Tractatus de Gratia Divina Actuali

Etsi in quaestione pelagiana de gratiae necessitate haec Augustinus tradiderit, nimirum 1) tolerabilem futuram sententiam Pelagii de potestate liberi arbitrii, si de natura integra quaestio esset; 2) hoc enim discrimen esse inter protoparentes integros hominesque lapsos, quod illi in viribus liberi arbitrii haberent perseverare si vellent, hi non nisi a gratia hanc potestatem nanciscantur; 3) neque primum hominem gratia egisse ut bonum reciperet; haec tamen non adversantur necessitati gratiarum, quam integrae cuiusque naturae vindicavit idem Augustinus.

I. Ut haec intelligantur, recolenda est primum ratio concipiendi naturam humanam, qua usus est Augustinus. Talem enim ipse sibi repraesentavit humanam naturam, qualis a Deo immediate condita est, ut ad naturam humanam spectent eique sint veluti naturalia, quae eius originem comitata sunt et cum ea semper ex institutione auctoris esse debebant. In natura enim, quae generatione propagatur, primum individuum, quod ab auctore naturae exsistentiam habet, est typus et forma ceterorum. Conceptus hic naturae humanae non est conceptus presse philosophicus, sed historicus; apprehendit enim hominem, qualis in facto positus est a Deo atque theologicus; desumptus enim est a revelatione. Ad naturam humanam ita conceptam, praeter ea quae essentialia sunt, spectant ea dona, indebita quidem, sed quae ei ab origine collata sunt, ut semper in ea essent et per ipsam naturalem propagationem naturae propagarentur, gratia nempe adoptionis, immunitas a concupiscentia et ignorantia et proinde potestas operandi iuste et meritorie pro vita aeterna. Huiusmodi natura est natura sana; nullo enim vitio laborat, nullo est vulnere sauciata omniaque habet, quae postulari possunt in ea, ut vitam sibi debitam nempe divinam rite vivere possit. Quapropter homo ita se habens non indiget gratia aliqua sive habituali sive actuali, quae eundem sanet; gratia enim sanans supponit infirmitatem, quae praecesserit. Indiget tamen homo ita constitutus gratia Dei excitante et adiuvante facultates in operibus salutaribus, neque enim natura quamvis perfecta excludit divinam motionem ad opus et hanc determinatum motionem requiri iam vidimus Th. XXVIII.

Natura lapsa si comparetur cum ea, quae secundum institutionem esse deberet, est natura manca et ab Augustino negatur esse vere ac proprie natura. Retract. I. I. c. 10; talis enim est natura ea, quae instituta a Deo fuit. Sane huic naturae deest gratia adoptionis, inest ignorantia et concupiscentia, deest possibilitas boni salutaris agendi, est natura vulnerata, aegrotans, indigens medico.

Quocirea homo, qualis nunc nascitur, indiget gratia sanante ab infirmitate peccati et a vitio concupiscentiae et ignorantiae atque indiget gratia adiuvante ad opera salutaria. Huius duplicis gratiae seu duplicis muneris gratiae disserte meminit Augustinus De Natur. et grat. c. 59. reprehendens Pelagium, quod «noluit aliquid dicere de eo, quod ipsa natura gratia Dei per Iesum Christum Dominum nostrum vel sanatur, quia vitiata est vel quia sibi non sufficit, adiuvatur.»

Idem dicendum de libero arbitrio, quod caret libertate ea, quae libertas dicitur a peccato, a concupiscentia; caret proinde viribus seu potestate agendi opera salutaria.

Gratia Redemptoris sanat a peccato habitualiter, a concupiscentia vero actualiter, non enim eam tollit, sed vires indesinenter suggerit, quibus ei resistere semper eamque frenare et vincere possimus atque potestatem confert agendi opera salutaria sive, ut aiebant veteres, confert possibilitatem boni.

Gratia sanans, quandoquidem revocat hominem (licet nondum complete; completa enim restitutio erit per merita Christi in resurrectione) ad eum statum, ex quo excedit Adam et ipsa est simpliciter supernaturalis, quemadmodum supernaturalis erat status primi hominis. Sanitas enim, quam homo infirmus acquirit, eo redit ut priorem perfectionem, quam amisit, acquirat, non tantum partem eius aliquam eamque imperfectiorem. Quare qui tenet hominem primum fuisse in ordine supernaturali constitutum et ab eo excidisse per peccatum et per gratiam sanantem ad eum ordinem restitui, hoc ipso quod gratiam vocat sanantem, significat gratiam ordinis supernaturalis.

Et re quidem vera gratia, quae dicitur sanans, proprium esse liberare a peccato ideoque adoptionem filiorum restituere et ita revocare ad ordinem supernaturalem, testatur Augustinus De Nat. et grat. cc. 3. et 4: «Natura, inquit, hominis primitus inculpata et sine ullo vitio creata est; natura vero ista hominis, qua unusquisque ex Adam nascitur, iam medico indiget, quia sana non est... Haec autem Christi gratia, sine qua nec infantes nec aetate grandes salvi fieri possunt, non meritis redditur, sed gratis datur, propter quod et gratia nominata. Iustificati, inquit, gratis per sanguinem ipsius.»

II. Iam vero pelagiani considerantes naturam, qualis nunc nascitur, de ea affirmabant quod sana et robusta sit, quod insit ipsi possibilitas boni nullaque Dei gratia egeat praeter ipsam possibilitatem boni, quae cum naturae intrinseca sit et a Deo creatore collata sit, dici potest gratia Dei.

Manifestum est quod si pelagiani id affirmassent de natura, qualis ab initio fuit instituta a Deo, verum dixissent, hoc uno excepto, quod nempe adhuc ea natura gratia adiuvante ad opera salutaria indigebat, quod pelagiani negantes errabant. Atqui hoc est reapse quod Augustinus docet cum sententiam Pelagii permittere videtur pro statu integrae naturae; concedit quidem futuram verum sententiam Pelagii si disputaretur de integra natura; non autem concedit simpliciter, sed cum addita exceptione eaque, quam nos indicavimus.

III. Sane 1) id non esse simpliciter concedendum, sed aliquam adhibendam exceptionem indicat satis, cum dicit De Natura et grat. c. 49: «Non ait (Pelagius) seu velimus, seu nolimus, non peccamus: sine dubio enim peccamus, si volumus: sed tamen velimus, nolimus, habere nos asserit non peccandi possibilitatem, quam naturae insitam dicit. Sed de homine sanis pedibus tolerabiliter dici potest: velit, nolit, habet ambulandi possibilitatem; confractis vero, etsi velit, non habet. Vitiata est natura, de qua loquitur.» Et cap. 51. «Ideo Dei gratiae tribuit non peccandi possibilitatem, quia eius naturae Deus auctor est, cui possibilitatem non peccandi inseparabiliter insitam dicit... Si iste, qui hunc librum scripsit, de illa hominis natura loqueretur, quae primo inculpata et sana condita est, utcumque acciperetur hoc dictum: quamquam inseparabilem habere possibilitatem, id est, ut ita dicam, inamissibilem, non debuit illa natura dici, quae vitiari posset et medicum...» quaerere." Qui sententiam aliquam dicit tantum esse tolerabilem et utcumque acceptabilem, significat eam non esse sub omni respectu veram, ideoque aliquam exceptionem adhibendam esse ut non sit nisi vera. Quis enim sententiam affirmantem e. g. exsistentiam Dei vocat tolerabilem aut utcumque acceptabilem? 2) Et re quidem vera exceptionem eam, quam diximus, addit Augustinus eodem in libro c. 48. » Si de integra et sana hominis natura loqueretur, quam modo non habemus, nee sic recte diceret quod non peccare nostrum tantummodo sit, quamvis peccare nostrum esset: nam et tunc esset adiutorium Dei et tanquam lumen sanis oculis, quo adiuti videant, se praeberet volentibus." Scilicet quemadmodum oculi, quamvis in se integri et sani, indigent tamen extrinseco adiutorio, qualis est lux, non ut sint oculi, sed ut actu videant; ita natura etiam integra et sana indigeret adiutorio Dei, quod ab extrinseco ei se praeberet eoque indigeret ad non peccandum seu ad salutariter operandum. Ex quo patet unicam saltem rationem cur Augustinus non probaverit omnino doctrinam Pelagii etiam pro statu integrae naturae, non eam esse quam tradit Iansenius, quia scilicet Pelagius volebat eam facultatem boni esse inamissibilem, quod merito reprobat Augustinus in secundo ex allatis testimoniis.

Itaque cum hic sit sensus illius effati Augustini, quod primo loco nobis obiicitur; patet nihil in eo esse quod adversetur doctrinae traditae in Th. XXIV. et XXVIII.

IV. Ex his patet quoque quid alteri Augustini propositioni nobis ab initio obiectae reponendum sit, quam videre est in libro De Corrept. et grat. c. 12. Nimirum, omissa nunc subtiliore et exquisitiore investigatione doctrinae Augustini circa discrimen inter auxilium hominis stantis et auxilium hominis lapsi, de quo commodior erit in sequentibus tractandi locus: satis modo sit respondere 1) vires liberi arbitrii hominis integri, de quibus Augustinus loquitur, non esse tantum vires essentiales positas in activitate indifferenti eligendi, sed esse quoque vires gratuito superadditas ortas ex supernaturali gratia et caritate, qua instructus erat homo et ex immunitate a concupiscentia et ignorantia, propter quod fiebat ut in ipso potestas esset boni salutaris agendi. 2) Cum huiusmodi vires nominantur, non excludi, imo implicite includi auxilia actualia, quae debentur homini in statu supernaturali constituto, quemadmodum oculo lux debetur, ut audivimus ab Augustino et quemadmodum ibid. de Corrept. et grat. ait c. 12: »voluntas primi hominis fortis et sana (esset) habens virtutem liberi arbitrii, quamvis non defecturo adiutorio Dei, sine quo non posset perseverare, si vellet.«

V. Profecto, ut ad tertiam Augustini sententiam pergamus obiectam ab initio non dissimilem huic, is De Corrept. et grat. c. 11. ait de primo homine: »ut reciperet bonum, gratia non egebat, quia nondum perdiderat.« Bonum, quod nondum perdiderat, erat gratia sanctitatis, erat sanitas et potestas liberi arbitrii ad bonum salutare agendum: hoc est bonum, quod ut reciperet gratia non indigebat. At bona merita, quae identidem per actus acquisiturus fuisset vel acquirere debebat, non erant ex iis bonis, quae ab initio acceperit; unde ad haec dici nequit spectare quod Augustinus ait primum hominem gratia non eguisse. Et sane legantur verba, quae sequuntur immediate: »ut autem in eo (bono quod receperat) permaneret, egebat gratiae adiutorio, sine quo id omnino non posset et acceperat posse, si vellet: sed non habuit velle quod posset; nam si habuisset, perseverasset.«

Adiutorium gratiae, quo, praeter id quod receperat, indigebat, nequit esse nisi gratia actualis: ergo. Vindicasse Augustinum necessitatem gratiae actualis homini integro praeter testimonia heic et superius allata et verba Canonis 19. Syn. Arausic. II., quae ex eius epist. CLXXX, c. 11. desumpta sunt; his quoque, si opus est, demonstrari potest. De Genes. ad lit. L. XI. c. 4. de primo homine ait, quod »et in natura posse et in potestate haberet velle non consentire suadenti, adiuvante tamen illo, qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam.« Ibidem L. VIII, cc. 10. 11. 12. In ea verba Genesis II, 15. posuit eum in paradiso ut operaretur et custodiret illum, ait: » Est alius in his verbis sensus, quem puto non immerito praeferendum, ut ipsum hominem operaretur Deus et custodiret. Sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic Deus hominem multo magis, quem ipse creavit ut homo sit, eum ipse operatur, ut iustus sit... Ac per hoc Deus idem, qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam bonus beatusque sit. Quapropter qua locutione...« dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata atque fecunda sit, ea locutione dicitur Deus operari hominem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit... Neque enim tale aliquid est homo, ut factus, deserente eo qui fecit, possit aliquid bene agere tanquam ex se ipso; sed tota eius actio bona est converti ad eum, a quo factus est et ab eo iustus, pius, sapiens beatusque semper fieri... Ille itaque operetur hominem bonum atque custodiat, qui incommutabiliter bonus est: semper ab illo fieri semperque perfici debemus... ipsius enim sumus figmentum non tantum ad hoc ut homines simus, sed ad hoc etiam ut boni simus. Nam cum dixisset Apostolus: cum timore et tremore vestram salutem operamini, ne sibi putarent tribuendum, tanquam ipsi se facerent iustos et bonos, continuo subiecit: Deus enim est qui operatur in vobis. Sumpsit ergo Dominus Deus hominem, quem fecit et posuit eum in paradiso operari eum, h. e. operari in eo et custodire eum." Et in Oper. imperfect. I. V. n. 57 negat habuisse Adamum ex se voluntatem bonam; quia secus falsum esset quod scriptum est: praeparatur voluntas a Domino. Porro ex his simul collatis habes necessitatem in eo quoque statu integritatis, auxilii divini ad bene operandum et perseverandum in bono retinendamque salutem seu gratiam adoptionis, auxilii, quo Deus operatur in nobis velle, quo semper ab eo fieri semperque perfici debemus, quo indigebat Adam ut permaneret in bono quod acceperat, auxilii, quod adiuvat volentes, sicut lux sanos oculos; atqui haec est gratia actualis; ergo.

Quocirca cum Augustinus vim bene operandi tribuit eius libero arbitrio, hominis vero inhaerere tribuit gratiae, non excludit gratiam eamque actualem ab homine sano, cum iuxta Augustinum liberum hominis arbitrium ideo esset tale quia non solum libertate indifferentiae gaudebat, sed quia per donum gratiae immune erat a concupiscentia ac fretus potestate operandi salutariter, non defecturo unquam adiutorio Dei: sed excludit specialem gratiam, quae datur indignis, gratiam sanantem, misericordiam Redemptoris; ut idcirco comparatione veluti instituta inter dona collata naturae stanti et naturae lapsae, haec prae illis quodam proprio iure appellentur gratia. Cf. Tract. de Deo Creante. p. 362. seq.

VI. Dubitare ergo non licet probasse Augustinum necessitatem gratiae actualis in statu integritatis. Quaestio tamen esse potest cuiusmodi fuerit auxilium necessarium nec una est theologorum sententia. Bellarminus (De Grat. primi hominis c. 7) censet praeter gratiam habitualem, et Dei generalem concursum in ordine supernaturali, nulla alia interiore speciali motione Dei seu gratia excitante opus fuisse primo homini. Eidem consentit Becanus (De Angelis c. 2. q. 5). Tricassinus (De Praedestinatione parte 2a sect. 3a paragr. 10. punct. 3) putat solam gratiam illustrationis necessariam fuisse. Stephanus Dechamps (De Haeresi ianseniana L. III. Disp. 3. cc. 15. 16. seqq.) distincta prima volitione bona a ceteris consequentibus bonis volitionibus, contendit ad primam opus fuisse gratia inspirationis, ad ceteras vero minime, sed fuisse satis gratiam illustrationis. Hi quidem Theologi et qui eis consentiunt, pro certo habent sententiam suam esse sententiam Augustini atque ut talem eam tuentur.

Verum ex allatis testimoniis satis constat gratiam interiorem saltem illustrationis admissam fuisse ab Augustino. Quaestio autem esse potest de gratia voluntatis, sive inspirationis. Et quidem si indefinite quaeratur an gratiam propriam voluntatis censuerit Augustinus necessariam quoque Adamo, id negari non potest ab eo qui meminerit eandem gratiam necessariam asseruisse Angelis eundem Augustinum, ut evidens fit ex eius testimonio recitato in Th. XXIV. pag. 173. seq. At doctissimus Stephanus Dechamps contendit ea, quae ibi dicuntur ab Augustino, valere tantum pro primo actu, non vero pro sequentibus, pro quibus ait Augustinum solam gratiam illustrationis in Angelis et in primo homine postulasse. Nihilominus si res penitius perpendatur, facile patebit rationem non esse sufficientem huius exclusivae sententiae. Sane recolatur testimonium allatum in p. praeced. ex L. VIII. De Genesi ad lit. Ibi de auxilio Dei in sanctificando primo homine illud asserit quod de ceteris hominibus in statu lapsus affirmat et indiscriminatim de omnibus simul idem docet; affirmat nempe operatum esse Deum hominem, sicut homo operatur terram, Dei fuisse hominem figmentum non tantum ut homo esset, sed etiam ut esset bonus, hominem a Deo iustum, pium, sapientem, beatum non tantum prima vice, sed semper fieri; eo quod ab illo semper fieri semperque perfici debemus et huc spectare Apostoli. dictum: Deus est qui operatur in nobis, quod proinde aeque ad Adamum ac ad ceteros homines spectat. Atqui haec dicta de ceteris hominibus significant penes Augustinum operationem eam Dei, qua bonae quoque voluntatis est auctor per immediatam gratiam inspirationis. Cum ergo Augustinus doceat oportuisse ut primus homo semper feret semperque perficeretur a Deo et idcirco semper Deus operaretur in illo, quemadmodum in nobis, secundum verba Apostoli; relinquitur gratiam voluntatis necessariam Adamo fuisse continuam, auctore Augustino. Neque dicas Augustinum non absque ratione in recitando Apostoli testimonio omisisse quod Apostolus addit, scilicet velle et perficere, ne nimirum etiam ad hominem primum haec Dei specialis operatio referretur; nam 1) haec interpretatio excluditur a praecedentibus, in quibus de quovis homine, non excepto primo, ait quod «semper ab illo (Deo) fieri semperque perfici debemus», 2) huius omissionis probabilior ratio petenda videtur ex eo quod illo in loco demonstrandum sibi assumpsisset Deum operari hominem, et sic accipi posse verba Genesis: Tulit Dominus Deus hominem, et posuit eum in paradiso, ut operaretur illum. Cum enim in hac locutione subiectum operationis divinae sit ipse homo, non id quod Deus facit in homine, ex allato testimonio Apostoli illud tantum recitandum putavit quod cum ea loquendi ratione congrueret magis: Deus est qui operatur in vobis, quod per se sumptum perinde esse potest, ac Deus est qui operatur vos, quod probandum erat Augustino. Quomodo autem operetur in homine Deus docet Augustinus et praecedentibus et hoc ipso testimonio Pauli allato, cuius certissimum sensum supponit.

VII. Et re quidem vera cui fundamento theologico innititur distinctio haec inter inceptionem et perseverantiam, ut illi necessaria, huic minime necessaria sit gratia actualis voluntatis? Aiunt gratiam actualem voluntatis ad incipiendum requiri, quia prius natura elicit voluntas actum caritatis quam gratia sanctificante informetur; proinde nondum existente gratia habituali, necessaria est gratia actualis voluntati ut supernaturalem actum eliciat. At gratia habitualis exornans animam habitusque virtutum, qui eam consequuntur, per se satis id praestare possunt sine adminiculo gratiae actualis. Atqui omissa illa falsa hypothesi de gratia sanctificante haud collata ab initio (de Deo Creante Th. L.) cetera quoque concedere non possumus. Etenim praeter iam dicta, si gratia habitualis exsistens in anima satis esset absque speciali auxilio gratiae actualis ad eliciendos actus salutares sicut oportet, consequens esset regeneratis et gratia sanctificante indutis gratiam actualem non amplius esse necessariam: atqui hoc a doctrina Patrum abhorrere falsumque esse iam ostendimus. Ergo et gratia habitualis Adami non poterat illud praestare.

Dices reguiri in nobis auxilium actuale propter vitium concupiscentiae, quod deerat Adamo. Respondeo, id asseri gratuito, exclusive accipiatur; vitium enim concupiscentiae non est ratio adaequata necessitatis gratiae, sed practer illud praecipua est supernaturalitas actus; quae ratio et in Adamo valebat.

VIII. Huc antem redeunt Theologorum aliter sentientium rationes. Aiunt scilicet gratiam actualem saltem voluntatis non fuisse necessariam 1) quidem quia aberat ab Adamo inordinatio potentiarum, propter quam ea gratia exigi videtur a Patribus; 2) Augustinus loquens de gratia status innocentiae necessaria ad perseverandum nominat tantum gratiam illustrationis; 3) neque utitur unquam iis nominibus, quibus gratiam propriam voluntatis significat, cuiusmodi sunt delectatio, suavitas etc.; 4) idem Augustinus adiutorium proprium Adami dicit esse adiutorium in quo permanet homo De Corrept. et grat. c. 11. porro haec loquendi ratio gratiam aliquam habitualem non actualem significat; dicit esse adiutorium quod relictum fuerit in libero arbitrio hominis et esse adiutorium per quod posset, non quo fieret ut vellet: ibid.; non ergo est gratia praeveniens et excitans voluntatem.

Ad iam monuimus gratiam praeterea postulari propter supernaturalitatem actus atque hanc exigentiam doceri a Patribus.

Ad et 3. dicimus quod, si perpendantur testimonia allata in hac appendice ex Augustino, negandum est simpliciter Augustinum, cum loquitur de gratia Adamo ad operandum necessaria, solius illustrationis mentionem facere et nunquam uti iis nominibus, quibus gratiam propriam voluntatis solet significare: nam et caritatem Dei appellat diffusam in cordibus et de operatione Dei, qua operatur velle, qua semper perfici debenius, disserte loquitur; quibus formulis gratiam propriam voluntatis Augustinus indicare solet. Parum vero refert quod non adeo frequenter adhibeat eas appellationes, quas solet cum de gratia lapsae naturae loquitur nempe delectationis, suavitatis et huiusmodi: neque enim adeo frequenter de gratia primi hominis disputavit; et praeterea alia forte ratio praesto fuit, quia nempe gratia voluntatis Adami non erat gratia pugnax contra concupiscentiam, sed solum adiuvans ad salutariter operandum. Porro sententia Augustini in c. 48. De Natura et gratia iam citato, quae gratiam Adami comparat luci sese sanis oculis offerenti, non eo spectat ut doceatur gratiam Adami fuisse tantum lucem seu illustrationem mentis; nam eodem in libro c. 26. gratiam quoque hominis sanati ex infirmitate comparat luci (v. pag. 205). Eo autem in loco c. 48. ea comparatio ad hoc spectat, ut ostendat etiam vel perfectissime sano gratiam esse necessariam sicut oculo sanissimo necessaria est lux. Quare et gratia hominis sanati dicitur lux (1. c.).

Ad 4m. Monemus a) testimonia haec, quae obiiciuntur, desumpta esse ex difficillimo loco inter opera omnia s. Doctoris, ex quo loco Ianseniani immerito quidem patrocinium suae haeresis quaerunt, e Catholicis vero doctoribus, licet ii satis superque demonstrent ineptam esse interpretationem iansenianam, attamen cum agitur de definiendo vero sensu, qui Augustini menti obversitus est, cum ea scriberet, vix est reperire duos, qui ingenium suum aliis non locaverint, qui in eandem sententiam concedant. Quapropter videmur nobis uti posse hac exceptione: quandoquidem necessitas utriusque gratiae immediatae pro statu etiam innocentiae demonstrata est argumentis theologicis ex analogia fidei et ex auctoritate petitis, non excepto eodem Augustino, qui alias clare sententiam, quam defendimus, docet; non aeque postulatur, ut sententiam hanc deseramus propter quaedam testimonia, quorum legitima interpretatio neque penes ipsos adversarios certa est et explorata.

b) Porro, reiecta declaratione huius loci ad Caput IV. huius tractatus, advertimus hic tantum duo cum Livino de Meyer in opere suo De Mente Augustini circa gratiam praedestinationis c. 1). 1) ibi s. Augustinum non loqui de gratia collata Adamo ad quodvis opus bonum, sed de gratia ipsi collata ad perseverandum, quod perpendendum est accurate; haec enim duo maxime differunt: neque coniparare gratiam Adamo datam ad perseverandum cum gratia, quae in natura lapsa necessaria est cminibus, ut bene agant, sed cum gratia, quae datur perseverantibus, qua perseverant. Nos autem disputamus de gratia necessaria Adamo ad quodvis opus bonum, quaeque illi certe collata fuit cum bonos actus edidit; neque enim arbitrari licet aliquos actus amoris Dei non elicuisse antequam peccaret. y) Ceterum ut obiectis 4° loco testimoniis quodammodo nunc faciamus satis, respondemus ad Im. quod Bellarminus obiicit, primum probare illud nimis, si prorsus de gratia tantum habituali accipiatur; excluderetur enim gratia actualis illustrationis, quam absque ullo dubio Augustinus asserit Adamo. Quare secundo, etsi ea rerva de gratia habituali accipiantur, illud solum posset concludi quod ibi mentio non fint gratiae actualis: quod aliud prorsus est ac Augustinum nunquam eam significasse. Illnd tamen et ipsum falsum est; nam haec habet n. 32: «Ut (Adamus) reciperet bonum gratia non egebat, quia nondum perdiderat: ut autem in eo permaneret, egebat adiutorio gratiae, sine quo il omnino non posset, et acceperat posse, si vellet.» Distinguitur ergo adiutorium gratiae a bono accepto et in quo permanendum erat. Hoc autem est donum habituale; ergo illud adiutorium aliud est a dono habituali.

Ad 2m, et 3m. Auxilium quo fit ut quis velit persererare, vel est ipsa formalis voluntas perseverandi, quae et ipsa gratia est, vel est gratia efficiens perseverantiam non quidem antecedente necessitate sed infallibiliter eam inferens sive est specialis quaedam suavis delectatio boni, qua libere quidem at certe tamen trahitur homo ad volendum perseverare; per negationem autem alicuius ex his non excluditur generatim auxilium actuale voluntatis, sed aliquod solum speciale pro certo fine: unde non est consequens Adamo defuisse auxilia actualia voluntatis. Item adiutorium relictum in hominis libero arbitrio, si haec formula per se spectetur (nam quid per eam co in loco Augustinus sibi velit declarabimus Th. XLVI.), non est tantum illustratio mentis, sed et ipsa inspiratio voluntatis, quae voluntatem non cogit; quare ea potuisset Adam perseverare si voluisset et ideo per eam non perseveravit, quia noluit perseverare.