Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Dicimus hac Patrum doctrina superiore thesi explicata contineri gratiam requiri propter entitativam supernaturalitatem actus, qui physicam potestatem naturae excedit. Quod ut declaretur, opus est disserere paulo latius de actus salutaris supernaturalitate, quam in capite 1° agentes de natura gratiae supposuimus. Itaque haec duo praestituenda. Scilicet constat 1) adoptionis gratiam, qua filii Dei nominamur et sumus supernamque beatitudinem esse absolute supernaturales viresque physicas naturae simpliciter excedere: liquet ex disputatis praeced. Tract. de Deo Creante. Constat 2) operationes et actus hominis, quibus ad salutem consequendam se disponit, esse dignitati filii Dei adoptivi ac excellentiae finis proportionatos et ideirco in eodem ordine, in quo adoptio et finis reperiuntur.

Huiusmodi enim actiones sunt sicut oportet, sicut expedit ad veram pietatem, ad iustificationis gratiam conservandam, ad vitam aeternam (cf. doctrinam Patrum in Th. XXI. n. 1a). His positis si quaeratur: A) cur actus salutares sunt supernaturales? respondetur: ut proportionati sint vitae supernaturali, quam iusti vivunt ac fini, ad quem omnes homines praeparare se debent. Si quaeratur vero B) in quo collocanda sit eorum supernaturalitas: respondemus quod generica (quae valet nimirum pro omnibus actibus) ratio in eo est quod sint intrinsece h. e. sua entitate supernaturales sintque proinde supra vires physicas naturae indigeantque, ut fiant, speciali et indebito naturae auxilio Dei sintque perfectione sua proportionati dignitati adoptionis divinae et dignitati finis. Id vero, quantum fieri potest, est latius declarandum.

Cum penes omnes constet actus salutares esse supernaturales, sumpta hac voce in notione maxime confusa, prout nempe significat actus, qui in pura natura esse non possent, actus proportionatos, quacumque tandem ratione, assecutioni finis supernaturalis; quaestio est tamen in quo determinate collocanda sit ratio supernaturalis. Praemittamus quorumdam diversas opiniones.

II. Est itaque 1a opinio: actum salutarem esse supernaturalem, quia acceptatur a Deo tanquam meritorius aeternae felicitatis, ita ut in se quidem sit naturalis, sed ex hac acceptatione denominationem extrinsecam accipiat actus supernaturalis. Verum haec opinio recipi non potest. Nam si ita est, gratia Dei non requireretur ut principium efficiens operis salutaris, ut principium intrinsecum in ipso operante, quandoquidem opus non eliceretur nisi viribus naturae: atqui gratia Dei postulatur ut principium efficiens et intrinsecum operis negaturque naturam naturaeque vigorem posse hos actus edere. Ergo. Praeterea hanc liberam acceptationem Dei operis naturalis Pelagius quoque secundum suam haeresim admittere poterat: nam cum dicebat homines adultos mereri per actus naturae gratiam adoptionis et regnum caelorum, non excludebat eam liberam acceptationem Dei, cum poneret ea esse dona, quibus natura carere poterat neque opus habebat excludere eam liberam Dei acceptationem; quia et ea posita, si tantum ea ponatur, semper verum est hominem non indigere intrinseco auxilio, quo vires ei subministrentur: in qua re sita est haeresis Pelagi.

2a. Opinio tenet actus salutares esse quidem intrinsece supernaturales in fieri, non vero in facto esse; quemadmodum visus per miraculum restitutus supernaturalis est, qui quoad rei substantiam est naturalis, cuius tamen acquisitionis modus est supernaturalis. Atqui si ita est, actus salutaris potest aeque perfecte etiam naturaliter fieri; hoc est enim proprium eorum, quae supernaturalia sunt tantum quoad modum, ut possint quoque aeque perfecte fieri per naturam; at doctrina catholica est nullo modo posse viribus naturae fieri actus salutares.

3a. Opinio vult actum salutarem esse supernaturalem propter modum aliquem accidentalem, ideoque separabilem, inhaerentem actui, puta modum maioris intensitatis, durationis, facilitatis, qui modus vires naturae excedat et a gratia dependeat.

Verum omissa quaestione de hac theoria modorum inhaerentium, quae non est philosophica et omisso quod sententia postulans gratiam tantummodo ad facilitatem actus est diserte pelagiana: advertimus, quod modi hi intensitatis, durationis et similes, non sunt necessarii ut actus sit salutaris, sed per se est talis etiam sine quocumque gradu determinato eorum; itaque gratia non foret necessaria per se ut actus esset salutaris, sicut definitio catholica docet, sed solum per accidens: quod redit ad errorem quemdam pelagianorum.

Rursus iste modus inhaerens vel est totus a gratia tantummodo, vel a gratia simul et libero arbitrio: si a gratia tantum, nihil conferente libero arbitrio; 1) nihil hic modus prodesse potest ad salutem, quia non fit libere; 2) ipse vere non est modus actus, sed realitas quaedam cum actu exsistens, quia modus actus debet procedere ab ipso agente, a quo est exercitium facultatis sive actus. Si vero modus est simul a gratia et libero arbitrio, cum actus quoad substantiam sit naturalis, modus quoque procedens ab eliciente actum moralem et ex eadem actione procedens (dico eamdem actionem; quia si diversa est actio, ille qui dicitur modus non erit reapse modus actus, sed alter actus) subiectoque naturali inhaerens, nequit esse nisi naturalis et eatenus dici poterit excedere vires naturae quatenus naturae soli sit moraliter ille modus agendi. impossibilis. Atqui actus salutaris non moraliter tantum, sed physice est impossibilis naturae, soli. Ergo.

4°. Opinio ponit actum quoad substantiam quidem esse naturalem, esse vero supernaturalem propter rationem meriti, quae ipsi inest, hanc autem rationem meriti mutuari ex gratia; ita ut per gratiam eliciatur quidem actus intrinsece naturalis, qualis etiam a sola natura elici posset, sed quia elicitur ex gratia et est opus speciale Dei, rationem meriti sortitur ad vitam aeternam. Verum neque haec opinio est sufficiens. Nam 1) doctrina catholica est, gratiam requiri ut actus dignus vita aeterna fieri possit non tantum ut facile sed ut simpliciter fieri possit et proinde per gratiam addi vires ut actus fiat; atqui additio virium eo spectat ut ipsa substantia actus fiat, non tantum ut denominatio aliqua extrinseca ei addatur, cuiusmodi est haec ratio meriti, quae actui, non secus ac is qui in pura natura poneretur, naturali obvenit ex eo quod fit agente Deo. 2) Si actus quoad suam omnem realitatem aeque perfectus fieri potest a natura, quaeritur cur hic actus a natura positus non acceptetur a Deo? sive enim fiat ex gratia sive non, quando in se sit actus aeque perfectus, nulla videtur esse ratio cur Deus unum respuat, alterum acceptet.

Sententia vero docens actus naturales acquirere rationem supernaturalis ex gratia sanctificante, qua subiectum operans ornatur, 1) non valet pro iis actibus qui a peccatoribus fiunt, 2) nec sufficit pro actibus iustorum, quoniam, ut docebimus, etiam ad eos gratia actualis requiritur, 3) neque haec duo satis cohaerent, subiectum esse in ordine supernaturali eiusque operationem, quam edit, ut talis est, esse naturalem (Cf. Suarez. I. II. de Necessitate Gratiae cc. 4. seq.).

III. Itaque restat ut dicamus, actum bonum, sicut oportet ad salutem, ea gaudere perfectione, quae sit intrinsece supernaturalis h. e. intrinsece excellentior perfectione ea, quae per vires naturae potest actibus comparari; ideoque modum perfectionis, qui per verba sicut oportet, significatur, esse modum intrinsecum actus, quo eius essentia constituitur; et idcirco propter eam perfectionem, quae actus intrinsece supernaturalis propria est, requiri gratiam ut possit fieri a nobis.

Actus huiusmodi dici solet quoad substantiam supernaturalis. Qua in re ne aequivocatio subrepat, accipe verba Suarez C. c. 4. «Si substantia actus pro genere sumatur, clarum est actus supernaturales non esse in substantia supernaturales, sed eos potius cum actibus naturalibus convenire, nimirum in genere cognitionis vel assensus vel amoris vel spei vel in alio simili. Etenim si hanc convenientiam non haberent, non possent esse actus eliciti a nostris potentiis, quia potentiae non possunt elevari extra sua obiecta saltem universalissima. Sic autem sumpta substantia actus, dicentur hi actus supernaturales quoad modum, quatenus differentia specifica dicitur modificare genus. Accipi autem vulgo solere actum quoad substantiam pro actu considerato secundum rationem generalem assensus vel amoris circa tale obiectum notat Molina in Concordia q. 14. a. 13. Disp. XV.». Hic autem non in hoc sensu loquimur, sed illos actus quoad substantiam supernaturales vocamus, in quibus genus cognitionis vel amoris contrahitur essentialiter per differentiam superioris ordinis id est quae ad quemdam rerum gradum ordinem naturalem superantem pertinet, ideoque ad illum elevat ipsos actus. Unde fit ut nec a nostris potentiis nec ab angelicis nec fortasse (istud fortasse poterat omitti) ab ullo intellectu creabili per vires naturales elici possint. Tunc autem talis actus totus est supernaturalis quoad substantiam idest quoad suam entitatem; quia differentia specifica elevat genus cognitionis vel amoris ad supernaturalem ordinem et ita tota entitas est supernaturalis; quia in re non est distinctio actualis inter genus et differentiam et indivisibilis entitas non potest esse in diversis ordinibus naturali et supernaturali.

IV. Iam vero certum est quod talis supernaturalitas est possibilis. Nam si qua difficultas esset, ea foret quia actus, qui supernaturalis dicitur, ponitur vitaliter a natura; est enim intellectus, qui credit e. g. et voluntas, quae diligit, si vero ponitur vitaliter a natura, ergo exeritur viribus naturae; natura enim eiusque vis sunt idem: quod autem viribus naturae ponitur quomodo concipi potest intrinsece, quoad suam entitatem, supernaturale? Verum concedimus naturam viribus suis conferre ad productionem cuiusque actus etiam supernaturalis, quivis enim ex his actibus debet esse vitalis; sed dupliciter conferre potest, nempe vel viribus tantum naturalibus, vel viribus elevatis h. e. viribus, quae secundum potentiam obedientialem ei competunt quaeque ad agendum sint expeditae per specialem sibique indebitam operationem Dei. Quando hoc altero modo natura elicit actus, hi cum sint actus facultatis elevatae, in ordine supernaturali exsistentis, eamdem perfectionem ab ea mutuari possunt, sive perfectionem intrinsecam nancisci maiorem ea, quam vires pure naturales conferre possint; ideoque esse intrinsece supernaturales. Supernaturale enim intrinsece non est id, ad quod natura nihil confert, sed est id ad quod natura per se sola citra auxilium Dei elevans conferre nequit.

Ceterum iam in Tract. de Deo Creante Th. XXXVI, n. IV. probavimus possibilitatem actuum supernaturalium, quam demonstrationem confer, sis. Secundum eam quidem disputavimus Ib. iVI., cum qualitates non vitales exclusimus a censu gratiarum actualium. Praeterea si status filiationis adoptivae, quo consortes efficimur divinae naturae, est intrinsece supernaturalis (cf. Tract. cit. Th. XXXVII); quoniam est status quidam vitae et operationis, oportet ut actus quoque eidem proportionati sint intrinsece supernaturales. Cf. Ripalda op. cit. disp. XLIV. Sect. 3.

Et sane esse reapse actus salutares intrinsece supernaturales probatur ex necessitate ea gratiae, quam asserunt Patres et cui vidimus nullam aliam hypothesim circa indolem supernaturalitatis facere satis. Ex qua demonstratione liquet omnes quoscumque actus salutares esse intrinsece supernaturales: nam doctrina Patrum de necessitate gratiae ad omnes pios actus ex aequo extenditur. Quamvis autem penes Patres appellatio haec intrinsece supernaturalis non occurrat formaliter de actibus usurpata, occurrit tamen aequivalenter, ut ex demonstratione liquet.

V. Si autem actus salutares sunt intrinsece supernaturales ideoque eorum entitativa perfectio est maior, cur non discernuntur et quidem cum certitudine omnes actus salutares a puris naturalibus? Posset forte primum responderi secundum quamdam opinionem (cf. Ripalda Disp. XX) ideo non discerni, quia omnes actus boni, qui in hoc ordine providentiae fiunt saltem a fidelibus, sunt supernaturales; quocirca deest terminus comparationis. nus, h. e. actus bonus naturalis, quo cum comparare possimus actus pios salutares. Verum haec responsio reapse non facit satis; nam et ea data, manent semper actus mali, a quibus quoad entitativam perfectionem non differunt boni naturales et quibuscum proinde, ratione huius perfectionis, possent comparari actus salutares, inter quos tamen et illos secundum perfectionem entitativam non discernitur discrimen. Itaque seposita hac opinione Ripalda, quae certa non est (cf. dicenda in Parergo in fine Cap. II.), quaeque heic tantum id praestarat ut solutionem quaestionis impeditam redderet, ut secundum rerum naturas quaestionem expediamus, haec statuenda censemus.

11. Fatendum est actum naturalem ferri posse in idem obiectum materiale et formale, in quod fertur actus supernaturalis. Haec est sententia communis satis (cf. Molina in Concordia in q. XIV. a. 13. Disp. VII. XIV: Meyer Histor. de Auxiliis L. V. c. 6: Ripalda Disp. XLV. Sect. 1. 5. 6.). Sane iam vidimus praeeunte s. Thoma (Th. XX.) posse hominem naturaliter diligere Deum super omnia propter bonitatem suam, quod est motivum formale caritatis; at si id potest, cur non poterit circa obiecta materialia et formalia aliarum virtutum exerceri facultas naturalis, in quibus certe non est maior difficultas? Et re quidem vera cum quis Evangelii praeco hominibus infidelibus proposuerit et declaraverit mysteria fidei suamque praedicationem miraculo evidenti confirmaverit, non nisi irrationabiliter negatur esse in potestate naturali rationis tunc credere ea Deo testificanti, cuius testimonium per miraculum certa est. Si enim possumus credere homini, cur non possumus credere Deo, cuius auctoritas certa est rationi et cuius quoque revelatio propter miraculum ope rationis cognoscitur?

Suarez quidem id negat, contendens supernaturalitatem actus Fidei ex eius motivo formali procedere, De Fide D. III. S. 3. Verum haec doctrina Suarez conserta est cum eius opinione circa analysim actus Fidei, quae opinio specialis est et non paucis vix intelligibilis videtur. Quocirca Lugo non commotus argumentis eius aliter sensit: De virtute Fidei D. 1. S. 5. n. 65. «respondetur non provenire Fidei supernaturalitatem ex motivo, quod habet; nam circa idem motivum potest forsitan versari actus naturalis: provenit ergo supernaturalitas ex natura ipsius assensus, qui in sua entitate» habet proportionem cum fine supernaturali": hoc autem ipsum est quod nos defendimus. Cf. eundem D. IX. S. 1ª. Quod vero Suarez affirmat de fide haeretici et potest aeque traduci ad fidem illam hominis gentilis, quam modo exemplo proposuimus, nempe haereticum non resolvere fidem suam in auctoritatem Dei, sicut facit catholicus, sed in suam privatam persuasionem, non videtur satis congrue dictum. Discrimen enim inter utrumque actum (praeter id quod fides catholici est supernaturalis, haeretici naturalis) versatur in eo, quod est conditio ad actum Fidei, non formale eius obiectum; catholicus scilicet innititur auctoritati Ecclesiae manifestantis divinam revelationem, haereticus suo privato iudicio interpretanti verbum Dei scriptum vel monumenta Traditionis; ex quo fit ut fides catholici sit per se infallibilis, semper enim sub magisterio Ecclesiae attingit id quod vere revelatum est a Deo idque solum, haeretici e contrario fallibilis sit, non secus ac suum iudicium, cui innititur. Sed posito hoc iudicio, assensus haeretici fertur in aliquid apprehensum sub hac ratione formali quod sit a Deo revelatum. Lugus quidem docet quod in praesenti ordine actus supernaturales etiam virtutum moralium differunt aliquo modo ex parte motivi ab actibus naturalibus, quia illis attingitur obiectum prout subest revelationi ac Deo placet, ibid. D. IX. S. I. Verum interrogo: nonne, proposita extrinsecus revelatione, potest primo idem obiectum cum eo modo ab intellectu naturaliter apprehendi? et post hanc apprehensionem nonne potest sequi naturalis actus voluntatis in illud idem quod scitur Deo placere? Id neque Lugus negat, qui loquitur de eo quod solet communiter fieri ab iis, qui revelatione carent. Tandem ut pro sententia nostra doctrinam quoque Ecclesiae afferamus, haec est causa cur ecclesiasticae definitiones non negent simpliciter nos posse credere, sperare, diligere etc. sine gratia, sed negent nos id posse sicut oportet, sicut expedit ad salutem: qua limitatione supponitur nos posse e. g. credere Deo : ac quis credit Deo nisi motus motivo formali Dei revelantis? Cf. dicta in Th. XXII. Tenendum est tamen 2) non posse actum naturalem ferri in idem obiectum actus supernaturalis, secundum eandem intrinsecam perfectionem. Ratio est quia actus supernaturalis, eo ipso quod talis est, cum sit supra vires naturae, est intrinsece perfectior: quanto enim est perfectius principium actionis, tanto est perfectior actio II. q. CXIV. a. 2. ad 2. Iudicium huius rei colligitur e. g. ex actu fidei supernaturalis, cuiusmodi est fides catholici, quae est firmior et efficacior; idem videre licet in actu caritatis, qui fertur in Deum dilectum amore amicitiae hominique copulandum unione immediata, qui amor proprius est filii adoptivi Dei admissi ad participationem eorum bonorum, quae sunt propria Dei. Hic modus est intrinseca perfectio caritatis; amor vero naturalis Dei super omnia, caret ea intrinsece perfectione. Attamen in ea omnia, quae obiecto caritatis continentur, potest, supposita extrinseca revelatione, ferri etiam naturaliter voluntas et licet hic actus sit intrinsece imperfectior, potest tamen conatu naturae simulari eadem perfectio. Nonne et haereses suos martyres habuerunt? His positis en solutio propositae difficultatis. Quoniam actus nostros in se ipsis non videmus et perfectio intrinseca seu entitativa actus ac ipsius modi non subest intimo sensui, sed actus nostros ex modo generali tendendi in aliquid (puta cognitionis, volitionis) discernimus et ex obiectis distinguimus, in eadem autem obiecta, cum sufficienter extrinsecus proposita sunt, potest ferri actus naturalis et supernaturalis, hinc fit ut criterio careamus discernendi in concreto actus naturales a supernaturalibus.

VI. Verum, inquies, si naturalis actus potest attingere eadem obiecta formalia, quae a supernaturalibus attinguntur, pronum est quaerere 1) cur Deus non acceptat actus quoque naturales, qui secundum dignitatem moralem, quae a libertate dependent, possunt esse pares supernaturalibus? 2. Quomodo certum esse potest iudicium Ecclesiae de sanctitate supernaturali alicuius viri?

Respondeo ad 1. Deus non acceptat eos actus, non quia id repugnet aut Deus non possit, si velit; sed quia Deus vult actus, quibus tendimus in finem, esse in eodem ordine, in quo est finis, qui est intrinsece supernaturalis et vult proinde eorum esse principium per gratiam suam. Quod autem dicitur de dignitate morali, distinguendum est In Hie q. CXIV. a. 3. opus meritorium, secundum quod procedit ex libero arbitrio et secundum quod procedit ex gratia Spiritus S. Si primo modo spectetur opus et reapse non habeat nisi eum modum. opus non est meritorium boni supernaturalis propter maximam inaequalitatem. «Si vero (prosequitur ibid. s. Doctor) loquamur de opere meritorio, secundum quod procedit ex gratia Spiritus S. (ideoque est supernaturale), sic est meritorium vitae aeternae de condigno (loquitur de operibus iustorum). Si enim valor meriti attenditur secundum virtutem Spiritus S. moventis nos in vitam aeternam. Attenditur etiam pretium operis secundum dignitatem gratiae, per quam homo consors factus divinae naturae adoptatur in filium, cui debetur hereditas ex ipso iure adoptionis.»

Hinc damnata prop. 13a Baii: «Opera bona a filiis adoptionis facta non recipiunt rationem meriti ex eo quod fiant per Spiritum adoptionis inhabitantem corda filiorum Dei, sed tantum ex eo quod sint conformia legi, quodque per ea praestetur obedientia legi.»

Ad 2º dicendum, quod cum finis sit supernaturalis et opera supernaturalia ad eum exigantur eaque sine gratia haberi non possint; tenendum est fidelibus semper praesto esse gratiam Dei ut opera eorum possint esse sicut oportet, eorumque proinde omnes actus bonos, eos saltem, qui fide reguntur, esse supernaturales.

VII. Ut ad ipsam demonstrationem thesis redeamus; non deerunt qui dicant: auxilium aliquod naturale e. g. congrua cogitatio est vere gratia Dei, ea porro est necessaria prorsus ad agendum recte: ergo de ipsa possunt accipi sententiae Patrum, cum necessitatem gratiae praedicant, non de aliquo auxilio supernaturali ad actus supernaturales. Iam praeoccupavimus hanc difficultatem initio praeced. thesis: verum ut penitus disiiciatur.

Respondeo. a) Quod per huiusmodi auxilia fit, potest naturaliter fieri quoque per alia auxilia, quae effectu carent; unde est in natura potestas physica ad eos actus, qui per auxilia illa fierent, quae tamen potestas negatur naturae quoad eos actus, qui per gratiam fiunt.

b) Hoc auxilium est tale, ut sine eo nihil boni unquam naturalis fiat, atqui gratia, quam tuentur Patres, est talis, ut sine ea aliquid boni naturalis possit fieri et fiat. Hinc et damnata Baii propositio 29: «Non soli fures ii sunt et latrones, qui Christum viam et ostium veritatis et vitae esse negant; sed etiam quicumque aliunde quam per ipsum in viam iustitiae, h. e. in aliquam iustitiam conscendi posse docent aut tentationi ulli sine gratiae ipsius adiutorio resistere hominem posse, sic ut in eam non inducatur, aut ab ea non superetur."

c) Ab hoc auxilio naturali non abhorruisset Pelagius, imo iis videtur contentum, quas Pelagius admittebat, gratiis cognitionis a Deo collatis, quibus possibilitas naturae iuvaretur ad facilius operandum. Atqui eae gratiae profecto non sufficiunt. Vide Vasquez in 1. 2. q. CIX. Disp. 189. c. 16.

VIII. Dices rursus potentia vel impotentia physica dicitur respectu perfectionis ontologicae effectus: at perfectio supernaturalis, quae competit actui, est perfectio moralis; ergo vel impotentia naturae non est physica, vel cum ea non cohaeret supernaturalitas actus.

Respondeo. Sicut perfectio actus visionis Dei et caritatis eam consequentis, est perfectio ontologica, ita et perfectio actuum salutarium, qui ad eos actus disponunt, est ontologica. Unde ad argumentum, transmissa maiore: perfectio supernaturalis est perfectio moralis h. e. dignitatis et proportionis cum fine assequendo, conc. est perfectio consistens tantum in conformitate cum lege, nego. Id constat quoque ex quibusdam Baii propositionibus damnatis 61. 62. 31. quarum damnatione statuitur discrimen inter conformitatem operis cum lege eiusve bonitatem vel rectitudinem ex obiecto et omnibus circumstantiis, atque certum quemdam modum operum, h. e. modum meritorium eo quod sint a vivo Christi membro per Spiritum caritatis. Cf. doctrinam paulo ante recitatam Thomae.