Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Supposuimus in praecedentibus vires homini per gratiam actualem conferri, quod ipsa eiusdem gratiae definitio docet; modo quaerimus an id verum sit et cuiusmodi sint istae vires. Thesis haec non est exclusiva; nam gratiam vires quoque alterius ordinis conferre docebimus Thesi seq.

Constat gratiam actualem exercere causalitatem moralem erga voluntatem humanam. Vocat enim, excitat, trahit, allicit eandem ad bonum: imo quia ea est ipsa vocatio, excitatio etc., obtinet hanc causalitatem moralem ad modum formae: Deus autem, qui auctor est vocationis, excitationis etc., qui nempe vocat, excitat etc., est sub hoc respectu efficienter moralis causa actuum corum, qui propter illam vocationem, excitationem etc. fiunt. Verum haec causalitas moralis gratiae distinguenda est secundum rationem saltem (an re ipsa distinguatur disputabimus in fine thesis) ab iis viribus moralibus, quas in thesi dicimus per gratiam conferri voluntati. Vis enim moralis gratiae vocatur ea, qua fit ut plus minus facile sit superare difficultates ortas ex insita nobis inclinatione ad ea, quorum amor non est rationi conformis; quatenus propter certas cogitationes et affectiones ad bonum inditas nobis a Deo valemus eas difficultates superare, sive quia augetur inclinatio in bonum, sive quia minuitur inclinatio in malum. Appellatur itaque haec vis moralis, quia sita est in certa cognitione, delectatione, inclinatione etc., qua, prout talis est, non physica, sed moralis facultas ad actum obtinetur, eo quod difficultas quaedam excluditur et facilitas comparatur, exsistente etiam sine ea in nobis physica potestate ad actum.

Iam vero gratiam actualem huiusmodi vires praestare voluntati manifestum est. Etenim ipsa est cognitio opportuna ad agendum honeste, ipsa est delectatio, suavitas boni, affectio animi et inclinatio ad agendum honeste, ipsa est amor et complacentia boni, ardor caritatis et inclinatio in bonum; atqui his exsistentibus minime pronitas ad malum et additur vel augetur facilitas ad bonum: ergo his formaliter instructus animus vires morales obtinet ad bonum. Sane experientia nos docet quod cum difficultatem ad honeste agendum experimur, id ex eo procedit quod inclinationem quandam sentimus plus minus vehementem ad inhonesta, quam si superveniens aliqua lux veritatis et affectio ac suavitas honesti occupet, statim difficultas magna saltem ex parte evanescit alacresque nos sentimus ad ardua quaeque honesta peragenda: atqui id fit per gratias actuales: ergo.

III. Non erit autem inopportunum de vi et necessitate actuum indeliberatorum in ipso ordine naturali aliquid disputare, ut analoga gratiae indoles intelligatur plenius.

a) Exsistunt ne igitur semper in nobis ante actus deliberatos huiusmodi motus voluntatis indeliberati? Si experientiam primo consulimus, constat quod frequentissime ex cognitione intellectus excitantur in voluntate motus indeliberati, qui sunt affectio ad id, quod ut bonum proponitur aut aversio ab eo, quod proponitur ut malum et frequenter constat quod uterque motus, prout diversa sunt obiecta, quae simul proponuntur, vel diversus respectus, qui in uno obiecto ab intellectu consideretur, simul excitatur in voluntate. Iam vero causa eliciens hos motus non est libera; quia nondum adest exercitium libertatis, sed est causa necessaria; elicit nimirum eos motus voluntas prout est natura. Atqui causa necessaria in iisdem adiunctis agit semper eodem modo: ergo semper in iis adiunctis huiusmodi motus exsistunt. Iam vero adiuncta, in quibus experientia constat eos motus indeliberatos exsistere, sunt vel sola cognitio alicuius rei praevertens, vel ad summum cognitio rei, quae ad nos aliqua ratione spectet possitque nobis aliquod bonum vel malum procurare. Ergo quotiescumque cognitio vel cognitio talis praevertit, exsistant oportet huiusmodi motus spontanei.

b) Quod si quaestio fiat cur isti actus exsistant, primo respondemus hanc esse naturam voluntatis humanae, ut cum a potentia in actum exit, paulatim veluti per gradus procedat et ideo ante actus deliberatos erumpat in huiusmodi imperfectos actus spontaneos, qui sunt quaedam via et dispositio ad illos. Respondemus secundo quod causa finalis horum motuum indeliberatorum, sive illud quod ipsa natura per eos intendit (quod quidem est id, quod naturaliter ex iis consequitur) est praeparatio voluntatis ad actus deliberatos, sive sit praeparatio necessaria simpliciter ut sit actus deliberatus, sive sit necessaria secundum quid, ut nempe suavi modo et facili actus deliberatus exsistat. Id certe experimur in nobis quod nisi aliquid nobis sub aliqua ratione placeat, illud non eligimus. Et sane voluntas etiam cum ordinatissime agit, bonum suum quaerit, bonum enim unicuique proprium; idcirco oportet ut intellectus id, quod eligendum sit, proponat etiam ut bonum voluntatis. Iam vero sive quia ex hac propositione intellectus sequatur necessario ea spontanea complacentia voluntatis, sive quia ea exigatur ut voluntas eligat (alterutrum enim esse debet, quoniam hi actus naturali, ut vidimus, necessitate exsistunt), semper verum erit hos actus esse naturale elementum dispositionis et praeparationis voluntatis ad actus deliberatos.

Attamen quemadmodum requiritur quidem aliqua cognitio pro exercitio libertatis, sed non est opus ut illud eligatur quod clariore et certiore notitia apprehenditur, ita etsi requiratur aliqua spontanea complacentia, non est tamen opus ut vehementiorem voluntas, quae domina est sui actus, sequatur: quanquam id non raro contingat.

c) De necessitate autem huius spontaneae affectionis seu complacentiae excitatae in voluntate ex praevertente cognitione loquitur Augustinus L. I. ad Simplician. 9. II, n. 21: «Quis, inquit, animo amplectatur aliquid quod cum non delectat?» et n. seq. «voluntas ipsa nisi aliquid occurrerit quod delectet et invitet animum, moveri nullo modo potest: hoc autem ut occurrat non est in hominis potestate.»

Ex his porro consequitur quod cum tenuis est affectio spontanea erga aliquid et vehemens e contrario in aliud, difficile sit et raro contingat quod voluntas erga illud libere feratur.

IV. Haec gratia, prout suavitatem et facilitatem voluntati indit, est gratia sanans, quatenus haec intelligitur ea, quae vulneri scilicet concupiscentiae medetur, cuius necessitas ex laxato freno concupiscentiae oritur; quaedam enim impotentia honeste agendi inducta est propter relaxatam concupiscentiam in nobis ex peccato primi parentis. Hanc impotentiam quoad singulos actus minuit aut tollit gratia sanans seu medicinalis, de qua adeo frequenter loquitur Augustinus. Qua in re ne decipiaris, adverte quod haec gratia est in ordine praesenti supernaturalis et praeter hoc munus sanandi concupiscentiae vulnus, praestat etiam aliud, de quo in Th. seq. In statu vero integritatis loco huius gratiae, prout est medicinalis adversa motibus concupiscentiae, erat donum habituale integritatis, quod gratuitum et ipsum erat.

V. Breviter nunc expedienda est quaestio, quam superius reliquimus in medio: an scilicet causalitas moralis gratiae sit idem cum vi morali quam confert. Respondemus autem quod re sunt idem. Nam causalitas moralis competit formaliter gratiae, quatenus ipsa est formaliter vocatio, excitatio et huiusmodi: atqui haec vocatio, excitatio etc. nihil est aliud reapse quam cognitio, suasio, delectatio, complacentia, suavitas etc. qui sunt omnes actus vitales; his porro instructa voluntas formaliter potentior fit moraliter ad agendum: ergo. Differunt vero ratione; quia causalitas moralis gratiae spectatur prout gratia est a Deo provocante hominem ad bonum, vires autem spectantur prout ipsa gratia exsistens formaliter in facultate expeditam eam facit ad agendum.

VI. Quod autem docuimus de viribus moralibus collatis per gratiam actualem non ita est universaliter exclusive accipiendum, ut voluerimus dicere nullas esse vires morales ad honeste agendum sine gratia actuali, vel quamlibet actualem gratiam per se solam conferre vires sufficientes ad perfectionem operis: sed affirmavimus tantum quod gratia actualis, cum confertur, vires praestat morales et quaelibet quidem gratia actualis vires aliquas morales ad aliquid confert.

PARERGON.

Potest esse tanta perfectio motuum indeliberatorum, quos excitat Deus in animo ad consensum aliquem voluntatis obtinendum, ut oppositus dissensus voluntatis evadat moraliter impossibilis.

I. Moraliter impossibile dicimus, quod, licet sit physice possibile, est tamen maxime naturae nostrae difficile ideoque spectata communi hominum ratione agendi, vel nunquam vel fere nunquam contingit. Tam vero his praestitutis, quae diximus in praecedente Thesi, manifestum est quod cum cognitio vel duo opposita obiecta repraesentat, vel unum tum sub respectu eligibilis, tum sub respectu non eligibilis, fieri potest ut motus indeliberatus voluntatis in unum obiectum vel in unam rationem obiecti sit vehementissimus et motus indeliberatus in oppositam sit tennissimus. In hac autem hypothesi est moraliter impossibile h. e. maxime difficile ut voluntas eligat id, ad quod exstat motus indeliberatus tenuissimus. Illud autem non eligendo, eliget id, ad quod vehementissime fertur; aliquid enim voluntas constituta in actu primo agit necessario, libertate exsistente ad alterntrum. Atqui potest Deus excitare motus indeliberatos erga aliquod eligibile ita ut ipsi vehementissimi sint et motus in oppositum sint tenuissimi: ergo. Manet tamen possibilitas physica, quia ille vel tenuissimus motus in oppositum est sufficiens ut voluntas possit propter suam indifferentiam illud amplecti, sed deest possibilitas moralis.

Sane Ripalda De Ente Supern. D. CIX. Sect. 2. ait hanc esse communem Theologorum sententiam nec se nosse unum, qui eam neget. Affert autem ex auctoritate ad id probandum argumentum ex Prov. XXI, 1. Cor regis in manu Domini, quocumque voluerit, inclinabit illud et ex August. Enchir. c. 98. «Quis tam impie desipiat, ut dicat Deum malas hominum voluntates quas voluerit, ubi voluerit, in bonum non posse convertere?» aliaque similia eiusdem testimonia. Porro ut id verum sit, necesse est ut gratiae haec vis adseratur, qua possit, manente quidem possibilitate physica, moralis gigni impossibilitas dissensus. Suarez in opere postumo De vera Intelligentia auxilii efficacis c. 35. probat Deum posse quandam necessitatem inferre voluntati ad actum: disputat autem quomodo id fieri possit, supponit possibilem esse aliquam qualitatem, sed probabilius dicit quod fieret per actionem Dei n. 12. Tum n. 17. mentionem facit eius modi, quem explicavimus.

1. Imo si supponatur voluntatem libere velle non posse id, ad quod spontaneo motu prius (naturâ saltem) affecta non fuerit; dicendum quoque est, de re possibili loquendo, quod talis etiam cose potest huiusmodi indeliberatorum motuum divina excitatio, ut simul cum iis deliberatus motus voluntatis in oppositum sit physice impossibilis. Scilicet potest efficere Deus non tantum ut motus propensionis indeliberatus vehementissimus in aliquid exsistat, sed etiam ut desinat seu non excitetur motus aliquis indeliberatus propensionis in oppositum, sed tantum ut exsistat aversionis motus in istud: atqui in hac hypothesi ne dum moraliter, sed physice est impossibilis dissensus voluntatis; quia nulla exsistente inclinatione naturali indeliberata in aliquid deest, ut supponimus ex praec. Th. n. III., ratio sufficiens liberi consensus voluntatis in illud. Si vero in hoc voluntas non consentit, in illud utique consentiet; quia aliquid, ut iam monuimus, velle debet. Cf. Ripalda ibid. Sect. 3.

III. Adverte, cum hanc potestatem Deo eiusque gratiae vindicamus, non docere nos Deum reapse ita agere multoque minus hanc esse ordinariam et communem divinae Providentiae rationem, sed velle tantum nos ostendere quid gratia Dei possit, ut eius efficacia moralis penitus intelligatur. Verum censemus absonum non esse arbitrari quod Deus identidem cum Sanctis suis ita egerit et agat; quibus si tunc actu deerit potestas expedita merendi, hic defectus (qui ceteroquin adest nobis frequentissime, ut cum e. g. dormimus) compensabitur eo bono, quod est quaedam praegustatio caelestis beatitudinis. Nonne potest Deus alicui viatori visionem sui brevi aliqua mora concedere? an id impossibile vel Deo illicitum existimabitur, quia tunc desineret potestas merendi?

Ceterum adserenda est Deo potestas efficiendi citra communicationem suae visionis immediatae atque nulla adhibita coactione, ut peccatum in voluntate sit physice impossibile. Probatur ex eo, quod beatitudo naturalis est possibilis; cum certitudine autem et inamissibilitate beatitudinis nequit cohaerere potestas physica expedita ad actum peccandi; hanc autem non videtur Deus meliore modo impedire posse, quam eo, quem nunc proposuimus. Ergo.

Nota. Doctrina de efficacia morali gratiae in Th. praeced. tradita, tenenda est accurate; quia, ut postea docebimus, discrimen inter gratiam congruam et non congruam, inter efficacem et pure sufficientem, pendet ex ea efficacia morali gratiae.