Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Certum est quod propter infirmitatem naturae difficile admodum est homini ac moraliter impossibile graves omnes superare tentationes semperque legem Dei servare, si solis naturae suae viribus permittatur (Th. LX.); haec porro moralis impossibilitas infert necessitatem moralem alicuius auxilii supernaturalis.Et de his quaestionibus historicis haeresis pelagianae satis nunc actum esto, ne synopsis producta nimis titulum suum impudentis arguat mendacii. Alia suis locis distincta, de Impeccantia pelagiana et erroribus Massiliensium disputantes, opportunius dabimus. Et quia ad historiam dogmatis pertinet quoque notitia doctrinae Augustini ac explicatio formularum, quibus frequenter utitur, haec in cap. IV. cum doctrinas haereticas impugnabimus, tradere conabimur. peradditi naturae. Hoe quidem auxilium universim sumptum spectari potest et in ordine purae naturae et in ordine naturae elevatae. In ordine purae naturae, etsi ipsum generatim acceptum, debitum dici possit naturae ne ipsi sit moraliter impossibilis consecutio finis, spectatum tamen in individuo prout his aut illis personis hoc potius quam illud confertur, rationem haberet favoris gratuiti seu gratiae. In ordine vero elevatae naturae, si auxilium istud connexum sit cum eo ordine et conducat ad finem eiusdem ordinis, et sic ipsum quoque in ordine elevationis reperiatur, erit sub hac ratione dicendum gratuitum sicut ipse ordo elevationis. Quod si elevata sit natura, quae per peccatum excidit a priore statu elevationis et sic ei tanquam positive indignae restituatur adoptio cum ceteris bonis illam concomitantibus, rursus speciali ratione auxilium huiusmodi quod ad haec dona spectat, gratia dicendum erit.

Iam vero constat Patres et speciatim Augustinum necessitatem auxilii actualis frequenter demonstrare ex ea difficultate et impotentia morali, quae dicitur orta praecipue ex vitio naturae, quod est concupiscentia: eius autem auxilii necessitatem praedicant quod valeat homines perducere ad regnum caelorum. Manifestum est ergo necessitatem saltem moralem gratiae actualis praedicari a Patribus, neque in hac re ulla est difficultas. Sed quaestio est an praeterea alia maior necessitas, quae physica dicitur, affirmata sit contra haereticos a Patribus. Hanc autem quaestionem ingredimur modo.

II. Necessitas quippe gratiae sive auxilii ad operandum multiplex concipi potest. Moralis necessitas est necessitas auxilii ad posse facile vel facilius, non ad posse simpliciter, orta nempe ex difficultate actus, non ex pura impossibilitate. Necessitas hypothetica est necessitas determinata a quadam accidentali hypothesi, quae si desit, nulla est in natura necessitas eius auxilii quod necessarium dicitur. Haec necessitas vocatur quoque consequens: nam aliqua necessitas ideo consequens dicitur, quia hypothesim accidentalem aliquam supponit et sequitur. E contrario necessitas physica auxilii est necessitas auxilii ad posse simpliciter, supponens impotentiam non solam difficultatem. Necessitas absoluta est necessitas quae locum habet ante quameumque hypothesim vel in quavis hypothesi, quae fit. Quae proinde est necessitas antecedens, non consequens.

Necessitas autem absoluta alicuius medii pro certo fine, si finis non est per se necessarius naturae, supponit quidem contingentem hypothesim huius finis, hac autem posita, valet ante quamlibet hypothesim vel in quacumque hypothesi subiectum, quod ordinatum est ad finem, constituatur.

Itaque necessitas physica absoluta auxilii ad operandum salutarier pro consecutione finis supernaturalis, est necessitas essentialiter nexa cum natura per se solam physice impotenti ad agendum, necessitas independens a quavis hypothesi vel peccati vel innocentiae vel integritatis vel concupiscentiae. Porro huiusmodi est necessitas, quam Patres gratiae illi vindicarunt, qua adiuvamur ad operandum. Non dicimus esse tantummodo hanc et non etiam sub certo respectu necessitatem moralem, de qua iam locuti sumus: sed defendimus hanc necessitatem physicam et absolutam gratiae certe docuisse Patres contra pelagianos.

Quod antequam demonstremus, adverte 1° quod spectat ad rem demonstrandam; necessitatem adseri non posse illi auxilio per se naturali, quod est cogitatio congrua excitans voluntatem ad actum bonum. Quamvis enim sine hac cogitatione, quae actu obtinet assensum (unde dicitur congrua) nunquam fiat actus, falsum est tamen quod sine ea fieri non possit; nam sufficiens virtus assentiendi adest sine ea speciali cogitatione. Porro ubi est sufficiens vis bene agendi, nequit esse physice et absolute necessarium aliud superadditum auxilium. Adverte 2° quod spectat ad methodum demonstrationis. Nimirum doctrina aliqua testimoniis Patrum confirmari potest vel quatenus dissertis verbis iisque frequentibus proponatur ab iisdem, vel quatenus in iis, quae docent, cadem certissime contineatur. Cum intellectus catholicus progressum admittat nec idem semper fuerit modus easdem veritates Fidei exponendi: nulla debet catholicus pulsari difficultate, si ut alicuius dogmatis antiqua traditio demonstretur, non producuntur testimonia, quae illud affirment eisdem verborum formulis, quibus deinceps intellectus catholicus consuevit uti. Veniamus igitur ad probationem thesis.

III. Probatio thesis ita proponi potest. Si Patres 1) concedentes naturam humanam posse aliquid boni moraliter agere, negant eidem naturae sine gratia, etiam adhibitis opportunis auxiliis moralibus gratuitis, possibilitatem nullam boni salutaris ne dum ad facilius sed ad simpliciter faciendum, sive inchoandum sive perficiendum, si 2) docent homini etiam integro et sano gratiam fuisse necessariam ad operandum: si 3) eamdem necessitatem adstruunt etiam quoad Angelos: si 4) docent gratiam necessariam esse pro quavis salutari actione vel minima, ail quam ex concupiscentia aliove vitio naturae nulla potest esse specialis difficultas: si 5) comparant miraculis opera salutaria atque sub eo respectu, quo miracula sunt supra potestatem naturae: si 6) gratiam necessariam ad salutariter operandum talem esse docent, ut conferat homini sanctitatem et iustitiam restituens eum ad eam perfectionem eamque potestatem operandi, quam ab initio accepit: si haec, inquam, Patres tradunt, idem docent necessitatem gratiae actualis ad operandum salutariter physicam et absolutam: atqui haec reapse docent; ergo. Probanda est seorsim maior et minor. Probatur maior, quae conditionalis est eiusque consequentia est probanda. Itaque quoad primum; ut impotentia sit physica naturae quoad aliquid requiritur, ut intrinsece illud natura vel difficillime non possit, et quod extrinsece etiam, adhibitis nempe opportunis auxiliis, quae gratis conferri possunt et quibus suadetur intellectus et moraliter movetur voluntas, rursus non possit; quando enim ita est comparata natura non sola impotentia morali, sed physica laborat; si enim esset sola impotentia morali, haec et ad difficultatem tandem rediret et adhibitis opportunis auxiliis moralibus posset ea difficultas a natura superari. Ergo si Patres docent nullam esse in natura possibilitatem ne dum ad facilius, sed ad simpliciter faciendum bonum salutare eamque negant ei inesse adhibitis quoque gratuitis auxiliis moralibus, ipsi reapse docent impotentiam physicam et proinde necessitatem physicam gratiae, qua sola dicunt eam possibilitatem conferri.

Item si natura potest aliquod opus bonum morale, est in ea hoc ipso potestas physica illius omnia opera eiusdem ordinis ac sunt illa, quae potest: quare si concessa possibilitate illa naturae ad opus honestum, ei deinceps negatur ulla possibilitas ad opus salutare, hoc dicendum est esse supra ordinem eorum, quae natura potest; quae sunt opera moralia naturalia; ergo opus salutare est supra ordinem operum naturalium: id autem tantumdem est ac dicere illud esse supra vires physicas naturae. Ergo.

Quoad secundum: Si homini integro et sano, qualis fuit creatus Adam, necessaria fuit gratia, ut simpliciter posset salutarier agere: haec profecto necessitas est physica et absoluta. Datâ enim naturâ ne dum in suo ordine completâ, sed et praeternaturaliter perfectâ, ita ut nulla esset pronitas ad malum, nulla difficultas ad bonum, nulla poterat necessitas gratiae proficisci nisi ab ipsa natura quatenus natura finita est et creata; atqui haec est necessitas physica et absoluta.

Quoad tertium: Si Angelis quoque, qui perfectioris sunt naturae quam humana, in quibus nullus est animalis concupiscentiae fomes, quo inclinentur in malum, necessaria asseritur fuisse gratia ut simpliciter possent agere salutariter, huius necessitatis ratio nequit esse nisi impotentia physica et absoluta naturae creatae. Et sane cum Patres certos gradus perfectionis naturae Angelicae non cognoscerent, quae tamen natura est genere suo perfectior ceteris diversis naturis possibilibus, non potuissent iidem asserere Angelis quoque esse necessariam gratiam ad operandum salutariter, nisi cogitassent cuivis naturae creatae, eo ipso quod est natura creata, gratiam esse necessariam. Haec autem est necessitas physica et absoluta. Atqui si necessitas gratiae pro Angelis est physica et absoluta, eo quoque et multo magis pro homine dicenda erit. Ergo.

Quoad quartum: Pariter necessitas est physica et absoluta, si gratia necessaria est pro quavis actione salutari vel minima, ad quam nulla est specialis difficultas ex concupiscentia aliove vitio naturae; si enim esset tantum impotentia moralis, aliquid in eo ordine fieri posset; si esset impotentia consequens concupiscentiam aliudque vitium naturae, possent ea fieri, in quibus ea nihil obstant. Ergo.

Quoad quintum: Divina operatio indebita naturae est necessaria necessitate physica et absoluta ad miracula patranda, ergo et divina gratia necessaria, est eadem necessitate ad opera salutaria, si haec comparanda sunt miraculis.

Quoad sextum: Si Patres docent gratiam esse necessariam pro acquirenda iustitia et sanctitate, pro exercenda actuali iustitia vel assequenda vel conservanda eaque iustitia et sanctitate, quae sunt supernaturalia, necessitas gratiae est physica et absoluta. ctitate, quam Adam amisit; ii profecto necessitatem gratiae non repetunt tantum ex difficultate, quae oritur ex vitio concupiscentiae, sed ex dignitate et perfectione operis exercendi per gratiam. Igitur non necessitatem aliquam moralem hypotheticam tantum docent, quae tandem ex vitio concupiscentiae oriretur, sed docent necessitatem physicam, absolutam. Nam iustitia et sanctitas, de qua Scriptura et Patres loquuntur, est iuxta eosdem (ut hic supponimus ex Tract. De Ordine supernaturali etiam independenter ab hoc speciali argumento necessitatis gratiae) supra physicas vires et exigentiam creaturae culusvis.

Probantur nunc singulae minores supra expositi argumenti. 1) Concessisse Patres naturae potestatem ad aliquod opus morale liquet ex Ih. XX. et XXI. Negasse eidem omnem possibilitatem ad opus salutare ne dum ad facilius sed ad simpliciter operandum sive inchoandum sive perficiendum, constat ex damnatione haeresis pelagianae, contra quam illud semper urgebant Patres tum seorsim tum in Conciliis quod ait Augustinus (cont. duas epistt. pelagg. I. II. c. 8.) «Dominus ut responderet futuro Pelagio non ait: sine me difficile potestis facere, sed ait: sine me nihil potestis facere. Et ut responderet futuris etiam istis (qui videbantur censere perfectionem operis solam esse gratiae tribuendam) in eadem ipsa evangelica sententia non ait: sine me nihil potestis perficere sed facere.... Dominus cum ait; sine me nihil potestis facere, hoc uno verbo initium finemque comprehendit.» Item possibilitatem omnem boni salutaris negasse Patres soli naturae liquet ex can. 7. Conc. Araus. II. «Si quis per naturae vigorem bonum aliquod, quod ad salutem pertinet vitae aeternae, cogitare ut expedit aut eligere etc. posse confirmat absque illuminatione et inspiratione Spiritus N... haeretico fallitur spiritu.» Negasse vero eosdem Patres naturae hanc boni possibilitatem etiam adiutae opportunis iisque gratuitis auxiliis moralibus patet rursus ex damnatione Pelagii, qui haec auxilia admittebat «quibus oculi cordis aperiuntur, quibus multiformi et ineffabili dono gratiae caelestis illuminamur, quibus in desiderium Dei stupens suscitatur voluntas, quibus suadetur omne quod bonum est» (De Gratia Christi cc. VII. X.) et tamen sufficientia naturae his quoque praesidiis adiutae negatur ab Augustino (ibid.) et negata est ab omnibus qui Pelagium ea auxilia fatentem, quia ea sola fatebatur, haereticum habuerunt. Ergo.

2. Docet alterum Augustinus Enchirid. c. 106. «Sicut mori est in hominis potestate cum velit, ad vitam vero tenendam voluntas non satis est, si adiutoria sive alimentorum sive quorumcumque tutaminum desint: sic homo in Paradiso ad se occidendum relinquendo iustitiam idoneus erat per voluntatem: ut autem ab eo teneretur vita iustitiae, parum erat velle nisi ille, qui eum fecerat, adiuvaret.» Cf. De Genes. ad lit. L. XI. c. 4. De Corrept. et Grat. c. II. epist. CLXXXV. c. 11. et De Genes. ad lit. L. VIII, cc. 10. 11. 12. Eadem est sententia Gelasii Rom. Pontif. adversus pelagianos scribentis: «Si in ipsis primis hominibus, dum sua nimirum felicitate confidunt et tamen Dei gratiam in vanum recipientes, non orando, quod utique nusquam fecisse referuntur nec de perceptis gratias referendo nec, ut eadem intemerata durarent, suppliciter implorando, incolumis constare nequiverunt: quanto magis post praevaricationis ruinam... absque divino munere stare non possunt (agitur de iis qui iam iusti sunt, ideoque de necessitate auxilii non habitualis, sed actualis) sine quo nec integri persistere potuerunt.» Idem confirmatur auctoritate Patrum Synodi Arausic. II, qui hunc canonem probarunt. 19m «Natura humana, etiamsi in illa integritate, in qua est condita, permaneret, nullo modo se ipsam, creatore suo non adiuvante, servaret. Unde cum sine gratia non posset custodire quod accepit, quomodo sine Dei gratia poterit reparare quod perdidit?»

Porro perpendatur iis similibusque pluribus testimoniis tradi necessitatem gratiae pro natura integra iisdem formulis quibus assertitur pro lapsa atque comparatione instituta idem de utroque statu affirmari h. e. non posse sine gratia adiuvante ad operandum hominem bene agere. Non ergo sola difficultas, sed simplex impotentia inerat naturae integrae operandi salutariter sine gratia, quemadmodum de homine lapso affirmatur.

3. Tertium docet rursus Augustinus De Civit. Dei L. XII, c. 9. «Istam (voluntatem bonam in Angelis) quis fecerat nisi ille, qui eos cum bona voluntate, id est cum amore casto, quo adhaererent, creavit, simul eis et condens naturam et largiens gratiam?... Confitendum est igitur cum debita laude...» creatoris, non ad solos sanctos homines pertinere, rerum etiam de sanctis Angelis posse dici quod caritas Dei diffusa sit in eis per Spiritum S. qui datus est eis.» Porro ad hoc Apostoli testimonium sexcenties provocat Augustinus ut demonstret necessitatem gratiae Dei, gratiae inspirationis, sine qua natura sit prorsus impotens ad bonum. Haec est quoque doctrina s. Anselmi De Casu diaboli c. 1. «Satis patet non minus Angelis quam homini (testimonium Apostoli: quid habes quod non accepisti?) convenire. Constat ergo quia ille Angelus, qui stetit in veritate, sicut ideo perseveravit, quia perseverantiam habuit, ita ideo perseverantiam habuit quia accepit et ideo accepit, quia Deus dedit.» Eadem autem animadversio circa hoc doctrinae caput facienda est, ac circa praecedens.

4. Colligitur quartum ex his testimoniis Augustini De Corrept. et Grat. c. 2. «Intelligenda est gratia Dei per I. Ch. D. N., qua sola homines liberantur a malo et sine qua nullum prorsus sive volendo et amando sive agendo faciunt bonum non solum ut monstrante ipsa, quid faciendum sit sciant, verum etiam ut praestante ipsa faciant cum dilectione quod sciunt.» Caelestini in Auctorr. Sedis Apost. c. 9. «Ita Deus in cordibus hominum, atque in ipso libero operatur arbitrio, ut sancta cogitatio, pium consilium omnisque motus bonae voluntatis ex Deo sit, quia per illum aliquid boni possumus, sine quo nihil possumus.» Conc. Arausic. II, c. 7. «Si quis per naturae vigorem bonum aliquod, quod ad salutem pertinet vitae aeternae, cogitare ut expedit aut eligere... posse confirmat absque illuminatione et inspiratione Spiritus S., qui dat omnibus suavitatem in consentiendo et credendo veritati, haeretico fallitur spiritu.» Omnis hic operatio salutaris subtrahitur potestati naturae, nulla vel levissima et facillima excipitur; quid enim facilius quam aliqua cogitatio? atqui nulla prorsus pia cogitatio, ideoque nec illa, quae voluntatis determinationem praevertit, potest esse in nobis ex vigore naturae. Ergo.

5. Constat quintum ex doctrina Augustini De Spir. et lit. c. 1. ad Marcellinum. «Absurdum tibi videtur dici aliquid fieri posse, cuius desit exemplum, cum, sicut credo, non dubites nunquam esse factum ut per foramen acus camelus transiret et tamen ille hoc quoque dixit Deo esse possibile, legas etiam duodecim mille legiones Angelorum pro Christo, ne pateretur, pugnare potuisse nec tamen factum... Unde non ideo negare debemus fieri posse ut homo sine peccato sit, quia nullus est hominum, praeter illum, qui non tantum homo sed etiam natura Deus est, in quo id esse perfectum demonstrare possimus. Hic fortasse respondeas, ista, quae commemoravi facta non esse et fieri potuisse, opera esse divina; ut autem sit homo sine peccato, ad opus ipsius hominis pertinere.... et ideo non esse credendum neminem vel fuisse vel esse vel fore in hac vita, qui hoc opus impleverit, si ab homine impleri potest. Sed cogitare debes, quamvis ad hominem id agere pertineat, hoc quoque munus esse divinum, atque ideo non dubitare opus esse divinum. Deus est enim qui operatur in nobis, ait Apostolus, et velle et perficere.» Et c. J. subdit: «volo, si potuero, demonstrare illud, quod ait Apostolus: litera occidit, spiritus autem vivificat, non de figuratis locutionibus dictum, quamvis et illud congruenter accipiatur, sed potius de lege aperte quod malum est prohibente. Quod cum ostendero, profecto manifestius apparebit bene vivere donum esse divinum, non tantum quia homini Deus dedit liberum arbitrium, sine quo nec bene nec male vivitur nec tantum quia praeceptum dedit, quo doceat quemadmodum sit vivendum; sed quia per Spiritum S. diffundit caritatem in cordibus eorum, quos praescivit ut praedestinaret, praedestinavit ut vocaret, vocavit ut iustificaret. Hoc autem cum apparuerit, videbis, ut exsistimo, frustra dici illa tantum esse possibilia sine exemplo quae Dei opera sunt, sicut de cameli transitu per foramen acus commemoravimus et quaecumque alia sunt apud nos impossibilia, apud Deum autem facilia et ideo non inter haec deputandum esse iustitiam, quod non ad Dei sed ad hominis opus pertinere debeat: cuius perfectio si est in hac vita possibilis, nullam esse causam cur sine exemplo esse credatur. Hoc ergo frustra dici satis elucebit, cum ipsam humanam iustitiam operationi Dei tribuendam esse claruerit, quamvis non fiat sine hominis voluntate.» Qua absoluta demonstratione, concludit c. 35.: Tibi visum est absurdum, sine exemplo esse rem, quae fieri potest. Hinc exorta est huius libri quaestio ac per hoc ad nos pertinebat ostendere, fieri posse aliquid, quamvis desit exemplum. Hinc ex Evangelio et Lege quaedam posuimus in sermonis huius exordio, sicut de cameli transitu per foramem acus.... His addi potest et de monte illo, quem fides in mare transferret, quod tamen nusquam factum vel legimus vel audivimus.... Sed quia dici potest, illa opera esse divina, iuste autem vivere ad nostra opera pertinere, suscepi ostendere etiam hoc opus esse divinum, et hoc egi libro isto loquacius fortasse quam sat est; sed contra inimicos gratiae Dei etiam parum mihi dixisse videor nihilque me tam multum dicere delectat, quam ubi mihi et Scriptura eius plurimum suffragatur et id agitur ut qui gloriatur, in Domino glorietur et in omnibus gratias agamus Domino Deo nostro, sursum cor habentes, unde a Patre luminum omne datum optimum et omne donum perfectum est. Nam si propterea non est opus Dei, quia per nos agitur, vel quia illo donante nos agimus, nec illud est opus Dei ut mons transferatur in mare, quia per fidem hominum fieri posse Dominus dixit et hoc ipsorum operi attribuit.... Ecce quemadmodum sine exemplo est in hominibus perfecta iustitia et tamen impossibilis non est. Esset autem tanta, si et nihil eorum, quae pertinent ad iustitiam, non lateret et ea sic delectarent animum, ut quidquid aliud voluptatis dolorisve impedit, delectatio illa superaret, quod ut non sit, non ad impossibilitatem, sed ad iudicium Dei pertinet. Quis enim nesciat non esse in hominis potestate quid sciat nec esse consequens ut quod appetendum cognitum fuerit appetatur, nisi tantum delectet quantum diligendum est? Hoc autem sanitatis est animae."

Manifestum est opus divinum appellari illud quod est supra potestatem et exigentiam naturae, quod a solo Dei fieri potest: inter haec opera divina recensendam esse quoque, iudice Augustino, perfectionem iustitiae seu iustitiam excludentem quodcunque peccatum vel improprie dictum atque ita recensendam esse inter opera divina, ut id nulla ratione prohibeatur ab eo quod iustitia per nos agitur, sive quia nostra cooperatio requiritur.

Nihil Augustinus addit, quo hanc comparationem perfectae iustitiae cum operibus divinis sive miraculis quadantenus temperet ac significet se id improprie usurpare, sed absolute eam paritatem affirmat, cum tamen haec paritas subiectum sit disputationis totius libri, quam determinare accurate profecto oportebat. Porro si perfecta iustitia opus est divinum, ipsa iustitia simpliciter dicenda est esse opus divinum; sane huc redit probatio Augustini, nempe perfectam iustitiam opus esse divinum, quia bene vivere est opus divinum; est autem bene vivere opus divinum, quia caritas Dei diffunditur in cordibus nostris, a qua iustitia per se dependet. Deum proinde posse caritate diffusa, quae tantum delectet quantum oportet, perfectam quoque donare iustitiam: verum ex iusto eius iudicio hoc donum non conferri modo.

6. Evincere postremum volumus ex quadam appellatione facta gratiae, qua quis posset abuti ad oppositum probandum. Itaque doctrina est Augustini aliorumque Patrum, gratiam, qua adiuvamur ad operandum sicut oportet, esse gratiam medicinalem et sanantem: infirmam quippe esse et vitiatam naturam humanam per peccatum primi parentis, fuisse vero eam integram et sanam in primo homine ante peccatum. Atqui gratia sanans ab infirmitate contracta per culpam, est gratia restituens ad eam sanitatem sive eam perfectionem, in qua prius erat homo, qui iustus et sanctus creatus fuit. Et re quidem vera sanitas, quam gratia restituit, non est ea tantum, iuxta Patres, quae vulnus concupiscentiae curat, sed quae iustitiam et sanctitatem tum formaliter tum efficienter restituit, qua iusti, sancti filiique Dei efficimur. Ergo cum dicitur gratia sanans, respicitur perfectio illius status, a quo excessit natura per peccatum primi parentis, quaeque perfectio est non tantum integritatis, sed et sanctitatis. Idcirco gratia actualis sanans, est gratia vires conferens non tantum ad vincendam vel frenandam concupiscentiam, quae gratia per se necessitate tantum morali necessaria est, quaeque per se naturalem ordinem non excedit; sed est gratia vires conferens ad iustitiam et sanctitatem actualem exercendam et iustitiam habitualem vel assequendam vel conservandam et promovendam. Ergo.

Probata est maior, probata est minor; consequens est ergo asseruisse Patres necessitatem gratiae actualis physicam, absolutam.

Nota. Probationes theses desumptae sunt potissimum ab Augustino nullumque est ex iis sex capitibus, quod Augustinus non asseruerit. Evidens est ergo Augustinum agnovisse et probasse dignitatem supernaturalem actus salutaris. Nam necessitatem gratiae asseruit vel tantum propter difficultatem. ex concupiscentia ortam, vel propter supernaturalitatem actus praecipue: atqui non primum, quia ea non est necessitas physica et antecedens: ergo.

IV. Contra hanc assertam a Patribus physicam absolutamque necessitatem gratiae interioris immediatae arguunt inepte rationalistae. Aiunt enim indolem naturae intelligentis exigere ut obiective quidem moveatur, subiective autem ipsa se moveat; in hoc enim differt a naturis ratione carentibus, quae subiective moventur. Cum praesertim subiectiva motio libertati repugnet, quae debet esse principium determinans actum. Praeterea si immediata Dei operatio necessaria est, ut quis bene agat, quotiescunque bene non agitur, ut cum peccatur, huius causa erit a Deo repetenda qui gratiam negavit, unde haberetur Deus auctor peccatorum. Rursus doctrina haec de immediata gratia necessaria fovet mysticorum somnia sensumque privatum cuiusque docet praeferre publico magisterio communibusque opinionibus. Tandem doctrina est, quam ratione assequi non valemus; non enim licet comprehendere quomodo Deus facultates nostras immediate moveat.

Ad 1). Natura quidem est entium intelligentium obiective moveri; subiective autem moveri non possunt ita ut immediate excitetur aut determinetur actus deliberatus, qui non esset eo ipso liber: sed possunt ita subiective moveri ut excitentur in iis actus indeliberati, qui necessarii sunt et secundum quos conveniunt cum entibus non intelligentibus, quae subiective moveri possunt. Porro cum ens intelligens elevandum est ad ordinem naturae suae limites excedentem, oportet ut subiective afficiatur et moveatur.

Ad 2). Si per gratiam suam non operaretur Deus intus nisi ita ut actum bonum determinaret et haec operatio Dei necessaria esset ut actus quivis bonus exsisteret, concedi posset quod obiicitur: sed si Deus ita operatur ut integrum relinquat exercitium libertatis et in potestate hominis sit Deum vocantem sequi et non sequi, negandum est quod opponitur.

Ad 3). Negamus 1) suppositum. Supponunt enim immediatas illustrationes esse veras revelationes, quibus citra extrinscum magisterium doceamur. Atqui hoc demonstravimus falsum esse. Ceterum 2) neque verae revelationes eae sunt, quae foveant somnia mysticorum, sed praesumptae et imaginariae. revelationes et spiritus superbiae, qui homines perversos decipit, eadem somnia fovet.

Ad 4). Quamvis ratio assequi nequeat operationem Dei immediatam in facultatibus nostris, haec profecto non est ratio sufficiens ut negetur vel de ea dubitetur; quoniam certissime ea probatur infallibili auctoritate. Ceterum ex iis, quae dicta sunt in 1° capite patet posse huius rei conceptum satis clarum mente informari.

V. Obiicies contra probationem thesis. 1) Gratia, pro qua Patres contra pelagianos disputabant, est gratia, quae medetur vulneri concupiscentiae, est gratia, cuius primus homo non egebat; August. De nat. et grat. c. 64. «Sed nunc agitur de humana natura, quae vitiata est, agitur et de gratia Dei, qua sanatur per medicum Christum, quo non indigeret, si sana esset, quae ab isto (Pelagio) tanquam sana, vel tanquam sibi sufficiente libertatis arbitrio, posse non peccare defenditur.» Atqui gratia, qua concupiscentia, quae est vitium naturae, sanatur, qua Adamus non egebat, non est gratia, quae physica et absoluta necessitate postuletur: ergo.

Resp. Gratia, de qua disputabant Patres, est gratia, qua sanatur concupiscentiae vulnus et simul id, ex quo concupiscentia processit, h. e. peccatum, restituto homine in amicitiam Dei et in ordinem supernaturalem, conc. est gratia, quae tantum medetur concupiscentiae, neg. Quocirca Augustinus eodem in libro. c. 59. ait quod natura humana per gratiam Jesu Christi «vel sanatur quia vitiata est, vel quia sibi non sufficit, adiuvatur.»

Item, Adamus ante peccatum non egebat ea gratia, quam Patres tuebantur contra pelagianos h. e. non egebat ea gratia prout est gratia pugnaz, gratia sanans infirmitatem naturae, prout est gratia Redemptoris, conc. non egebat ea gratia prout est illustratio et inspiratio, principium exsistens operis salutaris supernaturalis, gratia elevationis, neg.

Aequam esse hanc responsionem manifestum esse debet iis, qui considerent Augustinum docere Adamo quoqué stanti et Angelis gratiam fuisse necessariam, docere sanitatem, quae per gratiam Christi restituitur, eo spectare ut iustitia et sanctitas amissa per peccatum restituatur, docere impotentiam naturae ad quodvis opus salutare vel minimum, docere scilicet impossibile esse sine gratia Dei ullum bonum opus salutare efficere. tentiam physicam et absolutam naturae ad opera salutaria. Haec componi nequeunt cum iis, quae ab adversariis obiiciuntur, nisi per allatam responsionem.

Nimirum ante peccatum inerat homini potestas operandi salutariter absque difficultate, potestas coalescens ex gratia sanctificante, integritate naturae et gratia actuali, quae quidem gratia actualis erat conveniens illi statui, liberaliter, non misericorditer concessa, non sanans, sed consequens sanitatem.

Patrato autem peccato, illi facili potestati operandi salutariter successit impotentia physica et absoluta operandi salutariter propter amissionem gratiae et impotentia moralis operandi recte propter subortam concupiscentiam. Haec autem impotentia moralis et est certum signum impotentiae prioris, quia est certum signum amissionis gratiae et est pars impotentiae totalis, quae in homine subsecuta est peccatum. Imo impotentia physica operandi salutariter et impotentia moralis operandi recte, non sunt in homine historice spectato in statu lapsus, seclusa Dei gratia, impotentiae duae separabiles, sed simul necessario constituunt unam totalem impotentiam: una enim sine altera esse non potuit. Quare dici potest quod concupiscentia historice spectata complectitur quoque defectum potestatis physicae et absolutae operandi salutariter, quae potestas recuperanda est per gratiam misericorditer concessam naturae indignae atque medicinalem. Hinc gratia concupiscentiam sanans, necessaria contra concupiscentiam, est gratia, qua non solum aliqua difficultas boni ex propensione naturae in malum orta superatur, seu qua natura, quae vitiata est per peccatum, sanatur et restituitur ad pristinum statum, ad quem elevata fuerat, qua proinde gratia confertur potestas physica et absoluta operandi salutariter. Ceterum cf. Append. in fine huius Cp.

Et adverte fateri Iansenium quod Augustinus docuerit necessitatem physicam et absolutam gratiae pro hoc statu, velle autem quod Augustinus eam necessitatem docuerit non pro excellentia (dignitate supernaturali) actus, sed pro superanda concupiscentia. Ut id autem Iansenius tueretur, coactus fuit adserere tum concupiscentiae, tum gratiae vim determinantem necessario voluntatem; in hac enim hypothesi, si nempe voluntas necessario antecedenter determinatur a concupiscentia ad malum, est ipsi necessitate physica et absoluta necessaria. gratia, qua prohibeatur voluntas a malo et flectatur ad bonum. Atqui haec sententia ne dum falsa est, sed absurda, quod et suo loco videbimus. Ea autem sententia reiecta, ut intelligatur doctrina Augustini de necessitate physica et absoluta gratiae, non restat nisi ut dicamus Augustinum propter actus excellentiam asseruisse eam necessitatem: voluntas enim libera sub concupiscentia non potest pati nisi impotentiam moralem.

Instant tamen. Secundum Augustinum, gratia, quam petimus, est ea qua fit in nobis magnum voluntus (De Gratia et lib. arb. c. 17), per quam tantum volumus, quantum sufficit ut volendo faciamus (ibid. c. 16.), per quam homo qui volebat et non poterat, possit ae plane velit (Serm. CLVIII), per quam tanto vehementius aliquid volumus, quanto id delectat ardentius (De pecc. mer. et rem. I. II, 17) per quam fit suave quod non delectabat (Ibid. c. 19). Atqui haec bene intelliguntur, si gratia sit delectatio, quae concupiscentiae adversetur eamque vincat; at si gratia eo spectat, ut praecisione facta à concupiscentia, conferat potestatem operandi salutariter, nequit intelligi quo spectet huiusmodi comparatio gratiae cum concupiscentia, ut sit suavitas, delectatio et delectatio maior, vehementior, ardentior. Si enim gratia confert simpliciter posse operari salutariter, etiam non exsistente concupiscentia; neque necesse est ut sit delectatio, neque iste excessus delectationis prae concupiscentia postulatur.

Respondeo in gratia duplicem vim distinguendam esse, physicam et moralem (Cap. I. a. 2.). Physica autem vis competit tum gratiae, quam non sequitur consensus voluntatis diciturque sufficiens, tum gratiae, quae est coniuncta cum actu diciturque efficax. Porro discrimen gratiae utriusque non est in vi physica, quae eadem est in utraque nec potest esse diversa, sed in vi morali, nec tamen necessario in actu primo, sed in actu secundo; ideo enim voluntas agit quia libere delectat eam agere, quae quidem libera delectatio a praecedente indeliberata delectatione ortum ducit. Hinc qui de gratia loquens eam considerat sub ea ratione, qua efficax est consensumque obtinet, pronum est ut eam spectet potissimum ex parte vis moralis, qua ita allicitur voluntas ut libere quidem eligat id, quod gratia suadet. Porro Augustinus generatim disputans cum pelagianis loquitur de gratia efficaci: quaestio enim erat cuius vi fiant actus boni, qui fiunt: agebatur ergo de ea gratia qua fiunt; haec porro est efficax.

Obiicies 2. Potest esse physica et absoluta necessitas etiam doni alicuius per se naturalis, ut in infirmo necessitas alicuius auxilii ad ambulandum: ita in natura vitiata per concupiscentiam potest esse necessitas gratiae medicinalis physica et absoluta.

Respondeo. Necessitas auxilii pro infirmo non est absoluta pro natura infirmi, sed hypothetica, posita nempe infirmitate, extra quam nulla est necessitas auxilii. At gratia necessaria dicitur naturae ne dum infirmae, sed et sanae: unde non est eadem ratio.

VI. Itaque si rationem quaeras cur talis sit necessitas gratiae actualis, patet id ex eo pendere quod gratia, quae requiritur, debet esse propria ordinis illius, ad quem natura est elevata. Cum vero hic ordo sit supra vires physicas naturae, quae proinde ad huius ordinis opera edenda laborat per se impotentia physica; ideirco ipsa physica necessitate postulat auxilium, quo ad huiusmodi opera edenda adiuvetur. Quod quidem in sequenti thesi uberius declarabitur.