Tractatus de Gratia Divina Actuali
Domenico Palmieri (1829–1909)
First published 1885
Dominicus Palmieri, S.J.'s Tractatus de gratia divina actuali (Gulpen, 1885) is a systematic Roman-school treatise on actual grace. After defining grace and its divisions, Palmieri examines its effects, necessity for fallen humanity, gratuitous character, efficacy, distribution, and relation to predestination, engaging Augustine, the Fathers, councils, Jansenism, and the scholastic disputes over physical predetermination. The sixty-two-thesis format exemplifies late nineteenth-century neo-scholastic dogmatic method: historical authorities are gathered into tightly argued theological conclusions. Schola presents the Latin work from the 1885 edition.
Prolegomenon I: Prolegomenon. De notione et partitionibus praecipuis gratiae divinae
Thesis I: Gratia, prout dicitur de bono aliquo alteri collato, definitur: beneficium ex benevolentia collatum citra exigentiam eius, cui confertur: ad quam definitionem redit illa communis Scholasticorum: donum gratis datum.
Thesis II: Gratia creata tum in donum naturale tum in donum supernaturale dispesci potest: supernaturale tamen donum potiore iure et magis proprie gratia dicitur; ita ut ea dona in ipsa ratione gratiae specifice differant.
Thesis III: Ratione habita tum status sive integritatis sive lapsus creaturae rationalis, tum principii meritori, quod proprium est alterius status, gratia supernaturalis distinguitur in gratiam Dei et gratiam Christi.
Thesis IV: Gratia supernaturalis alia est externa, alia interna.
Thesis V: Rursus gratia supernaturalis dividi debet in gratiam gratis datam, et gratiam gratum facientem, quae potior est illâ.
Thesis VI: Gratia gratum faciens alia est in habitu sita et permanens, alia actualis et transiens.
Caput I: De Gratiae actualis natura
Articulus I: De iis, quibus gratiae actualis ratio competit
Thesis I: Ad gratias actuales spectant mentis illustrationes tum quae tantum ab extrinseco excitantur in nobis, tum potissimum quas operatur quoque immediate Spiritus in mente nostra.
Thesis II: Ad gratiam actualem spectant quoque inspirationes voluntatis tum mediatae tum immediatae atque inspirationes immediatae inter gratias actuales enumeratas principem obtinent locum.
Thesis III: Gratiae actuales illustrationis et inspirationis continentur certe actibus vitalibus intellectus et voluntatis.
Thesis IV: Actus vitales, quibus continetur gratia actualis illustrationis et inspirationis, quae principium est deliberati actus et operis boni, sunt primo quidem actus indeliberati utriusque facultatis tum vero etiam actus deliberati.
Thesis V: Ex quo corollarii instar consequitur inter auxilia, quibus voluntas adiuvatur, aliqua exsistere, quae sint per se efficacia.
Thesis VI: Ratio gratiae actualis extendi potest etiam ad actus indeliberatos sensus et appetitus sensitivi.
Thesis VII: Ratio gratiae actualis ad universam quoque providentiam externam tum positivam tum negativam, qua ad opera salutaria et ad beatitudinem homines promoventur, extendi debet. 1.
Articulus II: De viribus quas gratia actualis confert
Thesis I: Gratia actualis confert vires morales voluntati ad honeste agendum.
Thesis II: Tenendum est actualem gratiam nedum morales, sed physicas quoque vires addere facultatibus nostris ad actus salutares eliciendos.
Thesis III: Non demonstratur inter gratias actuales recensendas esse qualitates quasdam reales, non vitales et suapte natura fluentes, quae principium intrinsecum sint actus vitalis indeliberati supernaturalis: tenere autem licet quod actualis gratia absolvatur tum actibus vitalibus tum divina operatione elevante facultatem et cum ea producente actus supernaturales.
Articulus III: De generali habitudine gratiae ad voluntatem
Thesis I: Constat ita addi per gratiam formaliter vires tum physicas tum morales voluntati, ut ex voluntate et gratia unum constituatur principium actus deliberati salutaris, quod est nempe voluntas elevata, illustrata, inspirata.
Thesis II: Gratia actualis interior multipliciter dividitur, nempe in excitantem seu vocantem et adiuvantem, in operantem et cooperantem, in praevenientem et subsequentem, in antecedentem et concomitantem.
Caput II: De Gratia actuali necessaria hominibus lapsis
Articulus I: De potestate naturae ad actus ordinis naturalis
Thesis I: In ipsa natura intellectus humani positum est, ut per solas naturae vires sit ei impossibile cognoscere veritates sibi naturales omnes simul collective sumptas.
Thesis II: Liberum quoque arbitrium gaudet naturaliter potestate physica semper honeste agendi servandique legem naturalem; quamvis ad idem praestandum impotentia quadam morali laboret.
Thesis III: Merito proscripta est doctrina, quae statuit omne, quod agit peccator, peccatum esse et omnia opera infidelium esse peccata liberumque arbitrium sine gratiae Dei adiutorio non nisi ad peccandum valere.
Articulus II: Quid natura humana per se sola non possit
Thesis I: Certum est, quoties in monumentis Ecclesiasticis doctrinam revelatam proponentibus legimus credendum esse quod bonum aliquod esse non possit in nobis vel actus aliquis fieri a nobis non possit citra auxilium gratiae, id de bonis et actibus salutaribus intelligendum esse.
Thesis II: Cum testificatione catholica satis constet citra gratiam nihil boni et salutaris in hominibus esse posse, speciatim affirmamus gratiae quoque deberi fidem saluturam eisdemque pium quodvis initium spiritumque precum.
Thesis III: Necessitas gratiae actualis ad agendum sicut oportet asserta a Patribus contra pelagianos, est necessitas non solum moralis, sed physica et absoluta.
Thesis IV: Ex qua doctrina Patrum consequitur actus salutares esse intrinsece h. e. entitate sua supernaturales.
Thesis V: Eamdem doctrinam necessitatis gratiae, quae saeculo V. a Patribus contra pelagianos propugnata est, iam Patres praecedentium saeculorum in Oriente et Occidente continenter tradiderant. 1.
Thesis VI: Gratia porro necessaria ad salutariter agendum iis, qui necdum sunt conversi ad Deum et quovis habitu supernaturali carent, est gratia duplex interior immediata, nempe illustrationis mentis et inspirationis voluntatis.
Thesis VII: Ut tandem de necessitate gratiae actualis pro iustis quoque disseramus, primum advertendum est quod cum gratia praeveniens dicitur necessaria ad omnes actus salutares, non eo ipso dicitur quod ad singulos actus nova gratia praeveniens sit necessaria.
Thesis VIII: Praestituto Tridentinae Synodi Sess.
Appendix I: De sententia Augustini circa necessitatem gratiae actualis in statu integritatis
Parergon I: De quadam sententia Ripalda
Caput III: De Gratiae actualis gratuitate et de praeparatione ad gratiam
Thesis I: Distincto merito operis condigno et congruo, docemus nullum esse posse in natura meritum, quo gratia comparetur atque utrumque pariter meritum naturae condignum et congruum a Patribus fuisse reiectum. 1.
Thesis II: Negandum est quoque naturam viribus suis posse sibi positivam dispositionem ad gratiam comparare.
Thesis III: Neque precibus naturae adseri potest vis impetratoria gratiae, ratione saltem habita huius, in quo versamur, providentiae ordinis.
Thesis IV: Calumnia est plurimos graecos Patres et nominatim Chrysostomum primas partes in ordine salutis tribuisse naturae et idcirco gratiam merito cuidam naturae congruo rependi affirmasse. 1.
Thesis V: Etsi illius theologici effati: *Facienti quod in se est Deus non denegat gratiam*; interpretatio, quae statuit facientem quod in se est viribus naturae, se disponere negativa dispositione ad gratiam, permitti possit tanquam non derogans dignitati gratiae; attamen animadvertendum^[15.
Thesis VI: Gratuitas gratiae optime componitur cum impetrutione et meritis ope praecedentis gratiae comparatis.
Thesis VII: Formalis perseverantia, licet sit per gratiam, quae ex divina ordinatione ipsis debetur, in potestate omnium iustorum; est tamen adhuc donum Dei, distinctum a donis tum iustificationis tum illius potestatis divinitus collatae, ideoque donum speciale atque est donum iustis gratuitum; quod tamen iustus potest suppliciter emereri.
Caput IV: De Gratiae actualis efficacia
Articulus I: Synopsis historica controversiae Patres inter et Massilienses
Thesis I: Massilienses negarint ad salutare fidei initium necessariam esse gratiam interiorem immediatam praevenientem.
Thesis II: Gratia, quam Massilienses ad cetera opera necessariam fussi sunt, si in se spectetur prout est auxilium ad operandum, est illa eadem gratia, quam Augustinus contra pelagianos defendit.
Articulus II: Controversia circa gratiae efficaciam
Controversia cum haereticis
Thesis I: Haeretica est sententia, quae statuit ita voluntatem humanam per gratiam Dei antecedenter moveri, ut libertate indifferentiae sub eadem gratia sit destituta.
Thesis II: Sententia Iansenii: gratiam Dei ita esse efficacem, ut inter ipsam et libertatem exsistat habitus line quidem delectationis inde liberatae praevenientis victricis, inde autem voluntatis victae et ad unum insuperabiliter determinatae, qua parte statuit gratiam necessitatem inferentem, haeretica est nec a praecedente differt; quatenus vero gratiam, quae necessitatem infert, in delectatione collocat, falsa est.
Thesis III: Haeretica est haec divinae gratiae notio, quam Quesnellus systema Iansenii emendaturus tradidit, ut sit nempe ipsa omnipotens Dei voluntas vel operatio manus sive voluntatis Dei omnipotentis.
Thesis IV: Inepte vero ad plures Scripturarum locutiones provocant haeretici, ut suam haeresim tueantur.
Thesis V: Perperam ex iis, quae pelagiani ac massilienses contra Augustini doctrinam obiciebant atque ex difficultate, quam ipse Augustinus se experiri fatebatur in conciliando utroque dogmate libertatis et gratiae, colligunt haeretici sententiam, quam ipsi defendunt, esse ipsam Augustini doctrinam.
Thesis VI: Neque proficiunt magis afferentes doctrinam Augustini, qua traditur et explicatur sive gratiam operari ipsum velle, facere ut velimus, dare bonam voluntatem, dare omnia merita, totum esse gratiae, sive gratiam esse, quae nos discernit et opus bonum non esse volentis aut currentis, sed miserentis Dei, sive gratiam esse omnipotentissimam, efficacissimam, insuperabilem, indeclinabilem et a nullo duro corde respui.
Thesis VII: Inscite quoque Jansenius abutitur Augustini doctrina in Expositione Epistolae ad Galatas: quod amplius nos delectat, secundum id operemur necesse est atque appellatione victricis facta gratiae, ut evincat a maiori delectatione voluntatis consensum necessario extorqueri.
Thesis VIII: Falsa est doctrina, quam Iansenius asserit, enarrans distinctionem ab Augustino (*De Correp. et Grat.* cc. 10. 11. 12.) traditam duplicis adiutorii, nempe adiutorii sine quo non et adiutorii quo; falsaque est pariter interpretatio ab eodem Iansenio adlibita in Augustini locis.
Thesis IX: Gratia omnis potestatem tribuens operandi est vere sufficiens ad id propter quod datur, sive operatio consequatur sive non.
Thesis X: Ut gratiae pure sufficientis doctrina catholica impugnetur, frustra obiicitur 1) quod Augustinus aliam gratiam non agnoverit nisi efficacem sive praeter hanc non agnoverit nisi naturalem possibilitatem pelagianam, quod docuerit gratiam Dei nullo duro corde respui negaveritque gratiam Dei omnibus dari; 2) quod idem censuerit frequenter gratiam deesse, qua tentationes superari ac praecepta servari possint.
Controversia inter scholasticos
Thesis I: Sunt qui putant gratiam efficacem, per quam Deus praestat ut velimus, esse motionem Dei in voluntate receptam eamque praeviam prioritate saltem naturae ad actum secundum, quae ex ipsa sua natura sit efficax ita, ut eam necessario necessitate consequentiae sequatur voluntatis consensus atque ita necessario sequatur, ut quamvis voluntas libere vere agat, attamen contradictionem implicet ea gratia praeparari voluntatem eandemque voluntatem ei gratiae non consentire.
Thesis II: Omissa, quia non amplius necessaria, responsione ad argumenta quae ex testimoniis Scripturarum petuntur, ad Augustinum quod spectat, cui praecipue vel unice ex Patribus innituntur Thomistae, docemus Augustinum eam tradere notionem gratiae, quae theoriam gratiae physice praedeterminantis prorsus excludat.
Thesis III: Ex principio philosophico, cui sententia gratiae praedeterminantis innititur, petito ex dignitate causae primae, necessario consequitur Deum praedeterminare ad entitatem actus mali, quod nequit admitti.
Thesis IV: Alterum principium philosophicum, cui doctrina gratiae praedeterminantis innititur: nempe voluntatem, utpote facultatem indifferentem, indigere determinatione accepta ab alio, si eo intelligatur sensu, quo in hac quaestione adhiberi solet, infert libertatis interemptionem et est idcirco prorsus falsum.
Thesis V: Immerito tandem Thomistae obiiciunt nobis doctrinam s.
Thesis VI: lisdem pene omnibus argumentis hactenus allatis reiiciendum censemus quoque systema illud circa gratiam, quod Augustinianum audit. 1.
Proponit ipsum strenuus eius defensor Laurentius Berti ex sacra familia Augustiniana in Lib. XIV. Theologicarum Disciplinarum c. 7. seqq. et in Augustiniano systemate vindicato Dissert. 4ª. Huc autem redit. 1º «Gratia est actus intellectus et voluntatis, sive mentis illustratio et inspiratio caritatis, sed magis in delectatione quam in illuminatione sita est; efficitur autem motione Dei, quae est ipsa Dei voluntas subministrans hanc delectationem et caritatem» (Theol. Discip. L. XIV. c. 7.).
Animadversio: si actus nomine non solum deliberati, sed praecipue indeliberati intelligantur (cf. Th. XII.) et si caritatis nomine quilibet pius affectus, quaelibet bona voluntas intelligatur, quod utrumque quidem idem auctor subinde significat, nihil habemus quod reprehendamus.
2°. «Thomistis in confessione gratiae sufficientis et efficacis concordissime coniuncti sumus et consentimus nihil boni liberum arbitrium perficere nisi victrice gratia flectatur et determinetur ad actum. Dissentimus tamen ab illis non solum in explicanda gratiae natura, verum etiam in eo quod nolint in eadem gratia gradualitatem admittere» (c. 8), de quo dissensu paulo post.
Utraque vero gratia sic explicatur (ibid.). «Est ergo gratia sufficiens sensu thomistico ac nostro illa quae dat posse, non velle aut si dat velle, istud adeo est invalidum atque imperfectum, ut desideria carnis contraria concupiscentis non vincat, nisi superveniente flagrantissima et potentissima caritate. Huiusmodi sunt inspirationes et pia animi desideria, quae perversam animam movent atque excitant aliquantulum, sed illam ad conversionem non trahunt. Ex quibus liquet gratiam sufficientem aliquem semper effectum producere, nempe pium animi motum et bonam voluntatem, sed invalidam et cui liberum arbitrium resistit... Ut (homo) velit, requiritur in hoc statu sancta delectatio victrix, quae a nullo duro corde respuitur et hanc nos dicimus gratiam sese efficacem. Igitur gratia est illa, quae semper cum effectu coniuncta est, sive caritas, quae dat posse et velle et tantum velle ut voluntatem carnis contraria concupiscentem facile vincat, nec solum dat posse bene agere, sed efficit ipsam actionem.» Et rursus ibid. «Fatendum per gratiam sufficientem dari nobis potestatem implendi divina mandata eamque veram et propriam, sed non taliter validam et expeditam, ut ad ponendum actum non sit necessario gratia efficax.» Et cap. 9. «Sententia est Thomistarum et Augustinianorum omnium affirmantium gratiam efficacem esse se ipsa, non talem reddi aut cooperatione liberi arbitrii, aut ex circumstantiis congruis atque certissime et infallibiliter cum effectu coniunctam esse quatenus est individua et peculiaris praemotio et inspiratio collata hominibus non suspensa et indifferenti Dei voluntate, sed absoluta et plenissima, ita ut haec gratia det posse, velle et perficere, neque ipsa cooperetur quia volumus, sed nos velimus, quia ipsa operatur...» Datur ergo gratia ab intrinseco efficax sensu nunc explicato.
Animadversio. Cum idem in hae re Augustiniani dicant ac Thomistae, quae adversus hos attulimus, valent et contra illos. Nonne tibi videntur ludere in re seria isti homines, qui loquuntur de gratia invalida, de gratia data peccatori, quae non trahit ad conversionem, de gratia sufficiente ad implenda mandata, quae non valet ea implere, nisi gratia alterius generis addatur? Ceterum dicta ab initio potius conveniunt cum Iansenio: Th. XLVII. XI.
3º. Necessitas gratiae ab intrinseco efficacis oritur non ex subordinatione causae secundae ad primam, sed ex infirmitate naturae vitiatae concupiscentia, cui infirmitati voluntatis humanae subventum est ut divina gratia indeclinabiliter et insuperabiliter ageretur. Quocirea in statu prioris conditionis ante peccatum Deus contulit rationali creaturae illuminationem et inspirationem indifferentem; nunc autem requiritur determinata et efficaciter praemovens (ibid. c. 9. momento 3º. coll. LXII., c. 8. prop. 2.).
Animadversio. Cur tantum studium in sequendis Iansenianis doctrinis, quae etsi damnatae non sint, non minime tamen cum illis cohaerent? Infirmitas naturae requirit quidem ut subministrentur vires tum physicae ad supernaturaliter agendum tum morales ad concupiscentiae resistendum, at collatis his viribus voluntas sanata debet manere domina sui actus salutaris, quemadmodum erat in Adamo. Sanatur enim per gratiam natura; sicut autem sanitas infirmi ex membrorum paralysi non in eo est quod ab alio trahi possit, sed quod ipse se moveat, ita sanitas liberi arbitrii per gratiam in eo est quod ipse in ordine salutari agat libere ideoque se determinet. Et re quidem vera vel per peccatum naturae amissa est libertas indifferentiae vel mansit; si amissam dicis, habes haeresim Calvini et Iansenii, si mansit, id tantum requiritur quod homo ad ordinem supernaturalem elevetur, in quo per gratiam vires physicas obtineat agendi salutariter; sic enim liberum arbitrium constitutum poterit illud quod poterat ante peccatum: contra concupiscentiam autem manentem, quae non nisi moraliter ad peccatum inclinat, sufficit suavitas quaedam gratiae, quae moraliter alliciat ad bonum, quin inferat ex se necessario positionem actus.
- Delectatio seu caritas habet gradus ita ut idem gradus gratiae in altero sit efficax, in altero inefficax, propter vim contrariae concupiscentiae, quam gratia non vincit (ibid. C. 8.). Animadversio. Quid si ex utraque parte gradus sint pares? nihil agere valebit voluntas, secus ac eius natura postulat. Cf. dicta Th. XLV. III. Ceterum haec comparatio inter gratiam et concupiscentiam indigna est et relinquenda Iansenio: «minima enim gratia potest resistere cuilibet concupiscentiae»p. q. LXII. a. G. ad 3m.. Et sane cum vis quaelibet concupiscentiae indeliberatae nunquam necessitet ad malum, cur voluntas nunquam consentit gratiae illi, quae dicitur inefficax et tamen est sufficiens? Si gratiae effectus pendet etiam a consensu libero, ea non est ab intrinseco efficax: si e contrario est ea ab intrinseco efficax, ea effectum obtinere debet quoties est possibilis: possibilis est autem liber consensus voluntatis, quacumque urgente concupiscentia tum physice, quia manet libertas, tum moraliter, quia adest delectatio gratiae eidem sufficiens; ergo ea distinctio graduum ad nihil conducit.
Testimonia porro ex Scripturis et Augustino ad hanc doctrinam probandam cadem sunt, quae Iansenius profert ad suam defendendam (cf. Th. XLII. seqg.).
- De Libertate. «Aliud est posse dissentire, aliud dissentire reapse; stat quippe sine actu potentia et plura possumus facere quae non facimus. Dum excitamur auxilio efficaci, infallibiliter assentimur, quoniam Deus facit ut faciamus. Possumus tamen non assentiri, cum talis excitatio non sit luminis gloriae et caritatis consummatae, sed illuminationis et dilectionis, quae consistit cum indifferentia iudicii» (Ibid. c. 9.). Quocirca «potest homo sub auxilio efficaci dissentire potentia possibilitutis, non positionis scilicet actus» (Ibid.).
Animadversio. Non potentia positionis actus est impotentia agendi: haec est ne gratia sufficiens? Manet sub gratia ex se ipsa efficaci praemovente et determinante ad actum libertas; quia manet indifferentia iudicii, quae est radix libertatis, etc. Nisi istud sit in re seria ludere, quid aliud erit? Indifferentia utique iudicii radix est libertatis; quia ex ea consequitur indifferentia voluntatis in hoc sita quod penes ipsam sit dominium sui actus, ipsa nempe determinet actum: unde formaliter libertas in hac voluntatis indifferentia consistit; sed haec alia est prorsus a sua radice h. e. indifferentia iudicii. Quocirca ea semper adesse dicitur quamdiu haec manet, non quia in sola indifferentia iudicii sita sit libertas, sed quia ex ea naturaliter ista consequitur. Sed si fiat hypothesis quae indifferentiam voluntatis impediat, cuiusmodi est antecedens efficax ex se determinatio Dei ad actum, tune negamus manere indifferentiam voluntatis, activam inquam, quae est propria libertatis et affirmamus contradictoria dici quatenus ponitur naturalis radix libertatis et ponitur id quod ipsam essentialiter excludit. An quia manet in terra radix arboris, dices manere fructus postquam arborem excideris? Et de his satis.
Nota. Damnatis per Bullam Unigenitus a Clemente XI. Propositionibus quesnellianis, fuere qui, ut eas defenderent, calumniarentur proscriptione earum propositionum proscriptam quoque fuisse Thomisticam doctrinam, quam Patres Praedicatores propugnant. Ut hanc calumniam amoliretur eosdemque Patres solatio afficeret Benedictus XIII. Brevi ad eosdem dato anno 1724. die 6. Novembris, haec ait: «Magno igitur animo contemnite, dilecti filii, calumnias intentatas sententiis vestris de gratia praesertim per se et ab intrinseco efficaci ac de gratuita praedestinatione ad gloriam sine ulla praevisione meritorum, quas laudabiliter hactenus docuistis et quas ab ipsis Sanctis Doctoribus Augustino et Thoma se habuisse et Verbo Dei Summorumque Pontificum et Conciliorum decretis consonas. esse Schola vestra commendabili studio gloriatur.» Adverte non esse Romanum Pontificem, qui testetur doctrinam Patrum Praedicatorum consonam esse Verbo Dei etc.; sed id ut ab iis dictum referri a Romano Pontifice. Porro sententia, quae in Ecclesia permissa est, quam qui tuentur putant Scripturae, Patribus, Conciliis consonam esse, laudabiliter ab iisdem defenditur eorumque studium in ea concilianda cum Scriptura, Conciliis, Patribus, Romanaeque Sedis decretis, commendabile est. Verum his de veritate sententiae in se spectatae definitio aut approbatio nulla continetur. Quare eius successor Clemens XII. Brevi dato anno 1735 die 2. Octobris, ait: «Mentem eorumdem Praedecessorum nostrorum compertam habentes nolumus aut per nostras aut per ipsorum laudes Thomisticae Scholae delatas, quas iterato nostro iudicio comprobamus et confirmamus, quicquam esse detractum ceteris catholicis Scholis diversa ab eadem in explicanda divinae gratiae efficacia sentientibus, quorum etiam erga hanc Sanctam Sedem praeclara sunt merita, quominus sententias ea de re tueri pergant, quas hactenus palam et libere ubique, etiam in huius Almae Urbis luce, docuerunt et propugnarunt.»