Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Dicimus doctrinam traditionis catholicae de necessitate gratiae, quam contra haereticos defendit Ecclesia, respicere bona salutaria h. e. vel ipsam salutem tum inchoatam in justificatione tum completam in beatitudine, vel opera, quibus disponimur ad utramque assequendam. Nemo quidem Patrum inficiatus est quodlibet bonum naturale esse donum Dei; sed nunc loquimur de iis donis, quae simpliciter gratiae in controversia pelagiana appellata sunt a Patribus, cum doctrinam revelatam proponerent. Iam vero 1) nihil est in universa traditione quod cogat recipere aliam interpretationem, ut omnia bona et actus naturales quoque recenseri debeant inter ea, quae gratiae Dei deberi docet traditio divina. Et re quidem vera 2) Patres cum docent gratiam Dei esse necessariam ad agendum, clare significant se loqui de actibus, qui spectant ad salutem. Hoc quidem patet vel ex ipsa natura actuum, quos memorant, cuiusmodi sunt credere, se praeparare ad iustificationem etc., vel patet ex dissertis verbis, quibus id exprimitur. Ita Fulgentius De incarnatione et grat. c. 21. «Nullus est qui naturaliter possit velle aliquid boni quod pertinet ad vitam aeternam» et in Conc. Araus. II, c. 7. «Si quis per naturae vigorem bonum aliquod quod ad salutem pertinet vitae aeternae, cogitare ut expedit» etc. Trident. Sess. VI, cn. 1. «Si quis dixerit hominem sine praeveniente Spiritus S. inspiratione atque eius adiutorio credere, sperare, diligere aut poenitere posse, sicut oportet, ut ei iustificationis gratia conferatur, A. S.» Frequenter sane Patres hanc disserte limitationem quod ad pietatem, ad salutem pertinet, prout oportet ad salutem, addunt iis actibus, ad quos gratiam Dei requirunt, vel cum de gratia loquuntur Christianorum. August. de Gratia Christi c. 27. De Praedest. SS. c. 2. Cont. duas epistt. Pelagg. c. 5. Patres Africani in epist. ad Innocentium. Conc. Arausic. cc. 6. 7. Trident. Sess. VI. cn. 3. Loquuntur ergo Patres de actibus salutaribus. Inepti vero sunt Baiani, qui per huiusmodi formulas, ut expedit, ut oportet, significari volunt perfectionem eam actus, quae ei debetur ut sit honestus, qui scilicet fiat ex dilectione Dei; nam hoc motivum dilectionis aiunt requiri ut actus sit simpliciter honestus (cf. propp. Quesnelli 41–58.). Verum praeterquam quod satis definita est a Patribus huius formulae significatio, qui disserte addunt ad iustificationem, ad salutem, ad vitam aeternam, ad salutem vitae aeternae; si formula ut oportet eo spectaret ut actus fieret ex dilectione, nunquam inter hos actus ipsa dilectio recenseretur: atqui et ipsa recensetur: ergo. Praeterea cogitatio aliqua boni debet praecedere dilectionem Dei; ea ergo non potest exigi ut sit ex amore Dei: atqui gratia requiritur, ut quaevis cogitatio boni, quod ad salutem pertineat, sit in nobis sicut expedit; ergo ea formula non significatur motivum amoris Dei. Neque ea formula; ut actus sit sicut oportet significatur tantum istud, nempe ut actus sit meritorius, quocumque tandem modo et cuiuscumque tandem boni sit meritorius; quod perinde esset ac dicere, ut actus sit moraliter bonus: sed significatur aliqua qualitas actus, quae requiritur ut actus sit meritorius salutis. (quae est supernaturalis) vel ad eam disponat, qua etiam qualitate deficiente possit tamen esse actus moraliter bonus et praemii naturalis meritorius. Sane praeter quam quod doctrina est Patrum et Ecclesiae (Th. praec.) posse actus moraliter bonos ideoque alicuius praemii meritorios fieri sine gratia: ipsi Patres disserte docent quid sit illud propter quod opus sit actus ex gratia fieri, h. e. pietatem, vitam aeternam, iustificationem. Et haec dicta sint de vi huius formulae, cuius intelligentia necessaria nobis erit cum de supernaturalitate actus salutaris agemus. Nunc, quod ad thesim praesentem spectat, colligimus Patres necessitatem gratiae tuentes locutos esse de actibus, qui sint meritorii salutis vel ad eam disponant, h. e. de actibus salutaribus.

II. Idem quoque 3) Augustinus nomine non tantum suo, sed et catholicorum omnium pugnantium pro gratia contra Pelagianos, dissertissime profitetur eodem in loco superius expenso ex I. IV. cont. Iulian. c. 3. n. 33. » Aut certe quoniam saltem concedis opera infidelium, quae tibi eorum videntur bona, non tamen eos ad salutem sempiternam regnumque perducere; scito nos (catholicos scilicet omnes) illud bonum hominum dicere, illam voluntatem bonam, illud opus bonum sine Dei gratia nemini posse conferri, per quod solum homo potest ad aeternum Dei donum regnumque pervenire.« Ita Petrus diaconus ad Episcopos Africae in Sardinia (Oper. August. Tom. ult. App. p. 1771. Migne) » Sine hac gratia potest quidem homo cogitare et desiderare humana, non autem potest cogitare aut velle seu desiderare divina.«

III. Neque 4) aliter Patres in Concilio Carthaginiensi en. 5. interpretati sunt verba Christi Ioan. 5: Sine me nihil potestis facere; aiunt enim »de fructibus mandatorum (fructus mandatorum est meritum vitae aeternae) Dominus loquebatur; ubi non ait, sine me difficilius potestis facere, sed ait sine me nihil potestis facere.« Et rursum Augustinus verba Pauli 2. Cor. III, 5: Non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est ita enarrat; » Quod ergo pertinet ad religionem atque pietatem, de qua loquebatur Apostolus, non sumus idonei cogitare aliquid quasi ex nobismetipsis, sed sufficientia nostra ex Deo est.«

Quibus 5) et suffragium accedit Scholae: teste enim s. Bonaventura in 2m D. XXVIII, a. 2. q. 3: » Propterea dicunt…

Sancti quod nec cogitare nec velle potest homo bonum absque iuvamine divinae gratiae, quia loquuntur de bono, secundum quod est ordinatum ad assequendam beatitudinem.»

IV. Tandem 6) confirmatur ac in aperta luce ponitur proscriptione trium propositionum Baii, quibus in propositionibus reicitur et quarum proscriptione defenditur et probatur triplex distinctio stabilita a Scholasticis nempe la duplicis amoris, naturalis et gratuiti (prop. 31) tum 2› duplicis modi implendi divina mandata, nimirum quoad sulstantium operis et quoud modum meritorium (prop. 61.) atque 3ª duplicis bonitatis operis scil. bonitatis tantum moralis et bonitatis meritoriae regni caelorum (prop. 62). Nam illa distinctio triplex eo spectabat ut actus viribus naturae eliciti distinguerentur a salutaribus et doceremur ad hos non ad illos gratiam Dei pertinere et requiri. confirmatur ac in aperta luce ponitur proscriptione trium propositionum Baii, quibus in propositionibus reicitur et quarum proscriptione defenditur et probatur triplex distinctio stabilita a Scholasticis nempe la duplicis amoris, naturalis et gratuiti (prop. 31) tum 2› duplicis modi implendi divina mandata, nimirum quoad sulstantium operis et quoud modum meritorium (prop. 61.) atque 3ª duplicis bonitatis operis scil. bonitatis tantum moralis et bonitatis meritoriae regni caelorum (prop. 62). Nam illa distinctio triplex eo spectabat ut actus viribus naturae eliciti distinguerentur a salutaribus et doceremur ad hos non ad illos gratiam Dei pertinere et requiri. Porro Sedes Apostolica distinctionem hanc statuens et propugnans docet 1) non omnia opera moraliter honesta esse hoe ipso salutaria: 2) non ad quodvis opus moraliter honestum gratiam requiri, cum et viribus naturae possint fieri actus moraliter honesti; ideoque 3) cum Ecclesia defendit ad opus bonum efficiendum prout oportet gratiam requiri, loqui de certo quodam genere actuum, seu de actibus salutaribus.

Haec doctrina Ecclesiae, quae tam manifeste se prodit in proscriptione propositionum Baii et Quesnelli quoque (cf. 2. 38. 39.40. 41.), sedulo attendenda est: cum enim fieri non possit ut doctrina Ecclesiae seculi XVI et XVII alia sit a doctrina seculi V, imo doctrina Ecclesiae eadem quidem semper manens, progressu temporis elarius explicetur; consequens erit ut tam manifeste asserta distinctio inter actus naturales et supernaturales a scholasticis aetate media et approbata deinceps sollemniter ab Apostolica Sede, in doctrina quoque veterum Patrum, quamvis non semper adeo clare expressa, quoad rei substantiam reperiatur.

V. Quid ergo est quod occurrit penes Hieronymum in Dialogo 1º adv. Pelag. mn. 3 et 4. ubi reprehenduntur illi, «qui per singulas res, quas agimus, Dei auferunt adiutorium?» Sic enim arguit Pelagionus; «Si in singulis rebus, quas gerimus, Dei utendum est adiutorio; ergo et calamum temperare ad scribendum et temporatum pumice terere manumque aptare literis, tacere, loqui, sedere, stare, ambulare, currere, comedere, ieiunare, flere, ridere et cetera huiuscemodi, nisi Deus iuverit, non poterimus?» respondet autem catholicus: «Iuxta meum sensum non posse perspicuum est.» His porro non necessitas gratiae praevenientis et adiuvantis, sed naturalis divini concursus probari videtur nec de aliquo genere actuum sermo est, sed de quolibet. Respondeo 1) hanc rationem propriam esse Hieronymi, qui paulo post exortam haeresim dialogos scripsit: quo vero communis catholicorum sententia spectaret docuit nos Augustinus testimonio citato sub n. 3. Respondeo 2) scopum Hieronymi in his dialogis directe non esse impugnationem erroris circa necessitatem gratiae, sed alterius, nempe impeccantiae. Respondeo 3) quod in loco citato asserit Hieronymus et verum esse et valere posse ad probandum non esse in hominis potestate immunem se servare a quovis (vel minimo) peccato, si velit (nempe si solis naturae viribus velit), ut pelagiani contendebant.

VI. Itaque ex his omnibus manifeste patet quaenam sint bona, ad quae necessariam esse gratiam h. e. auxilium divinum gratuitum indebitumque naturae praedicaverint Patres. Ad Scripturas vero quod attinet, advertendum est quod, cum et bona naturalia sint dona Dei nihilque secundum naturam possimus sine ope Dei atque haec sit veritas maximi momenti; mirum esse non debet quod haec quoque doctrina a Scripturis praedicetur. Verum cum Scripturae gratiam illam praedicant, de qua loquuntur Patres eiusque necessitatem commendant, eadem et ipsae respiciunt bona, quae Patres respexerunt. Quod ex ipsa collatione praecipuorum Scripturae testimoniorum facile patere potest. Qua in re adverte, nos non negare plura Scripturae testimonia, praesertim si per se sumantur, significare etiam bona naturalia auxiliumque Dei naturale; sed affirmamus ea testimonia, quae necessitatem gratiae significant, gratiae inquam illius, quam contra Pelagianos defendit Ecclesia, referri directe ad bona et opera salutaria et propter ea gratiae necessitatem vindicare. Si autem quaeras quaenam sint haec testimonia, respondemus generatim ea nos intelligere, quae a Patribus adhibita sunt in controversia Pelagiana.

VII. Quod vero asserimus probari potest 1) ex ipsa interpretatione Patrum, qui ea adhibentes de bonis salutaribus, ut vidimus, loquebantur. Tum 2) quoad plura, ex ipsa eorum materia id notum fieri potest, cum nempe de fide, de justificatione, de salute aeterna loquuntur aut huiusmodi. 3) Quoad alia quaedam, quae universaliora videntur, idem liquebit, analysi eorum saltem praecipuorum instituta. Itaque a) quod ait Christus Ioann. XV, 5: quia sine me nihil potestis facere, eo spectat ut rationem reddat eius, quod dixerat prius: ego sum vitis, vos palmites, qui manet in me et ego in eo, hic fert fructum multum. Scilicet ut fructum feramus, Christus docet oportere adhaerere ei tanquam palmites viti, quia sine illo nihil possumus facere, h. e. si illi ut viti non adhaeramus, nullum fructum afferre possumus: porro fructus, qui educitur ex vite Christo, est fructus salutaris; Christus enim vitis est in ordine salutari, cuius palmites non homines sed christiani sunt.

b) Verba Pauli 1 Cor. XV, 10: Gratia Dei sum id quod sum et gratia eius in me vacua non fuit, sed abundantius illis omnibus laboravi, non ego autem, sed gratia Dei mecum, de gratia conversionis ad fidem et Apostolatus intelligenda esse docet contextus.

c) Verba eiusdem Pauli 2 Cor. III, 5: Non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est, ad eas cogitationes referuntur quae spectant ad salutem, seu ad ordinem supernaturalem procurandae salutis. Etenim cum prius dixisset Apostolus se non esse sicut plurimi, adulterantes Verbum Dei, sed ex sinceritate tanquam ex Deo et coram Deo et in Christo loqui, subdit huius rei seu sinceri sui ministerii testimonium esse ipsos Corinthios, penes quos efficax fuit in salutem ministerium suae praedicationis, hoc testimonium esse omnibus notum atque esse testimonium Christi, qui cooperando praedicationi Pauli testatus est eius ministerium esse sincerum; tum concludit, fiduciam seu persuasionem, quod tale sit ministerium suum, habere se ad Deum per Christum. Ut autem rationem reddat seu explicet cur hanc fiduciam habeat non in se, sed per Christum apud Deum, subiicit: non quod sufficientes simus cogitare aliquid a nobis, quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est, qui et idoneos nos fecit ministros novi testamenti. Itaque cogitationes, ad quas sufficientia suggeritur a Deo, spectant ad ministerium salutis. promovendae in aliis, ideoque ad ordinem salutarem. Cf. verba Augustini superius citata sub n. 4.

d) Item verba Pauli Philipp. II, 13: Deus est qui operatur in vobis velle et perficere, exhibentur ut ratio praecedentium: cum metu et tremore vestram salutem operamini; sermo est ergo de voluntate et perfectione salutari.

e) Pariter verba Iacobi I, 17: Omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum, exhibent dona salutaria et supernaturalia, quae sunt κατ᾽ ἐξοχὴν optima et perfecta, unde huius dicti haec redditur ratio: voluntarie enim genuit nos verbo veritatis, quibus verbis spiritualis regeneratio significatur.

Verba I Cor. IV, 7: Quis te discernit? quid autem habes quod non accepisti? per se quidem et ratione etiam habita contextus (cf. A. Lapide in h. l.) de donis quoque naturalibus, cuiusmodi sunt sapientia, eloquentia, accipi possunt. Verum et de donis seu charismatibus supernaturalibus ac bonis salutaribus, ipso quoque permittente certe contextu, accipi possunt, sunt nimirum universalissima. «Nihil ex te habes, sed a Deo accepisti... Non enim haec recte facta tua sunt, sed ex Dei gratia proveniunt. Si fidem dixeris, ex vocatione illa venit; si remissionem peccatorum, si charismata, si doctrinae verbum, si virtutes, omnia inde accepisti. Quid ergo habes quod non accepisti?» (Chrysost. in h. l. hom. XII in I Cor.). Porro secundum hunc alterum sensum verissimum quoad bona salutaria urgetur semper a Patribus testimonium hoc contra Pelagianos (cf. August. de Praedest. SS. c. 5, et De Corrept. et Gratia c. 7 ac potissimum Patres Conc. Arausicani II, c. 6).

Tandem si habeatur ratio indolis huius libri, qui est Scriptura divina, facile patebit bonum hominis ab ea simpliciter non exhiberi nisi quod ad unionem cum Deo pertinet aeternamque beatitudinem. Spectat enim Scriptura hominem non philosophice tantum, sed theologice hominemque considerat non qualis ex se posset esse, sed qualem ab initio condens voluit esse Deus et qualem per Christum redintegravit. Ipsa vero Scriptura eo fine nobis data est ut ad salutem assequendam adiuvemur.

VIII. Dices gratiam postulari a Patribus ut concupiscentiae stimulis resistere valeamus et idcirco asseri hominem sine gratia esse per se impotentem ad frenandam concupiscentiam. Ergo non tantum pro actu salutari seu supernaturali, sed pro ipso simpliciter actu honesto gratia requiritur secundum Patres.

Respondeo 1) a Patribus non affirmari physicam impotentiam ad frenandam concupiscentiam, sed moralem, pro qua aliquod Dei auxilium requiritur. 2) Quod autem auxilium gratiae proprie dictae partae meritis Redemptoris Patres requirant, inde est quia loquuntur Patres de ea resistentia concupiscentiae et victoria tentationum, quae valeat ad salutem. Id porro liquet ex hactenus probatis. Si vero quaeratur cur Patres mentionem non faciant alicuius auxilii Providentiae pure naturalis, quod necessarium sit ut facilitas habeatur saltem pro actu honeste naturali, id vel ex eo factum est, quod de actibus pure naturalibus Patres solliciti non fuerint, cum de iis proprie quaestio non esset et eos inter peccata, ut vidimus, plus minus recenserent; vel ex eo factum est quod eorum mentibus ea sententia insederit, quam defendit Ripalda de Ente Supern. D. XX.

Cf. Livinum de Meyer Hist. Contr. De Auxilis I. V., cc. 22. 23. 36.