Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Bona naturalia sunt tum ipsa natura tum quae naturam consequuntur et ab ea exiguntur atque omnia, quae horum ordine continentur (De Deo Creant. Th. XXXI). Jam vero constat huiusmodi bona a Patribus simpliciter honestari appellatione gratiae. Sane gratia Dei dicitur lumen naturale rationis, sive imago Dei, quam homo, ut rationalis est, gerit (Athanasius De Incarn. c. 12. Epiphanius ad Joannem hierosolym. ep. CX. inter opera Hieronymi qui eam interpretatus est), gratia Dei dicitur immortalitas, qua fruuntur Spiritus, qui incorruptibiles quidem sunt ac immortales, sed secus ac Deus; quippe iste a se, illi a Deo libere creante habent ut tales sint (Sophronius hierosolym. in literis synodicis lectis in Conc. VI. Act. XI. Hieronymus Dialogo II. cont. Pelag. n. 7) ac generatim gratia dicitur quidquid hominibus inest secundum esse et naturam (Damascenus De Fide II. 12).

Inde est quod Ecclesia in liturgia publicisque suis precibus postulat a Deo nedum bona supernaturalia, sed et naturalia, cuiusmodi sunt salus corporis, aversio pestilentiae, famis, tempestatum, pluvia, aut serenitas aeris, victoria in bello et similia atque ita a Deo haec flagitat, ut divinam indulgentiam, misericordiam, pietatem exoret Deoque gratias agat, cum ea obtinuerit.

Quid quod Providentia Dei, quae omnia regit, ab auctore Sapientiae XVI, 25 dicitur παντοτρόφος ἀρετῇ et a vulgato interprete redditur omnium nutrix gratia?

Hanc doctrinam disserte testati sunt quinque Africani Praesules Aurelius, Alipius, Augustinus, Evodius, Possidius literis iis, quas in causa pelagiana ad Innocentium dederunt: «Etsi quadam (aiunt) non improbanda ratione dicitur gratia Dei, qua creati sumus, ut non nihil essemus neque ita essemus aliquid ut cadaver, quod non vivit et arbor, quae non sentit et pecus, quod non intelligit, sed homines, qui essemus et viveremus et sentiremus et intelligeremus et de hoc tanto beneficio creatori nostro gratias agere debeamus: unde merito et ista gratia dici potest, quia non praecedentium aliquorum operum meritis, sed gratuita Dei bonitate donata est: alia est tamen, qua praedestinati vocamur, justificamur, glorificamur.»

II. Constat idem ratione, quam Africani Episcopi quoque indicaverunt. Etenim ut gratia sit, oportet ut sit beneficium aliquod sponte nulla necessitate collatum, quod nulla praeverterint merita, quae illud exigerent: atqui negari nequit huiusmodi esse donum creationis et generatim quidquid cum creatione naturae connectitur. Speciatim vero si considerentur singillatim dona naturalia, liquet plurima ex iis, praeter eam rationem communem quae inest creationi, specialem quoque rationem gratiae sibi vindicare. Sane naturalia diximus (De Deo Creat. l. c.) ea esse dona, quae a natura exiguntur ne frustra sit atque ca omnia proinde, quae eodem ordine perfectionis continentur ac illa, quae a natura exiguntur, quorum non sunt nisi amplificatio quaedam. Plurima enim ex iis quae naturae debentur, non continentur certo numero, sed in indefinitum se porrigunt. Iam vero 1) cum species quaevis gradus indefinitos in sua perfectione admittat, ut vis intellectiva quoad aciem ingenii, quisque singillatim ex his gradibus, non secus ac creatio naturae est indebitus supposita quoque creatione, ideoque gratiae rationem habet. 2) Ipsa amplificatio bonorum naturalium, quae per se necessaria non est, qualis se prodit e. g. in tot ac tam variis naturis inferioribus, quae in nostrum commodum sunt creatae, specialem habet rationem gratiae, neque enim ea amplitudo proprie debetur. 3) Plura quae naturae per se debentur, non debentur naturae concretae sive personae, eo quod aliquis ordo superior, cui natura vel personae subsunt, exigit ut hoc illae priventur; ita e. g. quamvis debita sit naturae integritas membrorum, sanitas organorum et huiusmodi, si tamen eae causae physicae concurrant, quae opus generationis perturbent, quae corpus male afficiant, necesse est vitium exsistere in corpore, ut leges physicae, quibus mundus regitur, in tuto maneant: quare si in aliqua persona eae causae ab aliis causis agere prohibeantur, id gratiae deputabitur. Imo 4) quamvis generatim ordo physicus, in quo humana natura versatur, debitus ei sit; quia tamen multipliciter poterat a Deo ordo physicus disponi, hic ordo praesens, qui libere electus est a Deo, ex quo tot beneficia hominibus obveniunt, prout haec beneficia consequuntur, quae in alio ordine, quem Deus potuisset eligere, non exsisterent, gratiae rursus rationem nanciscitur. Tandem 5) quamvis natura rationalis opus habeat auxiliis quibusdam, quibus suas facultates exerceat eaque proinde in genere exposcat, eadem tamen auxilia singillatim spectata quamdam gratuiti rationem sibi vindicant. Sane ut voluntas agat, necesse est ut in certis adiunctis versetur et ut cognitio intellectus praevertat: ut autem intellectus actu cogitet, necesse est ut aliquid ei occurrat quo determinetur ad actum; etsi vero generatim ab intellectu exigatur aliquid, quo determinetur, quod tamen hoc potius quam illud ei occurrat, quod haec potius quam illa sint adiuncta operationis, id ex Providentia pendet, quae libere hunc potius elegit ordinem rerum, quam alium. Adiuncta ergo ea, in quibus voluntas bene operatur, non operatura in aliis, occursus illius rei, quae cogitationem congruam seu opportunam ad bonum actum voluntatis determinat, inter divinas gratias sunt numeranda. Hanc porro veritatem ipse Philosophus vidit, cuius testimonium citat s. Thomas in Quodlib. I. a. 7. verbaque Philosophi exstant L. VII. Eudemiorum (si tamen eius est opus) c. 14. «De hoc dubitabit quis an fortuna huius sit causa, ut nempe cogitemus quod oportet et quando oportet et ita fortuna sit causa omnium, quippe quae causa est cogitationis et consilii. Non enim quis deliberat, eo quod prius deliberaverit se deliberare et hoc ipsum deliberavit. Sed est principium aliquod. Neque quis cogitat, quia cogitavit prius cogitare et hoc in infinitum. Non igitur cogitandi principium est mens neque deliberationis deliberatio. Quid aliud igitur nisi fortuna? ita ut a fortuna omnia pendeant, si est principium quoddam, extra quod non est aliud. Haec autem qua ratione talis est ut possit hoc facere? Nempe quod quaeritur hoc est: quodnam sit principium motus in anima. Manifestum profecto quod, quemadmodum in universo Deus, etiam et in illa principium motus Deus sit. Movet enim omnia quod in nobis exsistit divinum. Rationis vero principium non ratio, sed quid praestantius: quid vero praestantius vel ipsa scientia esse potest nisi Deus?»

Constat ergo in ipso ordine naturae locum esse pluribus divinis gratiis rationesque plures occurrere, cur Deum exoremus eique pro benefactis gratias agamus.

COROLLARIUM. Ex dictis sub n. 5) colligere licet quod non statim cum auxilii alicuius divini fit mentio, quo facultates nostrae adiuvantur, cogitandum est de aliquo auxilio supernaturali, ac si in ordine naturae nulla essent divina huiusmodi auxilia. Nam et in ordine purae naturae, si exstitisset, sua fuissent opportuna. auxilia naturalia, quibus homo ad assecutionem finis naturalis adiutus fuisset. Quare oeconomia Divinae Providentiae in eo ordine non fuisset tantum ea, quæ nunc est, detractis donis et auxiliis supernaturalibus; sed alia fuisset in subministratione opportunorum auxiliorum secundum exigentiam finis proprii illius status.

III. Donum supernaturale est perfectio, quae neque essentiam rei constituit neque ad essentiam rei necessario consequitur neque ab ea exigitur ne ipsa eiusque vires frustra sint, neque sub genere earum perfectionum continetur, quae a natura exiguntur: si autem id, quod simpliciter supernaturale est, prae oculis habeatur, est perfectio excedens perfectionem omnium bonorum naturalium. cf. De Deo Creant. Th. XXXI. cuius doctrinam hic supponimus. Supernaturale ergo est donum indebitum naturae ideoque gratuitum. Porro si comparentur dona naturalia cum supernaturalibus, evidens est1°) quod, quamvis dona quoque naturalia, ut diximus, gratia Dei censeri possint, potiori iure magisque proprie nomen gratiae sibi vindicant dona supernaturalia. Etenim quamvis in eo conveniant quod utraque a benevolo animo Dei proficiscantur, differunt tamen, sive ratio boni per se sive ratio gratuiti consideretur. Nam in donis supernaturalibus, si saltem ea spectentur, quae sunt simpliciter supernaturalia, ut adoptio, inhabitatio in nobis Spiritus S. beatitudo, Incarnatio etc. bonum maius est, cum sint dona secundum perfectionem maiora. Si vero in his bonis consideretur ratio gratuiti, haec licet animadvertere. a) Si inter dona naturalia spectetur ipsa natura, quae creatur, haec non est positive indebita alicui, cum nullum sit subiectum, cuius meritis non debeatur: sed tantum negative est indebita, quia non tenebatur Deus eam creare: unde in dono naturae ratio indebiti non est propria; nam indebitum dicit ordinem ad aliquid cui non debeatur; in creatione vero naturae deest terminus realis, cui ea possit dici indebita. At dona supernaturalia sunt positive indebita, referuntur enim ad naturam, cui accedunt et cui non debentur. Si b) spectentur dona ea naturalia, quae naturam consequuntur et ab ea exiguntur, ea excludunt quidem meritum ex operibus, non vero meritum naturae: at dona supernaturalia utrumque meritum excludunt, ut ex ipsa definitione constat. Cf. testimonium s. Thomae in Thesi praeced. Si c) spectetur amplitudo donorum naturalium, quae per se non debetur ac certus ordo ille naturalis providentiae, qui rursus debitus non est; haec tamen licet specifice non sint debita, sunt debita generice et continentur in eodem ordine earum perfectionum, quae sunt debitae naturae. At dona supernaturalia nec specifice nec generice debentur omninoque perfectionem excedunt earum rerum, quae sunt debitae naturae. Supernaturale ergo est positive indebitum, indebitum nedum meritis operum, sed et meritis naturae atque nec specifice nec generice debitum est. Itaque potiori iure magisque proprie gratia dicitur et est donum supernaturale; sive enim spectetur ratio beneficii, quod in perfectione collata consistit, sive spectetur ratio indebiti, utraque maior est in donis supernaturalibus. Unde Augustinus ait Serm. XI. De Verbis Apostoli: «Excepta illa gratia, qua condita est humana natura, haec enim Christianis Paganisque communis est, haec est maior gratia, non quod per Verbum homines creati sumus, sed quod per Verbum carnem factum fideles facti sumus.» Hinc est quod, ut idem Augustinus monet, cum nomen gratiae in Ecclesia simpliciter usurpatur, soleant bona supernaturalia, non naturalia intelligi: haec est enim gratia, quam in libris Dei legere et populis praedicare catholici antistites consuererunt (epist. cit. ad Innocentium) et gratia, quam commendat Apostolus non est ea qua creati sumus ut homines essemus, sed qua iustificati sumus, cum mali homines essemus (epist. CXCIV. ad Sixtum n. 8).»

IV. Verum quaestio esse potest an discrimen istud, quod in ratione gratiae intercedit inter dona naturalia et supernaturalia, sit tantum secundum gradus, quod innuere videtur Augustinus testimonio paulo ante citato, dicens hanc esse maiorem gratiam, an sit secundum speciem. Discrimen secundum speciem est discrimen secundum essentiam. Iam vero specifice certe differunt ea, quae sub una communi sive univoca sive analogica ratione ita se habent ut alteri insit nota positiva, quae determinat seu circumscribit ipsam rationem generis, alteri autem desit: sive ea specifice differunt quae sub communi ratione constant notis essentialibus diversis, sive utrinque positivis, ut sub ratione coloris viride et rubrum, sub ratione habitus moralis vitium et virtus: sive ex una parte positivis ex altera negativis, ut sub ratione animalis animal rationale et irrationale. Atqui si considerentur bona, quae pressiore sensu dicuntur naturalia h. c. debita naturae, quae nempe naturam supponunt, cui referuntur et ea comparentur cum supernaturalibus, liquet quod licet utraque quadam ratione sint gratiae, illis tamen est essentiale esse debitum naturae, istis esse indebitum: quae duae notae profecto essentialiter differunt. Idcirco haec saltem dona sub ratione gratiae essentialiter differunt. Si vero ipsa naturae creatio spectetur et cum bonis supernaturalibus comparetur, patet rursus illam esse gratiam, quia deest subiectum cui possit conferri ideoque cui possit quoque deberi, haec vero esse gratiam respectu ipsius naturae, cui non debentur, licet ea exsistat: atqui haec duo: esse gratiam quia deest subiectum cui possit conferri et esse gratiam quia exsistenti subiecto, cui confertur, non debetur, differunt certe non accidentaliter sed essentialiter. Notae ergo, quae enumeratis donis essentiales sunt, diversae sunt ipsaque ratio communis gratiae determinatur et circumscribitur in donis supernaturalibus nota positiva, quae deest aliis. Quoad alia vero naturalia dona, quae secundum atomam speciem vel secundum numerum non sunt debita; quoniam tamen generice saltem debita sunt, ea neque secundum essentiam sunt eiusdem rationis cum donis supernaturalibus, quae nec generice debentur. Dices: bona naturalia Deus non debet naturae, sed sibi. Scilicet posita creatione naturae, divinae perfectiones exigunt ea conferri, ita ut in illa hypothesi Deus non sit liber ad utrumque. At oppositum valet quoad bona supernaturalia. Ergo. Cf. I. II. q. CXI, a. L. ad 2m. Augustinus autem non negat quod defendimus: sed usus est laxiore quadam loquendi ratione. Perperam vero pressiorem, quam deinceps schola usurpavit, loquendi rationem in Patribus semper requireremus.