Tractatus de Gratia Divina Actuali
Domenico Palmieri (1829–1909)
First published 1885
Dominicus Palmieri, S.J.'s Tractatus de gratia divina actuali (Gulpen, 1885) is a systematic Roman-school treatise on actual grace. After defining grace and its divisions, Palmieri examines its effects, necessity for fallen humanity, gratuitous character, efficacy, distribution, and relation to predestination, engaging Augustine, the Fathers, councils, Jansenism, and the scholastic disputes over physical predetermination. The sixty-two-thesis format exemplifies late nineteenth-century neo-scholastic dogmatic method: historical authorities are gathered into tightly argued theological conclusions. Schola presents the Latin work from the 1885 edition.
Prolegomenon I: Prolegomenon. De notione et partitionibus praecipuis gratiae divinae
Thesis I: Gratia, prout dicitur de bono aliquo alteri collato, definitur: beneficium ex benevolentia collatum citra exigentiam eius, cui confertur: ad quam definitionem redit illa communis Scholasticorum: donum gratis datum.
Thesis II: Gratia creata tum in donum naturale tum in donum supernaturale dispesci potest: supernaturale tamen donum potiore iure et magis proprie gratia dicitur; ita ut ea dona in ipsa ratione gratiae specifice differant.
Thesis III: Ratione habita tum status sive integritatis sive lapsus creaturae rationalis, tum principii meritori, quod proprium est alterius status, gratia supernaturalis distinguitur in gratiam Dei et gratiam Christi.
Thesis IV: Gratia supernaturalis alia est externa, alia interna.
Thesis V: Rursus gratia supernaturalis dividi debet in gratiam gratis datam, et gratiam gratum facientem, quae potior est illâ.
Thesis VI: Gratia gratum faciens alia est in habitu sita et permanens, alia actualis et transiens.
Caput I: De Gratiae actualis natura
Articulus I: De iis, quibus gratiae actualis ratio competit
Thesis I: Ad gratias actuales spectant mentis illustrationes tum quae tantum ab extrinseco excitantur in nobis, tum potissimum quas operatur quoque immediate Spiritus in mente nostra.
Thesis II: Ad gratiam actualem spectant quoque inspirationes voluntatis tum mediatae tum immediatae atque inspirationes immediatae inter gratias actuales enumeratas principem obtinent locum.
Thesis III: Gratiae actuales illustrationis et inspirationis continentur certe actibus vitalibus intellectus et voluntatis.
Thesis IV: Actus vitales, quibus continetur gratia actualis illustrationis et inspirationis, quae principium est deliberati actus et operis boni, sunt primo quidem actus indeliberati utriusque facultatis tum vero etiam actus deliberati.
Thesis V: Ex quo corollarii instar consequitur inter auxilia, quibus voluntas adiuvatur, aliqua exsistere, quae sint per se efficacia.
Thesis VI: Ratio gratiae actualis extendi potest etiam ad actus indeliberatos sensus et appetitus sensitivi.
Thesis VII: Ratio gratiae actualis ad universam quoque providentiam externam tum positivam tum negativam, qua ad opera salutaria et ad beatitudinem homines promoventur, extendi debet. 1.
Articulus II: De viribus quas gratia actualis confert
Thesis I: Gratia actualis confert vires morales voluntati ad honeste agendum.
Thesis II: Tenendum est actualem gratiam nedum morales, sed physicas quoque vires addere facultatibus nostris ad actus salutares eliciendos.
Thesis III: Non demonstratur inter gratias actuales recensendas esse qualitates quasdam reales, non vitales et suapte natura fluentes, quae principium intrinsecum sint actus vitalis indeliberati supernaturalis: tenere autem licet quod actualis gratia absolvatur tum actibus vitalibus tum divina operatione elevante facultatem et cum ea producente actus supernaturales.
Articulus III: De generali habitudine gratiae ad voluntatem
Thesis I: Constat ita addi per gratiam formaliter vires tum physicas tum morales voluntati, ut ex voluntate et gratia unum constituatur principium actus deliberati salutaris, quod est nempe voluntas elevata, illustrata, inspirata.
Thesis II: Gratia actualis interior multipliciter dividitur, nempe in excitantem seu vocantem et adiuvantem, in operantem et cooperantem, in praevenientem et subsequentem, in antecedentem et concomitantem.
Caput II: De Gratia actuali necessaria hominibus lapsis
Articulus I: De potestate naturae ad actus ordinis naturalis
Thesis I: In ipsa natura intellectus humani positum est, ut per solas naturae vires sit ei impossibile cognoscere veritates sibi naturales omnes simul collective sumptas.
Thesis II: Liberum quoque arbitrium gaudet naturaliter potestate physica semper honeste agendi servandique legem naturalem; quamvis ad idem praestandum impotentia quadam morali laboret.
Thesis III: Merito proscripta est doctrina, quae statuit omne, quod agit peccator, peccatum esse et omnia opera infidelium esse peccata liberumque arbitrium sine gratiae Dei adiutorio non nisi ad peccandum valere.
Articulus II: Quid natura humana per se sola non possit
Thesis I: Certum est, quoties in monumentis Ecclesiasticis doctrinam revelatam proponentibus legimus credendum esse quod bonum aliquod esse non possit in nobis vel actus aliquis fieri a nobis non possit citra auxilium gratiae, id de bonis et actibus salutaribus intelligendum esse.
Thesis II: Cum testificatione catholica satis constet citra gratiam nihil boni et salutaris in hominibus esse posse, speciatim affirmamus gratiae quoque deberi fidem saluturam eisdemque pium quodvis initium spiritumque precum.
Thesis III: Necessitas gratiae actualis ad agendum sicut oportet asserta a Patribus contra pelagianos, est necessitas non solum moralis, sed physica et absoluta.
Thesis IV: Ex qua doctrina Patrum consequitur actus salutares esse intrinsece h. e. entitate sua supernaturales.
Thesis V: Eamdem doctrinam necessitatis gratiae, quae saeculo V. a Patribus contra pelagianos propugnata est, iam Patres praecedentium saeculorum in Oriente et Occidente continenter tradiderant. 1.
Thesis VI: Gratia porro necessaria ad salutariter agendum iis, qui necdum sunt conversi ad Deum et quovis habitu supernaturali carent, est gratia duplex interior immediata, nempe illustrationis mentis et inspirationis voluntatis.
Thesis VII: Ut tandem de necessitate gratiae actualis pro iustis quoque disseramus, primum advertendum est quod cum gratia praeveniens dicitur necessaria ad omnes actus salutares, non eo ipso dicitur quod ad singulos actus nova gratia praeveniens sit necessaria.
Thesis VIII: Praestituto Tridentinae Synodi Sess.
Appendix I: De sententia Augustini circa necessitatem gratiae actualis in statu integritatis
Parergon I: De quadam sententia Ripalda
Caput III: De Gratiae actualis gratuitate et de praeparatione ad gratiam
Thesis I: Distincto merito operis condigno et congruo, docemus nullum esse posse in natura meritum, quo gratia comparetur atque utrumque pariter meritum naturae condignum et congruum a Patribus fuisse reiectum. 1.
Thesis II: Negandum est quoque naturam viribus suis posse sibi positivam dispositionem ad gratiam comparare.
Thesis III: Neque precibus naturae adseri potest vis impetratoria gratiae, ratione saltem habita huius, in quo versamur, providentiae ordinis.
Thesis IV: Calumnia est plurimos graecos Patres et nominatim Chrysostomum primas partes in ordine salutis tribuisse naturae et idcirco gratiam merito cuidam naturae congruo rependi affirmasse. 1.
Thesis V: Etsi illius theologici effati: *Facienti quod in se est Deus non denegat gratiam*; interpretatio, quae statuit facientem quod in se est viribus naturae, se disponere negativa dispositione ad gratiam, permitti possit tanquam non derogans dignitati gratiae; attamen animadvertendum^[15.
Thesis VI: Gratuitas gratiae optime componitur cum impetrutione et meritis ope praecedentis gratiae comparatis.
Thesis VII: Formalis perseverantia, licet sit per gratiam, quae ex divina ordinatione ipsis debetur, in potestate omnium iustorum; est tamen adhuc donum Dei, distinctum a donis tum iustificationis tum illius potestatis divinitus collatae, ideoque donum speciale atque est donum iustis gratuitum; quod tamen iustus potest suppliciter emereri.
Caput IV: De Gratiae actualis efficacia
Articulus I: Synopsis historica controversiae Patres inter et Massilienses
Thesis I: Massilienses negarint ad salutare fidei initium necessariam esse gratiam interiorem immediatam praevenientem.
Thesis II: Gratia, quam Massilienses ad cetera opera necessariam fussi sunt, si in se spectetur prout est auxilium ad operandum, est illa eadem gratia, quam Augustinus contra pelagianos defendit.
Articulus II: Controversia circa gratiae efficaciam
Controversia cum haereticis
Thesis I: Haeretica est sententia, quae statuit ita voluntatem humanam per gratiam Dei antecedenter moveri, ut libertate indifferentiae sub eadem gratia sit destituta.
Thesis II: Sententia Iansenii: gratiam Dei ita esse efficacem, ut inter ipsam et libertatem exsistat habitus line quidem delectationis inde liberatae praevenientis victricis, inde autem voluntatis victae et ad unum insuperabiliter determinatae, qua parte statuit gratiam necessitatem inferentem, haeretica est nec a praecedente differt; quatenus vero gratiam, quae necessitatem infert, in delectatione collocat, falsa est.
Thesis III: Haeretica est haec divinae gratiae notio, quam Quesnellus systema Iansenii emendaturus tradidit, ut sit nempe ipsa omnipotens Dei voluntas vel operatio manus sive voluntatis Dei omnipotentis.
Thesis IV: Inepte vero ad plures Scripturarum locutiones provocant haeretici, ut suam haeresim tueantur.
Thesis V: Perperam ex iis, quae pelagiani ac massilienses contra Augustini doctrinam obiciebant atque ex difficultate, quam ipse Augustinus se experiri fatebatur in conciliando utroque dogmate libertatis et gratiae, colligunt haeretici sententiam, quam ipsi defendunt, esse ipsam Augustini doctrinam.
Thesis VI: Neque proficiunt magis afferentes doctrinam Augustini, qua traditur et explicatur sive gratiam operari ipsum velle, facere ut velimus, dare bonam voluntatem, dare omnia merita, totum esse gratiae, sive gratiam esse, quae nos discernit et opus bonum non esse volentis aut currentis, sed miserentis Dei, sive gratiam esse omnipotentissimam, efficacissimam, insuperabilem, indeclinabilem et a nullo duro corde respui.
Thesis VII: Inscite quoque Jansenius abutitur Augustini doctrina in Expositione Epistolae ad Galatas: quod amplius nos delectat, secundum id operemur necesse est atque appellatione victricis facta gratiae, ut evincat a maiori delectatione voluntatis consensum necessario extorqueri.
Thesis VIII: Falsa est doctrina, quam Iansenius asserit, enarrans distinctionem ab Augustino (*De Correp. et Grat.* cc. 10. 11. 12.) traditam duplicis adiutorii, nempe adiutorii sine quo non et adiutorii quo; falsaque est pariter interpretatio ab eodem Iansenio adlibita in Augustini locis.
Thesis IX: Gratia omnis potestatem tribuens operandi est vere sufficiens ad id propter quod datur, sive operatio consequatur sive non.
Thesis X: Ut gratiae pure sufficientis doctrina catholica impugnetur, frustra obiicitur 1) quod Augustinus aliam gratiam non agnoverit nisi efficacem sive praeter hanc non agnoverit nisi naturalem possibilitatem pelagianam, quod docuerit gratiam Dei nullo duro corde respui negaveritque gratiam Dei omnibus dari; 2) quod idem censuerit frequenter gratiam deesse, qua tentationes superari ac praecepta servari possint.
Controversia inter scholasticos
Thesis I: Sunt qui putant gratiam efficacem, per quam Deus praestat ut velimus, esse motionem Dei in voluntate receptam eamque praeviam prioritate saltem naturae ad actum secundum, quae ex ipsa sua natura sit efficax ita, ut eam necessario necessitate consequentiae sequatur voluntatis consensus atque ita necessario sequatur, ut quamvis voluntas libere vere agat, attamen contradictionem implicet ea gratia praeparari voluntatem eandemque voluntatem ei gratiae non consentire.
Thesis II: Omissa, quia non amplius necessaria, responsione ad argumenta quae ex testimoniis Scripturarum petuntur, ad Augustinum quod spectat, cui praecipue vel unice ex Patribus innituntur Thomistae, docemus Augustinum eam tradere notionem gratiae, quae theoriam gratiae physice praedeterminantis prorsus excludat.
Thesis III: Ex principio philosophico, cui sententia gratiae praedeterminantis innititur, petito ex dignitate causae primae, necessario consequitur Deum praedeterminare ad entitatem actus mali, quod nequit admitti.
Thesis IV: Alterum principium philosophicum, cui doctrina gratiae praedeterminantis innititur: nempe voluntatem, utpote facultatem indifferentem, indigere determinatione accepta ab alio, si eo intelligatur sensu, quo in hac quaestione adhiberi solet, infert libertatis interemptionem et est idcirco prorsus falsum.
Thesis V: Immerito tandem Thomistae obiiciunt nobis doctrinam s.
Thesis VI: lisdem pene omnibus argumentis hactenus allatis reiiciendum censemus quoque systema illud circa gratiam, quod Augustinianum audit. 1.
Thesis VII: Suppositis principiis fidei in hac materia: gratiam nempe interiorem praevenire et adiuvare nostram voluntatem, omnium actuum salutarium principium esse gratiam Dei, gratiam Dei vere sufficientem dari, liberum arbitrium integrum manere sub gratia gratiamque Dei abiicere posse seu Dei gratiae resistere: ita doctrinam catholicam hanc explicandam censemus.
Thesis VIII: Infallibilis proinde connexio futura gratiae, si haec datur, cum bono opere non est adaequate petenda ex efficacia virtutis gratiae et ex divina omnipotentia, sed ea supposita, formaliter petenda est ex divina praescientia, quae noscit quid sub qualibet gratia actura sit voluntas creata, si ea gratia ipsi donetur.
Thesis IX: Quum non modo bene agendi facultas, sed ipse bonus actus et consensus voluntatis a gratia pendeant, si fiat, quippe qui est a voluntate non per se sed per gratiam praeparata ut fiat; pronum est colligere, eum, qui bene operatur, nihil habere quod non acceperit Deumque esse qui illum discernit.
Thesis X: Talis autem explicatio doctrinae catholicae idoneis fundamentis innititur.
I. Non nova argumenta proferimus, sed ratione habita corum, quae iam indicavimus, volumus ut clarius intelligatur quaenam sint fundamenta huius explicationis.
Sane 1. in hac explicatione servatur integra dignitas gratiae actualis, quae vires praebet physicas et morales voluntati quaeque est physicum principium actus salutaris principiumque totius actus, qui immediate ab ea procedit, quippe qui procedit a voluntate elevata illustrata inspirata.
2° In hac explicatione integra manet libertas, quae vere potest gratiae et cuique gratiae Dei resistere atque consentit quia vult consentire. Porro libertas hominis sub gratia non minus est dogma fidei quam gratiae necessitas et efficacia: non ergo ex superbiae quodam tumore, sed pro tuenda divina revelatione, illam defendimus.
3º. Vera item manet gratia sufficiens, cui nihil deest ex parte principii activi et requisiti ad actum, quaeque ex sola culpa hominis, non ex defectu Dei, caret effectu.
4°. In hac explicatione locum quoque habet ea gratuitas praedestinationis gratiarum efficacium, perseverantiae et gloriae, cuius defensio postulari a catholicis posset.
5º. Haec explicatio insuper, si opus est, conformis est explicationi efficaciae gratiae, quam tradit Augustinus.
6º. Haec tandem explicatio omnino discedit ab haeresi pelagiana ac semipelagiana et calviniana ac ianseniana atque est perpetua antithesis earumdem.
Constant haec ex hactenus probatis in isto capite et duobus praecedentibus.