed quod tunc esset occulta, nunc manifesta.

Scilicet oeconomia populi Iudaici erat per se oeconomia legis quae manifesta erat; gratia vero eidem populo conferebatur, sed non vi legis seu vi illius oeconomiae, sed vi oeconomiae Evangelii, quae quidem tunc velata erat et latens, nunc vero post Christum revelata et manifesta est. Unde in Veteri Testamento dicitur fuisse manifesta lex, gratia occulta.

IX. Ceterum ut intimius doctrina Augustini intelligatur, advertendum est discrimen ab ipso positum inter has duas phrases: esse sub lege et esse in lege seu cum lege. In Ioann. Tract. III., n. 2. «Unde facti erant homines sub lege? non implendo legem. Qui enim legem implet, non est sub lege, sed cum lege.» Ibid. Tract. LI. n. 27: «Omnes rei sub lege sunt, bene viventes cum lege sunt.» In Psalm. I. n. 2: «Aliud est esse in lege, aliud sub lege. Qui in lege est, secundum legem agit; qui est sub lege, secundum legem agitur. Ille ergo liber est, iste servus.» Itaque sub lege esse, non est tantum legem habere, sed legem habitam non servare eaque proinde reum fieri et damnari: servus proinde est qui est sub lege; non enim amore iustitiae operatur, propter quem liber esset sub gratia et in lege et cum lege ac propterea obnoxius est minis, terroribus et vindictae legis. Quare de quovis homine sive Iudaeo, sive Christiano Augustinus affirmat quod sub lege est, si eam non implet; lex enim iusto non est posita, sed iniusto et affirmat quod in lege est, si eam implet. Si autem fiat comparatio populi Veteris Testamenti et populi Novi Testamenti et utriusque oeconomia secundum id, quod proprium habet spectetur, liquet quod «in lege veteri praevalebat timor, in nova amor» ut ait in Psalm. LXXVII. n. 7. et quod homines Veteris Testamenti, ratione habita solius oeconomiae legis, non poterant observare legem, possunt autem homines Testamenti Novi; Gratia enim propria est huius status, prout talis est. Porro si «lex usitatius vocatur cum minatur, terret, vindicat» (Ad Simplic. L. I. q. I. n. 17) et si sub lege est qui eam non implet, etiam sub lege erit, qui eam implere nequit et ideirco eius vindictam timere debet; quocirca homines Testamenti Veteris, cum ratione habita solius legis, quae sola ad eos spectabat, non possent implere legem, erant sub lege. Verum quemadmodum Christianus, qui ratione oeconomiae, in qua vivit, est sub gratia, si tamen legem non servat et peccat, ipse est sub lege et ideirco, ut Augustinus ait, ad Vetus Testamentum in servitutem generans spectat; ita et Iudaeus, qui ratione oeconomiae, in qua vivebat, erat sub lege, si tamen legem servasset per gratiam, quae ei non deerat per merita Christi, qui etiam tum operabatur, ipse in lege fuisset et sub gratia atque spectasset ad Testamentum Novum. Contr. duas epistt. Pelagg. I. III. c. 4. n. 9. «Ad Testamentum Vetus, quod est a monte Sina in servitutem generans, quod est Agar, illi pertinent, qui cum acceperint legem sanctam et iustam et bonam, putant sibi ad vitam literam posse sufficere et ideo qua fiant factores legis, divinam misericordiam non requirunt.» Quae doctrina Augustini de hominibus sub lege, eadem est de hominibus, qui fuerunt ante legem. Spectati namque secundum rationem status sui carebant quoque lege positiva extrinsecus data; non tamen carebant, propter merita Christi revelanda in statu gratiae, notitia ac gratia necessaria ad agendum. An putandum est censusse Augustinum Patriarehas omnes, Seth, Noe, Abralamum, Isaacum etc. gratia Dei destitutos fuisse, et nihil fecisse nisi peccata? Quid manifestius contra Scripturam? Sane illis non secus ac iis, qui sub lege veteri erant, affirmat Augustinus in Enchir. c. 118. gratiam fuisse collatam. «Sie est et Dei populus ordinatus per temporum intervalla, sicut Deo placuit. Nam fuit primitus ante legem, secundo sub lege... deinde sub gratia... Quae quidem gratia nec antea defurt, quilus eam oportuit impertiri, quamris pro temporis dispensatione, veluta et occulta.»

Cum igitur status singularis hominis, qui prius in altissimis ignorantiae tenebris vivit, deinde peccatum per legem cognoscit, tum tandem gratia Dei adiuvatus recte operatur, comparentur cum his statibus generis humani secundum id tantum quod hi status ex se proprii habebant; non sequitur, quod in prioribus statibus genus humanum exsistens caruerit auxilis necessariis ad operandum salutariter, nec fuerint homines iusti. Faure in 1. c. Enchirid.