Tractatus de Gratia Divina Actuali

Frustra obiicitur quoque 3) doceri nos ab Ecclesia petere a Deo non solam potestatem, sed actum bonum; 4) gratiam esse, quae discernit; 5) bene operantibus conferri beneficium quod non operantibus non confertur; ac tandem 6) monstri similem esse eam gratiam, quae nunquam aliquid facit).

I. Aiunt ergo Augustinum non aliam agnoscere gratiam quam efficacem h. e. eam, quae consensum voluntatis obtineat seu cum effectu coniuncta sit. Id quidem non demonstraretur per se ex eo tantum, quod de hac sola Augustinus loquatur; nam haec duo simul componi possunt, nempe quod ex duabus rebus de una quidem tantum fiat sermo et alia tamen non intelligatur exclusa sive fieri potest quod sermo de priori non sit exclusivus. Verum si habeatur ratio controversiae pelagianae, in qua universim agebatur de necessitate gratiae prout est principium gratuitum bonae voluntatis et actionis et de insufficientia naturae ad opera salutaria et praeterea consideretur plurimos in hac quaestione conscripsisse libros Augustinum omniumque consensu teneri, quod gratia, quam Ecclesia necessariam praedicat, fuerit ab Augustino defensa; impossibile apparet penes Augustinum mentionem non occurrere gratiae alterius praeter efficacem, si haec altera ex revelationis auctoritate tenenda est.

II. Itaque haec breviter ex ordine statuimus. A) Concedimus non infrequenter Augustinum, cum de gratia disputat, eam prae oculis habere, quae dicitur efficax vel congrua. Sane ea est, de qua disserit cum disputat de Praedestinatione Sanctorum, quae ab ipso definitur praescientia et praeparatio beneficiorum, quibus certissime liberantur quicumque liberantur; nam huiusmodi beneficia vel gratiae, quibus certissime liberantur quicumque liberantur, sunt certe gratiae efficaces. Quare hanc gratiam dicit a nullo duro corde respui. c. 8. Item gratiam efficacem Augustinus prae oculis habet cum de dono Perseverantiae disputat, quod donum non habet qui non perseverat. Rursus ad gratiam efficacem respicit cum coarctat sensum verborum Pauli: Deus vult omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire. Gratiam quoque efficacem forte significat (vide quae dicemus inferius) cum epist. ad Vitalem CCXVII. c. 5. inter dogmata certo tenenda de gratia, hoc quinto loco ponit: gratiam Dei non omnibus dari. Quod et Episcopi Africani in Sardinia exules faciunt epistola ad Ioannem et Venerium, etc. docentes c. 9. quod «de gratia Dei non digne sentit quisquis eam putat omnibus hominibus dari; cum non solum non omnium sit fides, sed adhuc nonnullae gentes inveniantur, ad quas fidei praedicatio non pervenit.» Tandem gratiam efficacem considerat Augustinus sive cum in lib. De Corrept. et Grat. disputat de adiutorio quo sive generaliter cum de ea gratia disserit, quae datur electis, vocatis secundum propositum, filiis promissionis (cf. De Gratia Christi. c. 13. seq. De praedest. SS. c. 6. De Persever. c. 9. etc.)

III. B) Verum negandum est Augustinum amplitudinem gratiae Christi coarctasse ad solas gratias efficaces. Etenim 1) frequenter quoque loquitur disserte de gratia prout est sufficiens, de gratia nempe conferente vires voluntati, quae effectu caret solum ob culpam hominis; 2) loquitur quoque de gratia prout est genus indifferens ad pure sufficientem et efficacem; 3) gratiam sufficientem tum etiam adsignificat, cum de gratia loquitur efficaci.

a) Sane ad demonstrandum primum satis esse debent testimonia allata in praeced. Thesi, quae ex operibus Augustini desumpta sunt scriptis in causa pelagiana quaeque non sunt certe omnia testimonia quae afferri possent.

β) Alterum paulo fusius probandum est; res est enim non minimi momenti, a Bolgeni in suo Tract. inedito De Gratia rite explicata, scil. non ab omnibus animadversa satis. Huc facit primo quod explicavimus in Th. XLIV. p. 1ª. de vi harum formularum: gratia quae dat actum bonum, ac facit ut faciamus. Practerea mentio gratiae apud Augustinum frequenter occurrit sub hoc respectu potestatis collatae ad agendum, quin determinate concipiatur exsistentia actus salutaris. De Nat. et Grat. c. 26. «Sanat Deus non solum ut deleat quod peccavimus, sed ut praestet etiam ne peccemus.» De Gestis Pelagii c. 10. «Hanc gratiam, quam in Catholica Ecclesia notissimam noverant, Episcopi crediderunt Pelagium confiteri, cum audirent eum dicere; hominem a peccato conversum proprio labore et Dei gratia posse esse sine peccato.» Ibid. c. 14. «Gratia, quae in Christi Ecclesia praedicatur, subministratione Spiritus S. datur ut ad nostros singulos actus adiuvemur.» Serm. CLXXVI. n. 5. «Ut implorares excitavit cor tuum et posse implorare donavit tibi: Deus est enim, inquit, qui operatur in vobis velle et operari, quia ut haberes bonam voluntatem illius vocatio praecessit.» Cont. duas epist. pelag. L. IV. c. 5. «Inspiratio dilectionis, ut cognita sancto amore faciamus, quae proprie gratia est.» In Psal. CXVIII. Serm. XXII. n. 7. «Haec est illa suavitas, quam Dominus dat ut terra nostra det fructum suum, ut bonum vere bene idest non mali carnalis formidine sed boni spiritualis delectatione faciamus.» Oper. imperf. I. II. c. 165. «Iustificat impium Deus non solum dimittendo quae mala fecit, sed etiam donando caritatem ut declinet a malo et faciat bonum per Spiritum Sanctum, cuius subministrationem iugem poscebat Apostolus eis, quibus dicebat: oramus ad Deum, ne quid faciatis mali.» De Grat. et lib. arb. c. 4. «Gratia Dei, sine qua nihil boni agere possumus.» Porro his formulis non repraesentatur gratia, quae sit historice coniuncta cum effectu, sed quae potestatem et vires det ad effectum: ergo gratia ab Augustino exhibetur sub notione generica indifferenti ad pure sufficientem vel efficacem. Similia autem Augustini testimonia non infrequenter occurrunt; quae proinde eodem modo explicanda erunt.

v) Restat demonstrandum tertium, nimirum gratiam sufficientem adsignificari ab Augustino tum quoque, cum de gratia efficaci loquitur. Gratia enim sufficiens adsignificatur, si, cum gratia efficiens actum repraesentatur, significetur eidem gratiae posse resisti eamque idcirco manere posse in statu purae sufficientiae. Iam vero De Praed. SS. c. 5. ait: «Ubi dicitur: quid habes quod non accepisti? quisquis audet dicere: habeo ex me ipso fidem, non ergo accepi, profecto contradicit huic apertissimae veritati: non quia credere vel non credere non est in arbitrio voluntatis humanae, sed in electis praeparatur voluntas a Domino.» Heic exhibetur gratia electorum, ii autem sunt qui consentiunt vocationi, qui congrue vocantur ut consentiant, h. e. quorum voluntas praeparatur (praeparatione congrua) a Domino: cum vero dicitur quod in arbitrio est voluntatis humanae credere vel non credere, significatur quod electus, qui consentit, poterat dissentire; ideoque poterat ea praeparatio voluntatis esse sine effectu. Item de Gratia Christi c. 13: «Sic docet Deus eos qui secundum propositum vocati sunt, simul donans et quid agant scire et quod sciunt agere.» Sermo est de gratia, quae datur vocatis secundum propositum; hi autem sunt in quibus gratia est efficax. De hoc autem docendi modo subdit. c. seq. «De isto docendi modo etiam Dominus ait: omnis qui audivit a Patre et didicit, venit ad me. Qui ergo non venerit, non de illo recte dicitur: audivit quidem et didicit sibi esse veniendum, sed facere non vult quod didicit. Prorsus non recte dicitur de isto docendi modo, quo per gratiam docet Deus. Si enim, sicut Veritas loquitur, omnis qui didicit, venit; quisquis non venit, profecto non didicit.» Perpende heic non dici tantum qui audit sed qui audit et discit; sermo est nimirum de ea gratia, qua non solum suadetur, sed et persuadetur. (cf. verba Augustini in Th. praeced. sub. lit. 5.) Sequitur: «quis autem non videat et venire quemquam et non venire arbitrio voluntatis? Sed hoc arbitrium potest esse solum, si non venit: non autem potest nisi adiutum esse, si venit et sic adiutum ut non solum quid faciendum sit sciat, sed quod scierit etiam faciat. Ac per hoc quando Deus docet non per legis litteram, sed per Spiritus gratiam, ita docet, ut quod quisque didicerit, non tantum cognoscendo videat, sed etiam volendo appetat agendoque perficiat.» Itaque qui venit, venit adiutus et sine hoc adiutorio non poterat venire: qui autem adiutus venit, poterat non venire; quia venit arbitrio voluntatis. Nexus autem necessarius esse dicitur inter discere et venire: qui didicit, venit: qui non venit, non didicit: atqui auctore Augustino, venit libere, ergo et libere didicit: secus enim necessario veniret. Scilicet discere est consensum praebere verbo audito, qui consensus ope gratiae Dei fit, sed libere fit. «Discere, ait s. Thomas 1ª. 2ae. q. CXIII. a. 3., non est sine motu liberi arbitrii; addiscens enim consentit docenti." Distinguuntur proinde tum discere tum volendo appetere et agendo perficere, quae sunt ipsum renire, sicut primus actus liber a sequentibus. Ergo haec gratia effectum non obtinet citra consensum voluntatis liberum. Poterat igitur sine effectu esse h. e. manere pure sufficiens: ergo.

Quocirca haec declaratio; credere quemquam vel non credere, venire vel non venire arbitrio voluntatis, intelligenda est ex mente Augustini ubicumque de effectu gratiae sive de gratia efficaci disserit, secundum id quod disserte docuit de Spirit. et lit. cc. 33. et 34: ergo ubique vel explicite vel implicite cum de gratia efficaci loquitur, gratiam sufficientem adsignificat.

IV. Si quaeratur cur Augustinus gratiam frequenter exhibeat sub ratione auxilii efficacis, non una ratio afferri potest. Primo quidem, quia familiare est Augustino, cum plures veluti species sub uno genere continentur, in eam speciem intendere aciem mentis, quae praestantissima est eamque appellatione generis antonomastice significare. Cf. quae habet Faure in nota ad c. 1m. et 2m. Enchiridii, quae istud idem quoque efficiunt, quod dicimus. Deinde ratio ea esse potuit, quae ipsum coegit circumscribere interpretationem textus Paulini: qui vult omnes homines salvos fieri etc. Tertio advertendum est quod quaestio pelagiana de necessitate gratiae ita poterat quoque proponi: fides, bona voluntas, bona actio et generatim actus quilibet bonus et salutaris suntne donum Dei gratuitum ex viribus per gratiam collatis, an sunt ex viribus naturae quae a Deo est? porro si ita proponatur, quaestio reapse instituitur de ipsis actibus bonis, qui fiunt et gratia, quae asseritur necessaria, est ea, quae cum effectu coniungitur. Iam vero videtur frequenter Augustinus quaestionem de gratia hoc modo spectare, sicut certe spectat in libris de Praedest. SS. et de Dono perseverantiae. Tandem accurate et subtiliter considerandum est gratiam pelagianam ita proponi consuevisse ut diceretur gratia, quae dat posse, vel gratia, qua possibilitas adiuvatur: vidimus quo quidem sensu id diceretur, qui est prorsus alius a notione gratiae sufficientis (Th. XLIV. p. 1.): attamen quia et oportet modum loquendi haereticorum devitare, ne occasio erroris vel suspicionis erroris detur; hinc factum esse arbitramur ut Augustinus ab ea formula ambigua abhorrens satius duceret eam gratiam potissimum praedicare, quae actuosa nedum est sed et reapse efficit atque hanc opponere gratiae pelagianae, quippe quae ab ista maxime distat.

V. Porro cum de hac gratia loquitur Augustinus, qua Deus ita vocat hominem ut hic vocantem sequatur, iure dicit eam a nullo duro corde respui: «quis enim dicat modum, quo ei persuaderetur ut crederet, etiam Omnipotenti defuisse?» Ad Simplic. L. I. q. II. n. 14.

Rursus de Christi gratia loquens Augustinus epist. 217. ad Vitalem c. 5. negat eam omnibus dari. Cum eo consentiunt Patres Africani in Sardinia exules epist. Synod. c. 9. Videtur id prima specie prorsus alienum a doctrina catholica; verum si scopus polemicus et ratio loquendi Patrum spectetur, nulla erit difficultas. Scopus polemicus fuit ut se opponerent Pelagianis, qui dicebant, tum gratiam Dei omnibus dari, eo quod omnibus datum sit cum natura liberum arbitrium et lex, tum si qui sunt qui non credant, non bene agant, id non repetendum ex defectu gratiae, quae omnibus datur (naturae nempe liberique arbitrii ac legis), sed ex sua libera uniuscuiusque electione. Hoc erat virus, quod latebat in ea sententia: gratia Dei omnibus datur, ut nimirum gratuitas gratiae ac necessitas supernaturalis doni negaretur. Catholici proinde docentes gratiam Dei non esse naturam aut liberum arbitrium aut legem, sed donum interius gratuitum, superadditum naturae, cuius primus effectus in parvulis est ipsos iustificare, in adultis ipsos vocare ad fidem et advertentes hanc gratiam non omnibus parvulis dari nec omnibus adultis proximam vocationem ad fidem, quae ordinarie coniuncta est cum praedicatione Evangelii, cum non tenerentur autem alias gratias praevertentes hanc vocationem credere esse supernaturales (nam reapse naturales esse possunt intrinsece, per quas tamen se disponat homo negative ad fidem cf. Th. XXXIV. et Parergon pag. 264.) ideoque pressiore sensu gratias; ipsum factum affirmarunt: gratiam Dei, gratiam iustificationis, gratiam fidei non cunctis dari, qua quidem affirmatione illud adstruebant gratiam Dei non esse naturam aut liberum arbitrium aut naturalem legem, quae cunctis sunt data et gratiam Dei gratis dari. Cf. verba citata episc. afric. Affirmatio autem pelagiana gratiam Dei omnibus dari, accepta sensu suorum auctorum, erat prorsus haeretica: quid ergo mirum quod reiecta fuerit?

VI. Haec omnia si teneantur, evidens erit falsum esse prorsus quod aiunt ianseniani, nonnisi gratiam efficacem praedicari ab Augustino ac praeter eam non agnoscere ipsum nisi possibilitatem pelagianam.

Quocirca discutienda est adhuc iuxta praedicta difficultas quorumdam testimoniorum, ex quibus videtur Augustinus nihil collocasse medium inter gratiam cum effectu coniunctam et possibilitatem pelagianam. Sane post verba superius recitata ex lib. De Gratia Christi, c. 14. ait: «Isto divino docendi modo etiam ipsa voluntas et ipsa operatio, non sola volendi et operandi naturalis possibilitas adiuvatur. Si enim solum posse nostrum hac gratia iuvaretur, ita diceret Dominus: omnis qui audivit a Patre et didicit, potest venire ad me: non autem ita dixit etc.» Rursus de Praed. SS. c. 1: «Posse habere fidem, sicut posse habere caritatem, naturae est hominum: habere autem fidem, quemadmodum habere caritatem, gratiae est fidelium. Illa itaque natura, in qua nobis data est possibilitas habendi fidem, non discernit ab homine hominem: ipsa vero fides discernit ab infideli fidelem.» Et post pauca cum dixisset: in electis praeparari voluntatem a Domino, subdit paulo post: aliis praeparari, aliis non praeparari voluntatem a Domino; eorum ergo, qui electi non sunt, non praeparatur voluntas a Domino: qui ergo male agunt, carent gratia, quae sufficiens vere sit; per eam enim praeparatur voluntas ad bonum.

Iam vero ad primum quod spectat, dicitur gratia non adiuvare solum possibilitatem naturalem, h. e. non ita iuvare hominem, ut potestas naturalis liberi arbitrii, etsi adminiculis variis cognitionis adiuta, solis suis tamen naturalibus viribus tandem agat ut oportet. Hoc est Augustino demonstrandum. Probatur autem, quia gratia Christi efficit bonam voluntatem bonamque actionem, scilicet principium est superadditum naturae, a quo bona voluntas et bona actio procedit. Porro ut haec demonstratio valeat, non est necesse ut ea gratia semper fiat opus, sed ut per eam eamque solam fiat cum fit seu fieri possit. Id est ergo quod hic intendit Augustinus. Quocirca Augustinus nihil statuit medium inter possibilitatem naturalem et gratiam qua fit opus, quatenus est gratia, qua potest fieri opus: concesso quatenus est gratia qua reapse fit opus, negato. Cf. hic n. III. 8.

Quoad secundum: Massilienses volebant esse a natura initium fidei naturaeque merito fieri discretionem fidelium ab infidelibus. Hoc Augustinus impugnat, qui idcirco docet, non potestate naturae (nos dicimus potentiam obedientialem) quae communis est, sed fide discerni fideles ab infidelibus, fidem autem esse Dei donum. Haec autem rursus ut vera sint, non est opus, ut gratia, qua datur fides, sit semper cum ipsa fide coniuncta; sed opus est tantum ut per gratiam naturae indebitam detur fides, ideoque gratuita sit fides; id est enim quod Augustinus heic intendit. Quare nihil ponitur medium inter potestatem naturae et gratiam fidei prout ea est gratia qua fides a Deo datur; cone. prout est gratia, qua accipitur fides, h. e. gratia cum ipsa fide coniuncta; neg.

Ad tertium liquet praeparationem, qua aliquibus praeparatur voluntas, esse heic eam praeparationem, qua ita quis vocatur, ut vocantem sequatur, ita suadetur ut persuadeatur: esse autem aliam vocationem et suasionem, a qua homo dissentiat, docet ipse Augustinus, ut patet ex superius allatis: ergo nihil ex hoc testimonio extundi potest.

At restat illud ex eodem libro de Gratia Christi c. 47. «Si consenserint nobis non solum possibilitatem in homine, etiamsi nec velit nec agat bene, sed ipsam quoque voluntatem et actionem idest ut bene velimus et agamus bene, quae non sunt in homine nisi cum bene vult et bene agit; si ut dixi, consenserint etiam ipsam voluntatem et actionem divinitus adiuvari, ut sine illo adiutorio nihil bene velimus et agamus... nihil de adiutorio gratiae, quantum arbitror, inter nos controversiae relinquetur.» Ubi perpenditur duo ab Augustino distingui adiutoria, adiutorium possibilitatis quae tunc etiam est cum non agit homo bene, adiutorium voluntatis et actionis, ut bene velimus et agamus. Atqui hoc alterum adiutorium ut bene velimus et agamus dicitur non esse in homine nisi cum bene vult et agit; cum ergo non bene vult et agit, adest tantum adiutorium possibilitatis, quod esse adiutorium possibilitatis pelagianae ex tota serie disputationis eo in libro satis patet: ergo.

Respondeo negando minorem, vel claritatis gratia distinguendo. Affirmat Augustinus non nisi cum homo bene vult et agit esse in ipso adiutorium ut bene velit et agat, neg. affirmat non nisi cum bene vult aut agit esse in homine bonam voluntatem et actionem, conc. Id grammatice constat; non enim dicit: quod non est... sed quae non sunt.

Ita distinguo consequens. Ergo cum non est bona voluntas et actio, deest terminus qui intenditur a gratia quique exprimitur iis verbis: ut bene velimus et agamus, conc. deest adiutorium ut bene velimus et agamus, vires nempe ad id suppeditans ideoque adest tantum possibilitas pelagiana, nec. Pari autem ratione expedies similia, quae obiici possint.

VII. Aiunt Ianseniani Augustinum non raro pro certo habere quod in tentatione positis gratia desit. Scilicet id Augustinus docet, quod omnes plus minus experiuntur. Nempe cum tentatione vehementi urgentur homines, experiuntur non statim se habere vires ad illam funditus conterendam, habere se tamen vires resistendi pro praesenti instanti et habere vires orandi ad impetrandum auxilium, quo penitus liberentur ab ea molestia, quod certe assequentur, si ut possunt, pergent orare et sic resistere. Id porro est habere etiam ab initio gratiam sufficientem. Rationemque reddit Augustinus cur Deus statim ab initio non conferat gratiam, qua prorsus hostis conteratur seu cur non subito liberet a tentatione, nempe ut agnoscat et sentiat homo infirmitatem suam et ita in humilitate solidetur. In Psalm. CVI. n. 5. «Secunda tentatio est difficultas in bene operando. Exclamat ad Dominum (en oratio et potestas orandi), liberat Dominus de necessitatibus, rumpit vincula difficultatis... Potuit hoc Dominus sine difficultate (quam scilicet homo in tentatione positus experitur) praestare: sed si hoc sine difficultate haberemus, largitorem huius boni non agnosceremus. Si enim primitus eum vellet, posset et non sentiret adversum se obnitentes cupiditates nec vinculis suis gravata anima collideretur, suis viribus tribueret quod se posse sentiret.»

VIII. Ut autem hac in re doctrina Augustini plenius declaretur, considerandum est duplicem penes Augustinum distingui gratiam, alteram proximam, quae est potestas completa implendi legem, alteram remotam, initialem, quae sit potestas aut gratia proxima quaerendi et petendi. Porro gratia posterior dicitur ab ipso aliquid dilectionis, gratia aliquantula: gratia vero proxima dicitur ab eodem simpliciter gratia, gratia adiuvans, adiutorium.

Sane consideretur primum quod Augustinus frequenter supponit, tum gratiam deesse homini, qua tentatio superetur, tum hominem eundem orare Deum pro gratiae huius consecutione. Ita in Psalm. LXX. serm. 1. n. 6. «Ego qui de captivitate volo liberari per gratiam tuam, clamo ad te. Libera me de manu peccatoris, de potestate eius, ne cum saevit, adducat ad consensionem, ne cum insidiatur, persuadeat iniquitatem.» Cf. Serm. CLXV. nn 1. 2. in Psal. CXVIII. Serm. X. n. 5. et in Psalm. CVI. n. 4. Habes ergo duplicem indicatam gratiam, alteram, quae desideratur, ut non consentiamus suggestionibus inimici, ut faciamus quaeque proinde adhue deest, alteram, qua oramus, qua petimus; neque enim sine gratia orare utiliter possumus, auctore Augustino; quae gratia iam adest et exeitat hominem ad orandum. His consona sunt quae habet epist. CLVII. ad Hilarium c. 2º. n. 10. «qui Deo dicit: Adiutor meus esto, confitetur se velle implere quod iussit, sed ab eo qui iussit, adiutorium poscere ut possit. Sie et iste, cum sciret neminem esse posse continentem nisi Deus det, adiit Dominum et deprecatus est, utique volens adiit, volens deprecatus est nec petiisset, nisi esset voluntas; sed nisi petiisset, quantum posset voluntas? Quia etsi possit antequam petat, quid ei prodest, nisi illi agat gratias ex eo quod potest, a quo petendum est, quod nondum potest?... Adiuvabit autem (Deus), si non de nostris viribus praesumentes... et de iis, quae iam possumus, gratias agamus et pro iis, quae nondum possumus, Deum suppliciter inhiante voluntate poscamus.» Serm. CLXIII. c. 10. «volo ut velis, sed non sufficit ut velis. Adiuvandus es ut plene velis et impleas quod velis.» Serm. CLV, n. 4. «Superabundavit gratia, quae delevit cuncta peccata, quae invenit et ad non peccandum voluntati nostrae conanti adiutorium subministravit.» Itaque cum nondum habet homo adiutorium, quo adiuvetur ad aliqua opera bona, ad implendam legem, aliquid iam potest, potest velle, potest conari, potest orare, quod sine gratia non fit. Vides autem nomine grutiae adinvuntis, adiutorü venire gratiam proximam.

IX. Eam gratiam vero, qua iam aliquid possumus, saltem orare, vocat, ut iam monuimus, Augustinus aliquidl dilectionis, grutiam alipuintulam. De Gratia et lib. arl. c. 18. «Cur ergo dictum est: Diligamus invicem quia dilectio ex Deo est (1a. Ioann. IV. 7)? nisi quia praecepto admonitum est liberum arbitrium ut quaereret Dei donum: quod quidem sine suo fructu prorsus admoneretur, nisi prius acciperet aliquid dilectionis, ut addi sibi quaereret, unde quod iubebatur impleret.» Serm. CXLV. n. 5. » Lex terret de se praesumentem, gratia adiuvat in Deum sperantem. Vide enim illum captivum. Videt aliam legem in membris suis repugnantem legi mentis suae... Ecce vincitur, ecce trahitur, ecce captivatur, ecce subingatur. Quid ei profuit: non concupisces? audivit ut nosset hostem, non ut vinceret. Iam vidisti hostem, pugna, libera te, assere te in libertatem, prematur iucunda suggestio, perimatur illicita delectatio. Arma te, habes legem, procede, vince, si potes.» Haec dicuntur spectato homini tantum sub lege. Pergit: » Quid enim est quod ex aliquantula iam gratia condelectaris legi Dei secundum interiorem hominem?» Hic aliquid aliud praeter legem supponitur, gratia interior propria testamenti novi. Subdit: »sed vides aliam legem in membris tuis.... captivum te ducentem in lege peccati. Ecce unde timenti tibi absconditur multitudo illa dulcedinis, absconditur timenti: quomodo perficitur speranti? Clama sub hoste, quia habes oppugnatorem, habes et adiutorem; qui te exspectat pugnantem, sublevat laborantem, sed si invenit sperantem; odit enim superbientem.» Sicut igitur, auctore Augustino, est fides inchoata et perfecta ac sunt quaedam inchoationes fidei similes conceptionibus (ad Simplic. L. I. q. 2. n. 2.), ita et caritas inchoata et perfecta est et inchoata caritas est inchoata iustitia (De Natura et Grat. c. 70.) atque ita est voluntas parva et invalida ac voluntas magna et robusta: ea nondum possunt impleri mandata, hac possunt (De Gratia et lib. arb. cc. 15. 17).

Habes igitur duplicem ab Augustino distingui gratiam, initialem nempe aut aliquantulam, qua orare, petere possit homo et sic pro instanti necessitate resistere tentationi atque adiuvantem, qua lex impleatur.

X. Iam vero cum Augustinus supponit gratiam deesse, non de quavis gratia, sed de adiuvante sive proxima loquitur. Etenim cum gratia deest, monet petendam eam a Deo esse: idcirco iam supponit adesse gratiam initialem, deesse igitur tantum gratiam magnam et robustam. De Natura et Grat. c. 43. «Deus impossibilia non iubet, sed iubendo admonet et facere quod possis et petere quod non possis.» Oper. imp. I. I. c. 93. «Convenit Scriptura plerumque hominis voluntatem, ut quod non habet vel non potest, admonitus sentiat et ab eo, a quo sunt bona omnia, indigens poscat.» Sane idem Augustinus docet praecepto coniunctam esse commonitionem petendi auxilium. De Gratia Christi. c. 8. «Iubet (lex) magis quam iuvet, docet morbum esse, non sanat, imo ab ea potius quod non sanatur augetur, ut attentius et sollicitius gratiae medicina quaeratur... Quid est ergo quod iste legem atque doctrinam deputat gratiam, qua iuvamur ad operandum iustitiam, quae, ut multum adiuvet, ad hoc adiuvat ut gratia requiratur... Proinde per legem gratia demonstratur, ut lex per gratiam compleatur.» Et De Grat. et lib. arb. c. 15. «Magnum aliquid pelagiani se scire putant quando dicunt: Non iuberet Deus quod sciret non posse ab homine fieri: quis hoc nesciat? Sed ideo iubet aliqua, quae non possumus ut noverimus quid ab illo petere debeamus.»

XI. Tandem ut omnis cavillatio disiiciatur, advertenda sunt haec tria. 1°. Advertenda est ratio quaedam loquendi Augustini. Ipsi enim gratiam non habere non perinde est semper ac carere auxilio, sed non consentire Deo roganti et suadenti: liquet ex verbis Augustini citatis in Th. praeced. sub n. X. s. 2º. Impotentia, qua identidem dicuntur laborare homines, est impotentia consequens, orta ex eo scilicet quod nolint uti mediis, quae habent et ita gratiam impetrare, qua possent. Ita Tract. XCVI. n. 1. in Ioannem ait de Apostolis: «Mori pro Christo nondum erant idonei tunc Apostoli, quibus dicebat: non potestis me sequi modo. Unde primus eorum Petrus, qui hoc iam se posse praesumpserat, aliud expertus est, quam putabat.» Verum haec impotentia eratne impotentia antecedens orta ex defectu gratiae, quam Deus libera sola sua voluntate negaret, an impotentia consequens liberum non usum gratiae illius, quam iam habebant et qua potuissent uberiores gratias impetrare; ut ideo non potuerint, quia non voluerint? Si illud prius, cur Apostolos Christus hortatus est ut orarent? Praevidit itaque Christus futurum ut non possent, quia futurum erat ut non orarent, non in Deo spem suam ponerent.

3°. Cum subinde Augustinus de homine volente bene agere illud docet quod ait (De Perfect. iust. c. 3.) «nec tamen cum vult, continuo potest, sed cum fuerit adhibita curatione sanatus et medicina adiuverit voluntatem», praeter id, quod diximus sub n. VII. seqq. id etiam vult docere, voluntatem salutis per se non sufficere, nisi adsit gratia, scilicet voluntatem, quae viribus naturae eliciatur, nihil valere, sed gratiam esse necessariam ut voluntas sit potens.

XII. Ecclesia et fideles non solam potestatem petunt; sed quia quoad potestatem superandi infirmitatem naturae possunt esse plures gradus, petunt eas gratias, quae ita respective validae sint, ut certe sint coniungendae cum actu: desiderant nempe illam gratiam quae sit futura efficax et quamvis sciant a sua voluntate pendere quod gratia actu sit efficax, sciunt etiam quod possunt dissentire et quibusdam gratiis dissentient, Deum vero nosse quaenam gratiae sint, quibus ita congruenter vocentur homines, ut vocantem sequantur: ideirco has gratias petunt, quia cum his h. e. cum bona operatione nectitur assecutio felicitatis divinaeque legis actualis custodia. Nimirum fideles, praeeunte Ecclesia in sua liturgia, duo petunt, et potestatem et actum, h. e. gratiam quae ita conferat potestatem, ut det quoque actum.

XIII. Ut gratia, non voluntas, discernat, necesse non est ut ipsa determinet actum, sed satis est quod ipsa gratis collata principium sit operum bonorum, quae sine ipsa a voluntate sola fieri non possent. Cf. Th. XLIV. n. IV. Clarius gratia, quae datur ut discernat homines a massa perditionis et transferat eos in regnum Christi, est ea quae potest omnes discernere, non tamen omnes actu discernit, sed in pluribus remanet tantum sufficiens ad discernendum. Unde datur et gratia efficax et gratia pure sufficiens. Gratia vero quae actu discernit bonos a malis, praedestinatos a reprobis, non est omnis gratia, quae a Deo distribuitur hominibus, sed certa gratia, h. e. gratia efficax; unde non sequitur praeter eam non aliam dari.

XIV. Qui bene operatur, habet et potestatem et actum, qui effectus gratiae cum sit, donum est; habet nempe donum et donum ex dono. Habet scilicet gratiam tum praevenientem tum adiuvantem: qui autem non operatur, non habet nisi donum sen gratiam praevenientem. Quod si utraque gratia, tum quae efficax est in operante, tum quae pure sufficiens manet in non operante, considerentur in praescientia divina, quae novit quid voluntas cuiusque sub his vel illis gratiis actura esset, quaeque praedestinationem gratiae praecessit, liquebit facile collationem gratiae, quae praevisa est futura efficax si conferatur, maioris beneficii rationem habere maiorisque amoris signum esse.

XV. Monstri similis est ea gratia, quae sufficiens dicitur et tamen nunquam operatur ex defectu alicuius principii ad actum primum requisiti, quod non est in potestate voluntatis, concedimus: ea gratia, quae tum effectum suum obtinet tum non obtinet propter liberum arbitrium voluntatis, quaeque cum non obtinet, ad factum hoc tantummodo indicandum, appellatur pure sufficiens, monstruosa est, si prout est pure sufficiens, nunquam suum effectum assequatur, negamus. Id in quavis facultate, quae potest quidem agere, sed modo agit, modo non agit, locum habet. Supponunt adversarii gratiam sufficientem diversae esse naturae a gratia efficaci ac effectum deesse propter defectum alicuius principii se tenentis ex parte actus primi; sed haec non est doctrina, quam catholica Ecclesia defendit. Gratia sufficiens effectum suum reapse obtinet quotiescumque voluntas bene operatur et tunc proinde efficax in actu secundo est: aliquando non sortitur effectum et tune dicitur a nobis pure sufficiens, quae proinde prout talis nunquam cum effectu suo coniungitur. Scilicet hae appellatione non natura gratiae, sed factum tantum, h. e. defectus liberi consensus significatur.