Tractatus de Gratia Divina Actuali

Huiusmodi sententiae afferuntur Patrum graecorum, quibus ii prolusisse haeresi pelagianae vel semipelagianae videantur. Expectare Deum, sinceram electionem cuiusque, conferre gratiam iis qui credant, gratiam recipere qui ad eam se praeparet Cyrillus Hieros. cath. 1. et 17. Ad cognoscendam vitam, quae ducit ad Deum nos sufficere Athanasius Orat. cont. Gentes n. 30. Divinum auxilium in nostra situm esse voluntate Basilius epist. 294. Omni pulsanti aperiri et idcirco ingredi in nostra esse potestate Nyssenus De Beat. or. 5. Recedere nos a vitiis, cum ratione ac libero arbitrio utimur Nazianzenus orat. 31. Electionem boni opus esse voluntatis, auxilium Dei nos consequi volendo et currendo Chrys. in epist. ad Rom. hom. 2. Abrahamum ideo fuisse electum a Deo, quia ipse suis facultatibus usus sit, ut se idoneum redderet ad eam vocationem accipiendam Chrys. hom. 42. in Gen. Omnis honestae actionis initium in nostra esse positum voluntate Methodius penes Damascenum in Eclogis. Atque aliae geminae aliorum Patrum graecorum.

II. Iam vero ita ex ordine probamus Thesim. Ecclesia graeca ante sententiam Innocentii et Zosimi latam contra haeresim pelagianam, professa est doctrinam catholicam non secus ac Ecclesia latina. Etenim anno CCCCXV. ab Eulogio Caesariensi Episcopo habita est Synodus Episcoporum quatuordecim Liddae, quae est Diospolis, in qua Synodo Pelagius, ne damnaretur, damnavit ipse errores suos et Caelestii, inter quos et illum: gratiam Dei non ad singulos actus dari et alterum: gratiam Dei secundum merita nostra dari. De actis huius Synodi scripsit Augustinus librum De Gestis Pelagii, quo in libro ostendit universam pelagianam haeresim ea in Synodo fuisse damnatan, licet Pelagius catholicus sit habitus; eatenus enim absolutus fuit, quia ea omnia, quae adversus catholicam fidem de gratia ipsi a se dicta obiiciebantur, ipse damnavit.

Eodem anno quo Romae ab Innocentio proscripta est haeresis, anno scilicet CCCCXVII., Constantinopoli ab Attico eius urbis Episcopo coacta Synodo, damnatus est Caelestius litterasque synodicas damnationis misit Atticus in Asiam, Thessalonicam et Carthaginem ipseque Caelestius ex urbe Constantinopolitana est eiectus. Testatur haec Mercator in suo Commonitorio De Causa Caelestii Cap. 1°.

Eodem rursus anno et, ut ratiocinatur Garnerius, mense octobri, Theodotus Patriarcha Antiochenus Synodum habuit forte Antiochiae, in qua, retractata causa Pelagii, qui Diospoli fuerat absolutus, ipse detectus et damnatus fuit. Mentionem facit huius Synodi diversi a Synodo Diospolitana Marius Mercator in Commonitorio citato c. 3. his verbis: «Adhuc etiam Hierosolymis constitutus Pelagius accusatus fuit apud Synodum et primo quidem tergiversando ambiguis quibusdam se professionibus tegens et prosequens dubia, vel respondens, illam tunc videtur Episcoporum audientiam delusisse (en Synodus Diospolitana); sed postquam evidenter deprehensus, insistentibus accusatoribus, a posteriore Synodo, cui sanctae memoriae Theodotus Antiochiae praesedit Episcopus (Diospolitanae Synodo praefuit Eulogius Caesariensis Primas Provinciae Palestinae) atque detectus, a sanctis quoque et venerabilibus Hierosolymorum locis est deturbatus, quod eiusdem sancti Theodoti ad reverendissimum Urbis Romae Episcopum et sanctae recordationis Praylii hierosolymitani Episcopi missa scripta testantur, quorum exemplaria ad documentum habemus in manibus.»

Habes ergo heic magnam partem Ecclesiae Orientalis, quae in Synodis coacta damnat universalem pelagianam haeresim atque nominatim errorem contra gratuitatem gratiae, damnat vero ante quam Zosimus Tractoriam suam mitteret ad universam Ecclesiam (Lege Caput 3. Commonitorii citati), quae missa est anno CCCCXVIII. imo antequam ipse Innocentius literas suas Apostolicas daret ad Ecclesias Africanas. Iam vero ex his factis evidenter constat ea aetate Ecclesiam graecam consensisse prorsus cum latina, quippe quae absque ulla controversia, vix ac Pelagii et Caelestii doctrinam audivit, eam solemniter condemnavit: atqui id quoque est certissimum indicium Patres graecos illius aetatis atque praecedentium aetatum in eadem fuisse sententia; Synodi enim et quod communiter ab omnibus tenetur et quod a Maioribus acceptum est definiunt. Unde Augustinus Cont. duas epistt. pelagg. L. IV. c. 8. testatur quod «eorum (h. e. pelagianorum) profanas vocum novitates Ecclesia Christi et Occidentalis et Orientalis horruerit.»Contra duas epistolas Pelagianorum, lib. IV, cap. 8.

III. Doctrina Pelagii, vix ac se prodidit, habita est ut nova in Ecclesia. Eam ita frequenter appellavit Augustinus appellavitque R. P. Caelestinus et Vincentius Lirinensis (cf. Th. XXVI. n. I.), porro et Patres graecos Augustinus legerat, qui et eos in causa pelagiana identidem citat argumentaque dissolvit quae ab iisdem pelagiani pro sua vindicanda haeresi colligebant (cf. De Natura et Gratia c. 61. Contra Iulianum L. I. c. 5. seqq. et L. VI. c. 23. Operis imperf. L. VI. c. 7. et 9. De dono Perseverantiae c. 19.) eorumque Patrum graecorum doctrinam certe noverat Caelestinus Romanus Pontifex, noverat Vincentius Lirinensis, qui in damnatione haeresis pelagianae exemplum ponit illius consensionis Ecclesiae cum antiquitate, quam adeo egregie illustrat in suo Commonitorio.

Atqui non potuit dici nova doctrina pelagiana, si ad summam quod spectat sive ad unum ex suis primis capitibus h. e. gratiae gratuitatem, eadem iam a Patribus graecis antecedentium aetatum tradita fuerat. Qui enim factum esset ut Ecclesia errorem hunc adverterit et exhorruerit in scriptis clanculum disseminatis unius monachi, nunquam vero adverterit in operibus plurium Patrum, qui publice in Ecclesia docebant quorumque scripta plurium manibus terebantur? Et sane quid sibi vellent ea Augustini verba, quibus Massiliensibus ad Patres praecedentes provocantibus respondet de Praed. SS. c. 14: «Quid igitur opus est ut eorum scrutemur opuscula, qui priusquam ista haeresis oriretur, non habuerunt necessitatem in hac difficili ad solvendum quaestione versari?» Si haec haeresis reapse orta iamdudum erat, si eam graeci plerique Patres tradiderant? Nonne tunc opus maxime fuisset, ut sicut Augustinus contra Pelagium, ita alii priores contra praecedentes auctores haeresis dimicassent et rem disserte explicasent? Itaque Augustinus ne suspicabatur quidem Patres plures graecos in ea sententia fuisse, quam ipse in pelagianis et massiliensibus damnavit, imo pro certo habuit sententiam catholicam fuisse Patribus praecedentibus prorsus communem. Nullum enim indicat, de cuius doctrina suspicari iure possimus, sed tantum monet generatim eos non data opera, sed breviter et transeunter in scriptis suis doctrinam gratiae attigisse (ibid.); quod profecto est prorsus aliud ac mancam vel falsam doctrinam docere. Ergo si tune orta est haec haeresis cum Pelagius et Caelestius docere coeperunt, inepti prorsus sunt, qui eam nedum penes aliquem, sed plerosque omnes Patres graecos praecedentes invenisse se arbitrantur.

IV. Praeterea ut de formulis Patrum graecorum superius recitatis iudicium feramus, advertimus quod formulae, quae occurrunt penes Patres graecos quaeque videntur errorem pelagianum continere, eaedem plus minus reperiuntur apud Patres latinos priorum quatuor seculorum. Sane sententiae huiusmodi: ex nobis initium esse, ut Deus perficiat, incipiendi a nobis originem esse, a nobis esse exordium cum oramus, occurrunt apud s. Hilarium in Psalmum CXVIII. atque hae Dominum nobiscum esse quandiu et nos sumus cum illo, unumquemque secundum dominica promissa et fidei suae merita accipere de Dei ope, prostant apud s. Cyprianum in Exhort. ad Martyr. atque istae: tales nos praebere nos oportere bonis studiis et prompta fide, ut Deus nostri miseratur et vocet nos et non esse exspectandum ut excitet nos Christus, sed potius esse a nobis excitandum Christum: leguntur apud s. Ambrosium, illa in lib. II. de Abraham n. 74. haec in Psalm. 36. atque hae rursus: initia voluntatis in nobis esse, nostrum esse rogare, Dei tribuere, nostrum incipere, illius perficere; videri possunt apud s. Hieronymum, altera in Ezech. c. 3. altera in Dialogo 3o. adv. pelag. hae tandem: totam libertatem arbitrii in utramque partem concessam esse, credendi vel non credendi libertatem in arbitrio positum esse, potentiam suum Deum nostro arbitrio derelinquere prior est Tertulliani cont. Marcionem L. II. altera Cypriani Testim. L. III., c. 52. tertia Hieronymi in Isaiam c. 49. Atqui nequeunt ex Patribus graecis propositiones afferri, quae in speciem videantur magis, quam istae, pelagianis favere. Quid ergo erit consequens? si ob has, quae apud graecos occurrunt, dicuntur graeci Patres reapse fuisse in sententia pelagiana, iam non sola Orientalis Ecclesia, sed et Occidentalis h. e. tota Ecclesia primis quatuor seculis pelagiana fuit. Nimirum non amplius doctrina Pelagii difformis est a traditione Maiorum, sed Augustini doctrina difformis dicenda erit atque doctrina Pelagii antiqua, Augustini nova, doctrina Pelagii catholica, doctrina Augustini haeretica habenda erit. Huc nempe redit studium quorumdam theologorum, qui propter amorem catholicae veritatis unum Augustinum praedicant. Itaque sicut repugnat universam Ecclesiam a veritate defecisse, ita quoque falsum censeri debet plures Patres graecos doctrinae pelagianae praelusisse.

V. Neque defuit ratio cur Patres primorum seculorum ea doctrinae capita inculcarent, quae iis formulis disserte continentur. Scilicet recolendum est, primis Ecclesiae seculis et gnosticos viguisse et manichaeos, contra quos pugnandum Patribus fuit: qui haeretici duplex principium tum bonum tum malum distinguentes, quo homines vel ad bonum, vel ad malum determinarentur et inducentes fatum, nullum locum libero arbitrio relinquebant Deumque bonum ita praevenire voluntates ad bonum statuebant ut necessitatem inferret. Opus ergo erat huiusmodi praevenientem Dei operationem etiam quoad bonum excludere et libertatem tueri, cuius exsistentia negabatur, quin necesse foret monere non negari per hoc gratiam eiusque necessitatem, de qua nulla specialis controversia exorta erat.

Ceterum ut omnis in his formulis difficultas tollatur, considerandum est fieri posse ut formulae aliquae materialiter spectatae sint eaedem penes catholicos et haereticos, quin tamen sensus earumdem sit idem penes utrosque. Et re quidem vera contingere id posse et identidem contingere possumus ex Augustino ipso probare, qui formulas quasdam pelagianorum per se spectatas accipi posse definit, improbat eas tamen propter sensum, quem iisdem pelagiani subiiciebant. Ita Cont. duas epistt. pelagg. I. IV. c. 6. ad pelagianorum propositionem: gratiam adiuvare uniuscuiusque bonum propositum, advertit: «hoc sine scrupulo acciperetur catholice dictum, si non in bono proposito meritum ponerent, cui merito iam merces secundum debitum non secundum gratiam redderetur.» Et cum pelagiani priori propositioni hanc alteram redderent: non tamen reluctanti studium virtutis immittere, ipse Augustinus rursus monet quod «posset bene intelligi, si non ab istis, quorum» sensus notus est, diceretur." Porro ex hac animadversione id volumus colligere ipso praeeunte Augustino 1) formulas loquendi posse esse communes catholicis et haereticis, 2) ideoque non licere ex solo usu aliquarum formularum arguere orthodoxiam vel heterodoxiam adhibentis eas formulas, 3) sed sensum eorum colligendum esse ex contextu ceterisque adiunctis et ex mente ipsa iam aliunde nota loquentis vel scribentis. Haec profecto patent, si transferantur ad Patres latinos primorum seculorum; illi enim, si Augustino credimus, doctrinam catholicam tradiderunt et tamen, ut vidimus modo, iis formulis sunt usi subinde simillimis iis, quas pelagiani et massilienses adhibuerunt: at nihilominus eorum sententia semper habita est catholica; quia aliis ex testimoniis eorum doctrina aperte constabat.

VI. Iam vero qualibus testimoniis orthodoxia Patrum latinorum demonstratur, iisdem et orthodoxia graecorum Patrum demonstrari potest. Sane ita Iustinus in dialogo cum Triphone n. 102. ait »quod autem (Christus) dixit: Deus meus es tu, ne discedas a me, simul verbum est docentis, in Deum, qui omnia creavit, sperare omnes debere, et ab eo solo salutem auxiliumque quaerere... Nam si Filius Dei, nec quia filius Dei est nec quia fortis est nec quia sapiens, servari se posse manifeste dicit, sed, quum peccato immunis sit, sine Deo servari se non posse declarat; quomodo vos et ceteri, qui sine illa spe salutem expectatis; non existimatis vos ipsos decipere?" Clemens Alexand. Strom. L. V. c. 1. » Gratia servamur, sed non absque bonis operibus: sed oportet quidem, cum natura apti simus ad bonum, ad id aliquod adhibere studium. Oportet autem mentem quoque habere sanam et quae nulla retardetur poenitentia a pulcri venatione, ad quod quidem maxime divina opus habemus gratia rectaque doctrina castaque et munda animi affectione et Patris ad ipsum attractione." Origenes in Philocalia c. 25: » Aedificat domum quicumque proficit, custodit civitatem quicumque perfectus: vanum autem opus aedificantis et vana custodia servantis, nisi Dominus aedificaverit et Dominus custodierit... Non solum igitur ad id ut honestus et bonus fiat aliquis, opus est voluntate nostra et divina ope conspirante, quae quantum ad nos arbitraria non est; sed ad illud etiam ut qui honestus et bonus evasit, in virtute perseveret: quod nimirum in ruinam delapsurus sit etiam perfectus, si in honestate fuerit elatus et sibi huius causam arroget nec debitam gloriam referat ei, qui multo plus ad acquirendam et retinendam contulit." Et rursus in Epist. ad Rom. L. VII. c. 9: «Nunc vero cum electio eorum (Iacob et Esau) non ex operibus facta est, sed ex proposito Dei et ex vocantis arbitrio; promissionis gratia non in filiis carnis impletur, sed in filiis Dei, qui similiter ut ipsi ex proposito eligantur et adoptentur in filios.» Basilius in Constit. monast. c. 15: «Neque ullus hominum in rebus bonis conatus absque superna ope fiet neque accessura unquam est superna gratia ad hominem non studiosum. Sed ad perfectum virtutis cumulum coniuncta simul esse utraque haec oportet et humanum studium et caeleste auxilium per fidem e supernis accersitum. Et quidem in omnibus, quae recte a nobis fiunt, animus causas rectae actionis referat Domino acceptas, nihil omnino suis se viribus recte facere ratus.» Et in orat. De Humilitate n. 3: «Nihil unde gloriari queas, relictum est tibi, o homo... Quid igitur dic, quaeso, te ipse quasi de tuis ipsius bonis effers, cum deberes pro acceptis donis gratiam largitori habere.» Nyssenus in Orat. Domin. Serm. 4: «Cur autem exoramus ut nobis sit, quae a Deo est, bona electio? quia impotens ad bonum est humana natura, semel propter malitiam enervata.» Et De differ. essent. et hypost.: «Dicimus efficaciam esse ex omnia operante gratia.» Nazianzenus Orat. 31, interpretans verba Apostoli: neque volentis neque currentis, sed miserentis est Dei ait: «his verbis docet Paulus quod ipsum etiam recte velle divino auxilio indiget, imo, ut rectius loquar, voluntas quoque ipsa et electio eorum, quae recta sunt et cum officio coniuncta, divinum beneficium est quoddam. Ita quoniam velle quoque ipsum a Deo est, optimo iure totum Deo assignavit.» Cyrillus hierosolym. Catech. 1: «Ipsius (Dei) quidem est, qui lucem omnibus affert, plantare et rigare, tuum vero fructus facere. Dei est gratiam conferre, tuum vero acceptare et custodire. Non ideo spernas gratiam, quia gratis datur; sed religione potius, cum eam acceperis, custodito.» Loquitur quidem s. Episcopus de gratia baptismatis, sed cum eam dicat gratis dari et Deum esse qui illuminat, plantat et rigat ut fructus exsistant, satis significavit gratiam nullis naturae meritis praeverti, ea nimirum propemodum ratione, qua idem deinceps Synodus Tridentina declaravit in sessione VI. capite 8.

Iam vero huiusmodi testimoniis ea doctrina continetur, quae necessitatem gratiae ad omnia opera salutaria, atque vel ex- plicite vel saltem implicite ad initium quoque fidei extendit. His testimoniis eae formulae vel iis aequivalentes continentur, propter quas doctrina Cypriani et Ambrosii admodum probata fuit Augustino tanquam norma catholicae traditionis. Hoc enim Cypriani effatum frequenter inculcat Augustinus contra pelagianos ac massilienses: in nullo gloriandum, quando nostrum nihil est ut De Praed. SS. c. 4. atque Cont. duas epistt. pelagg. L. IV. c. 9. Atque in eadem quaestione: utrum ab homine incipiat meritum per liberum arbitrium, cui Deus sub- sequens gratiae retribuat adiumentum, an potius a Deo incipiat, quae fuit postea quaestio massiliensium, doctrinam catholicam probat his verbis Ambrosii, quibus refelli pelagianos dicit, nempe «quia humana cura sine divina ope imbecilla est ad medendum, Deum auxiliatorem requirit» atque his aliis «Vides quia ubique Domini virtus studiis cooperatur humanis, ut nemo possit aedificare sine Domino, nemo custodire sine Do- mino, nemo quidquam incipere sine Domino.» Cont. duas epistt. pelagg. L. IV. c. 11. Atqui phrases geminae penes Patres graecos occurrunt, ut conferenti constare potest; ergo vere affirmandum est non dissimilibus testimoniis orthodoxiam graecorum Patrum probari ac ea sunt, quibus probatur ortho- doxia latinorum.

VII. Quomodo ergo accipiendae sunt eae sententiae Patrum graecorum similesve iis, quas ab initio thesis recitavimus? Breviter responderi potest, ita eas esse intelligendas, quemad- modum non dissimiles formulae intelliguntur penes Patres la- tinos: si hac sensum catholicum exhibere possunt, ratio exigit ut eodem modo locutiones graecorum Patrum interpretemur.

VIII. Sed praecipue s. Ioannes Chrysostomus in medium adducitur ideoque in eo paulo attentius est immorandum. Sen- tentiae eius afferuntur, quae doctrinam pelagianam aut semi- pelagianam sapere videntur, quaeque non semel aut bis, sed frequentissime in eius operibus occurrunt; ita ut affirmare quidam audeant mentem ipsum gessisse pelagianam. Sane speciminis gratia haec sint; homilia 42a in Genesim docet Abrahamum non per fidem a parentibus acceptam, sed per scientiam in natura sitam (γνῶσιν ἐν τῇ φύσει κειμένην) et a se ipso in magnum pervenisse virtutis fastigium; atque ideo Abrahamum, qui ante gratiam et ante legem fuit, consecutum esse multam gratiam a Deo, quia ipse primum quod suum erat fecerit: porro concludit eodem modo nos agere oportere, si velimus frui superna gratia; nam cum viderit Deus nos conari et ad virtutis agonem eniti, statim et ipse nos nutu suo adiuvat: homilia 12. in epist. ad Hebr. ait oportere nos eligere primum quae bona sunt et tunc Deum, quae sua sunt, introducere. Et obiiciens sibi illud Apostoli: Non volentis neque currentis, sed miserentis est Dei, respondet id propterea dictum est, ὅτι οὗ ἐστιν ἀπλῶς, τὸ πᾶν εἶναι δίκαιον. Nostrum enim eligere tantum est et velle, Dei autem efficere et ad perfectionem perducere, Deum non antecedere nostras voluntates, ne laedatur liberum arbitrium: et homil. 17. in Ioannem, ad ea verba: Conversus autem Iesus et videns eos sequentes, colligit hinc nos admoneri, Deum suis in nos beneficiis nostras non praevenire voluntates, sed a nobis incipiendum esse et cum nos inceperimus et voluntatem nostram exhibuerimus, tunc Deus multas nobis conferre salutis occasiones. Quis hîc, aiunt, non videt magistrum Cassiani, qui errorem suum clarius proponere non potuit? Chrysostomus ergo ne dum semipelagianus, sed auctor quoque semipelagianismi Cassiano fuit.

IX. Verum si argumentis extrinsecis uti primum licet, ea in promptu sunt, quae cogunt saltem dubitare an verum sit quod tanta cum fiducia ab adversariis affirmatur. Etenim Coelestinus, qui haeresim pelagianam et semipelagianam bene noverat, in epistola ad Maximianum Episcopum Constantinopolitanum, in qua de haeresi pelagiana data opera loquitur, hortans eum Episcopum ad ei resistendum, in ea, inquam, epistola laudat scientiam Chrysostomi atque hortatur Maximum ad eius sequenda vestigia: «Sequere, ait, priorum, a quibus eruditus es et nutritus, exempla pontificum, beatissimi Ioannis in praedicando scientiam, sancti Attici in repugnandis haeresibus vigilantiam.» Atqui Romanus Pontifex proponens Episcopo, qui haeresi ne dum nestorianae sed et pelagianae resistere debebat, scientiam Ioannis Chrysostomi sequendam, et eam nosse et in materia de Gratia ut catholicam habere debebat.

Item Gelasius Papa in decreto de libris quos recipit et quos non recipit Romana Ecclesia, inter ea, quae recipit, simul cum opusculis Athanasii, Cyrilli, Augustini aliorumque, ponit et opuscula Beati Ioannis Constantinopolitani Episcopi, dum tamen inter apocrypha collocat opuscula Fausti Regiensis Galliarum; at si labe pelagiana vel semipelagiana opera Chrysostomi adspersa forent, ea non secus ac scripta Fausti reiici debuissent a Gelasio.

Rursus Atticus Episcopus Constantinopolitanus anno CCCC&VII haeresim caelestianam coacta Synodo damnavit nec ullius dissidii aut opinionum discrepantiae in ea Ecclesia mentionem facit Marius Mercator; cogitare ergo licet ea aetate in Ecclesia Constantp. doctrinam catholicam in tranquilla possessione fuisse; at si Chrysostomus, qui tantam sibi conciliaverat auctoritatem, quem eadem Ecclesia adeo venerabatur, aliter docuisset, nonne Atticus discrepantes opiniones et adversas offendisset, praesertim cum adhuc nullum hac super re Ecclesiae vel Romanae Sedis universale decretum cognosceretur?

X. Ut autem ex coniecturis ad argumenta procedamus, certum est Chrysostomum pluribus in locis dissertissimisque verbis doctrinam catholicam proposuisse et vindicasse, non secus ac fecerit quivis alius Pater. In Psalm. 118. ait «Nemo bonitati suae assignet quod habet aut vindicet sibi quasi proprium quod a Deo accepit.... Qui estis boni assignate illud dono Dei ... ne perdatis quod habetis et dicat vobis veritas: quid habetis quod non accepistis!» Hom. 29. in Matth. «In gratia Dei totum possumus, sine gratia autem nihil, dicente Apostolo: omnia possum in eo, qui me confortat.» Hom. 4. in epist. ad Ephesios, in ea verba: Gratia salvati estis per fidem, ait «Tumorem sustulit dicens: et hoc non ex vobis, ac si diceret: quomodo iam in ipsum potuissemus credere? Itaque quod fidei est meritum, ne nobis quidem adscribendum est; Dei enim donum est.» Hom. 12. in epist. 1. ad Corinth. in ea verba: quis te discernit etc. ait: «Sed esto sis laudandus et certe habeas gratiam, sed neque sic oportet superbia efferri, quippe qui non ex te habes, sed a Deo accepisti. Igitur quod habes, accepisti neque hoc tantum et illud, sed quod habes. Non enim merita tua haec sunt, sed Dei gratia. Quamvis fidem adducas, a vocatione cam accepisti... omnia inde tibi provenerunt.»

Quid igitur habes quaeso quod acceptum non habeas?" Hom. 8. in 2. Timoth. «Hoc solum scito quod Deus omnia providet, quod alia quidem operatur, alia vero permittit, quod nihil mali vult fieri, quod non ex sola ipsius voluntate fiunt omnia, sed ex nostra quoque: mala omnia ex nostra tantummodo voluntate fiunt, bona omnia ex voluntate nostra et ipsius adiutorio.» Quid amplius postulari potest ad professionem catholicam necessitatis gratiae, quae thetice proponenda sit, non polemice, nulla adhuc exsistente haeresi?

Quomodo ergo haec componuntur? Difficultas redit ad duplicem propositionem, quae penes Chrysostomum occurrit; altera est affirmans, voluntas incipit et ex se prius, quod suum est, offert: altera, huic aequivalens, est negans, Deus non praevenit sua gratia voluntates humanas. Iam vero quemadmodum duplex est series actuum, indeliberatorum nempe et deliberatorum, ita duplex distingui debet initium utrique respondens. Id quidem quod est initium actuum indeliberatorum, est simpliciter primum; sed et alterum in suo ordine initium est. Porro de hoc loquitur Chrysostomus. Cum enim doceat Chrysostomus omnia nostra bona, omnia nostra merita esse a Deo, liquet initium quod esse dicitur a nobis, non esse initium primum positum in actibus indeliberatis, sed esse initium subsequens positum in actibus deliberatis, quatenus a nobis pendet deliberate velle illud, ad quod per gratiam praevenientem excitamur et adiuvamur; non est gratia, quae ad id nos determinat. Per huiusmodi liberum consensum, ope quidem gratiae praestitum, nos disponimus ad uberiores gratias consequendas; unde ille prior consensus comparatus cum his, initii rationem habet. Haec responsio, loqui nempe Chrysostomum de initio posito in actibus deliberatis, valet quoque quoad testimonia aliorum Patrum qui initium boni operis a nobis repetere videntur, qui simul tamen docent omnia bona nostra esse ex gratia. Hoc enim tantum modo haec componi possunt.

Sane ad id persuadendum magis, si necesse id sit, iuvabit haec animadvertere a) Gratia prima praeveniens et gratia aliqua subsequens ac cooperans, ita se habent ut prior communis sit omnibus nec sit in nostra potestate, atque communi notitia fidelium aetate illorum Patrum contineretur, altera vero privata sit, a nostra quoque cooperatione dependens; iam vero cum duo ita se habeant, potest impune silentio praeteriri id quod est commune et quod ab omnibus scitur, ac specialis tantum mentio fieri; cum praesertim sermo dirigitur ad fideles, qui iam primis gratiis prorsus gratuitis instructi fuerunt et quos ad profectum in virtute adhortari volumus. Atque haec fuit fere conditio eorum Patrum, qui in quibusdam suis sententiis visi sunt arbitrari gratiam Dei praeverti a conatibus liberi arbitrii. Cui animadversioni pondus adhuc accedet, si addas specialem necessitatem exstitisse ea aetate defendendi liberum arbitrium ciusque sub divinae Providentiae regimine indifferentiam ad bonum et ad malum. Scopus iste animos Patrum sponte sua intendebat in id quod ab haereticis impugnabatur, non in id quod notum omnibus erat et ab omnibus concedebatur.

β) Tenendum est frequenter Patres gratiae nomine non quameumque gratiam, sed specialem quandam et nominatim vel gratiam sanctificantem vel gratiam quoque illustrationis et inspirationis, sed quae ad obiecta supernaturalia revelationemque Evangelii referretur, intellexisse. Id allatis Patrum testimoniis probat Petavius De Deo Lib. IX. cc. 4. 5.. Et re quidem vera gratia sanctificans, quae terminus est et complementum praecedentium gratiarum actualium potiori quodam iure gratiae nomen sibi vindicat, revelatio vero supernaturalium veritatum et Evangelii, qua oeconomia religionis divinitus institutae continetur, est specialis gratia non omnibus concessa, sed iis, quibus Verbum Dei est praedicatum, quae gratia alias praecedentes gratias interiores supponit (cf. propos. 27. damnatum Quesnelli). Hinc et interior immediata illustratio et inspiratio eam consequens, determinatae ab extrinseca hac supernaturali revelatione, sunt speciales gratiae, praestantiores aliis actualibus; unde et ipsae potiore quodam iure gratiae nomine simpliciter usurpato honestari possunt: quia sunt proprie gratia christiana. Atque hic usus loquendi penes eos potissimum frequens esse poterat, qui vel gentes alloquebantur easque hortabantur ad fidem, quam Christus attulit mundo et sine qua esse salvae non possent, vel fideles alloquebantur, quos ad profectum virtutis hortari oportebat et quibus gratia, quam a Deo acceperant, qua discreti erant a ceteris, praedicanda et laudanda erat, ut magni illam facientes in ea perseverarent.

Dices: potuit esse Chrysostomus aut quisquis alius graecus Pater in ea sententia, in qua fuit cum aliis ipse Augustinus ante suum Episcopatum. Respondeo: quaestio non est quid potuerit esse, sed quid reapse fuerit. Ceterum cum testimonia recitata pro sententia catholica Chrysostomi sint adeo clara, ut clariora non sint ea, quae ex Cypriano et Ambrosio contra Massilienses recitat Augustinus, dicendum est et quod Augustinus, iis testimoniis inspectis, habiturus fuisset Chrysostomum ut in primis catholicum et quod non aliter iudicare debet, qui in omnibus sequi Augustinum amat.