Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Est aliqua necessitas, quae libertatem perimit. Ea dicitur antecedens, quae nempe praevertit exercitium libertatis, non illud includit, ut necessitas consequens. Si vere loqui velimus, perinde est dicere: voluntatem antecedente necessitate in agendo premi et voluntatem destitutam esse potestate electiva. Ne autem quaestiones inutiles heic inseramus, dicimus ita nos accipere necessitatem antecedentem, qualis communiter a philosophis accipi solet et ab ipsis haereticis accipitur, ut nempe excludat libertatem indifferentiae.

II. Iam vero doctrinam calvinianam ita proponit Scharpius calvinianus homo De Lib. arb. L. II. c. 3. «Status tertiae controversiae inter nos et Pontificios est: sitne homo post lapsum (ante lapsum concedebat Calvinus veri nominis libertatem) vere liberi arbitrii in iis rebus, quae pertinent ad pietatem et quamvis nihil possit sine auxilio gratiae, tamen per gratiam praevenientem excitatus et a Deo adiutus ita valeat operari, ut possit etiam non operari. Affirmativam partem tuentur Bellarminus et Concilium Tridentinum Sess. VI. Nos vero dicimus... in homine post lapsum Deum ita efficaciter agere et voluntatem flectere, ut hominis voluntas Deum conversionem hominis volentem et operantem non sequi non possit; licet non coacte, sed sponte sequatur.Et Dordrectana Synodus calvinianae factionis ait: art. 3. «nos affirmamus, quod Deus voluntatem hominis gratia sua movet, non, ut Pontificii tradunt, ut nostrae postea sit electionis motioni obtempurare aut refragari; sed ut illam efficaciter et necessario ad obsequium flectat.» Haec autem est necessitas, quam nos dicimus antecedentem. Ipse Calvinus in Lib. II adversus Pighium n. 24. «Si coactioni opponitur libertas, liberum esse arbitrium fateor.... Coactionem et violentiam tollimus... liberum autem negamus, quia propter ingenitam homini pravitatem, ad malum necessario feratur nec nisi malum appetere queat.» Et Lib. VI. n. 19. «Non enim hoc quaeritur: agatne voluntas, quod extra dubium est, sed agatne a seipsa... quis enim nescit per voluntatem fieri ut velit homo? sed Paulus illic (Philip. II, 13.) voluntatem asserit Dei spiritu gubernari ut ad bonum inclinet et adspiret ideoque propriam esse eius (Dei) actionem, si quid boni animo concipimus.» Et lib. VI. n. 4. «Nego gratiam sic nobis offerri, ut nostrae postea optionis sit vel obtemperare vel refragari. Nego tantum in hoc dari ut imbecillitatem nostram subsidio suo adiuvet, quasi in nobis alias quidquam sit situm, sed hoc in solidum illius opus esse confirmo, ut cor nostrum ex lapideo in carneum vertatur.» Quocirca cum conveniret inter ipsum et catholicos: quidquid in nobis boni est Deo tribuendum esse, advertit quaestionem esse de modo: Lib. VI. n. 1. «sed cum modum exprimere incipimus, quo bonorum omnium auctor in nobis sit Deus; hic statim resistit (Pighius); quia tantum non aliter tribui Deo sustinet nisi ut pars homini relinquatur,» nempe liber motus voluntatis a se ipsa. Hinc in Antidoto adv. caput 6. Sess. VI. ait; «Dico aperte pugnare quod hic pronunciant Tridentini Patres cum illa Christi sententia: quisquis audivit a Patre meo venit ad me. Nam ut prudenter advertit Augustinus, inde sequitur nullum a Deo audire et discere quin simul in Christum credat motumque Spiritus S. sic esse efficacem, ut fidem semper gignat. Constituunt autem hoc in hominis optione ut Dei inspirationi, si velit, auscultet. Haec nullo modo inter se conciliari possunt: omnes qui a Deo didicerint Christo credere et non aliter valere ratamque esse Dei inspirationem, nisi homines ex se ipsis assentiantur.» Declarat porro Calvinus quam necessitatem adstruat, consequentiue scilicet non consequentis. In Instit. Lib. I. c. 16. «Quod statuit Deus sic necesse est evenire, ut tamen nec praecise nec suapte natura necessarium sit. Exemplum in Christi ossibus familiare occurrit. Quum induerit corpus nostro simile, fragilia fuisse eius ossa nemo sanus negabit; quae tamen frangi fuit impossibile. Unde iterum videmus non temere in scholis inventas fuisse distinctiones de necessitate secundum quid et absoluta, item consequentis et consequentiae.» Actus scilicet voluntatis sub gratia per se contingens est; quia poterat non esse, poterat enim Deus illum non determinare, proinde consequens est contingens: at gratiae motione posita, nequit ille actus non esse; unde habetur necessitas consequentiae. Eandem doctrinam asseruit Lutherus. Cf. inter eius Artice. 36m.

III. Sententiam hanc esse haereticam breviter, neque enim pluribus in re tam manifesta est opus, probamus. Primum reprobata est a Conc. Trid. Sess. VI. en. 4. de quo postea aliquid dicemus. Damnata est quoque proscriptione propositionis Iansenianae: ad merendum vel demerendum in statu naturae lapsae non requiritur libertas a necessitate, sed sufficit libertas a coactione. Nam meremur cum ope gratiae operamur. Sub gratia ergo exsistit libertas a necessitate sive voluntas immunis est ab antecedente necessitate, ita ut possit agere et non agere, cum a gratia est excitata ad agendum.

IV. Porro Scriptura et universa Traditio huic pestilentissimo errori aperte adversantur. Sane 1) opera, quae per gratiam in statu praesenti fiunt, ita a Scriptura exhibentur, ut lege lata praecipiantur hominibus lapsis, qui gratia Dei praeveniuntur et excitantur ad agendum, merces et praemium iisdem hominibus ea agentibus proponantur, comminatione poenae deterreantur illi ab omissione eorumdem operum, tum suasiones et exhortationes adhibeantur hominibus ad sancte operandum: atqui haec omnia absurda forent, si homo ope gratiae agens necessitate antecedente esset ad bonum determinatus; ergo. Maior constat ex repetitis legibus, praeceptis, adhortationibus, consiliis, quae frequentissime in utroque Testamento occurrunt, quibus sua sanctio praemii poenaeve adiuncta est. Rursus eae leges, exhortationes, suasiones respi- ciunt homines ope gratiae adiutos ad bene operandum. Nam sermo est de operibus salutaribus, quibus amicitia Dei obtinetur aut augetur, quibus ad aeternam gloriam assequendam effici- mur digni: atqui constat ex eadem Scriptura haec sine Dei gratia fieri non posse. Ergo. Minor autem ex ipso rationis lumine evidens est. Ergo.

2. Scriptura adserit voluntati hominis lapsi, quoad opera pietatis, quibus Deo placeat, facultatem eligendi. Deuter. XXX, 19. Testes (ait Moyses ad populum) invoco hodie caelum et terram, quod proposuerim vobis vitam et mortem, benedictio- nem et maledictionem. Elige ergo vitam, ut et tu vivas et semen tuum et diligas Dominum Deum tuum atque obedias voci eius." Cf. et Iosue XXIV, 15. 22. Eccli. XV. 14. seqq. Deus ab initio constituit hominem et reliquit illum in manu con- silii sui, adiecit mandata et praecepta sua: si volueris mandata servare (haec verba ad homines praesentes, homines lapsos, diriguntur a Scriptore inspirato) conservabunt te... Apposuit tibi aquam et ignem, ad quod volueris, porrige manum tuam: ante hominem vita et mors, bonum et malum: quod placuerit ei, dabitur illi. Quocirca testatur Scriptura potestatem indif- ferentem faciendi et non faciendi inesse voluntati. Eccli. XXXI, 8—10. Beatus dives, qui inventus est sine macula... qui potuit transgredi et non est transgressus, facere mala et non fecit:" et idcirco hominem bene facere quia vult, non facere quia non vult; ut in loco citato Eccli. XV. et Isaiae I, 16. 20. Lava- mini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis... Si volueritis et audieritis me, bona terrae comeditis; qui si nolueritis et me ad iracundiam provocave- ritis, gladius devorabit vos. Matth. XIX, 17. Si vis ad vitam ingredi, serva mandata. Atqui clarius et evidentius liberum arbitrium nequit repraesentari. Cum ergo liberum repraesen- tetur quoad ea opera, quae ope gratiae Dei fiunt; liquet li- berum esse arbitrium sub gratia Dei.

3. Scriptura testatur voluntatem hominis lapsi resistere aut resistere posse gratiae Dei sive Deo vocanti et excitanti Apocalyp. III, 20. Ecce sto ad ostium et pulso; si quis audierit vocem meam, et aperuerit mihi ianuam, intrabo ad illum. Prov. I, 24. Vocavi et renuistis; extendi manum meam et non fuit, qui aspiceret. Actuum VII, 51. Dura cervice et incircumcisis cordibus, vos semper Spiritui Sancto resistitis. Isaiae V, 3. 4. Iudicate inter me et vineam meam. Quid est quod debui ultra facere vineae meae et non feci ei? an quod expectavi ut faceret uvas et fecit labruscas? Matth. XXIII, 37: Ierusalem, Ierusalem, quae occidis prophetas et lapidas eos, qui ad te missi sunt, quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluisti! Rom. II, 4. An divitias bonitatis eius et patientiae et longanimitatis contemnis? ignoras quoniam benignitas Dei ad poenitentiam te adducit? Atqui resistere homo non posset, si gratia necessitatem agendi inferret voluntati: ergo.

Evidens est autem, in his testimoniis sermonem esse liberi arbitrii hominis lapsi: ideoque vanam esse exceptionem et absurdam, quod nimirum de libero arbitrio integro ibidem sermo sit.

V. Ad Patres quod spectat, generatim manifestum est docuisse eos et contra haereticos defendisse indifferentiam activam voluntatis quoad opera salutaria in hominibus lapsis. Neque opus heic est plura congerere testimonia. Conferantur quae dedimus in Thesi LXX. De Deo Creante. Vide Maffei Istoria Theologica Libb. IV. V. VI. Verum, quod potissimum heic valet, habemus hac in re consentientem ipsum Calvinum, qui concedit doctrinam suam novam esse veteribusque ignotam: «Voluntatem (ait Instit. L. II. c.3.) movet Christus, non qualiter multis retro seculis traditum et creditum est, ut postea nostrae sit electionis motioni aut obtemperare aut refragari, sed illam efficaciter afficiendo.»

VI. Speciatim in controversia pelagiana idem vindicatum est. Ita Petrus Diaconus in epist. missa ad Episcopos Africanos exules in Sardinia c. IV. n. 3. «Pater caelestis revelat (fidem) cui voluerit: ad veram eum attrahens libertatem, non vi necessitate, sed infundendo suavitatem per Spiritum S. ut mox credentes dicamus quia Dominus est Iesus: quod nemo per naturalem arbitrii libertatem potest dicere, nisi in Spiritu S.» Et Africani Episcopi iidem epist. ad Ioannem, Venerium etc. c. 10. «Quod autem vos dicitis sola Dei misericordia salvari hominem, illi autem dicunt: nisi quis propria voluntate concurrerit et elaboraverit, salvus esse non poterit, digne utrumque tenetur, si rectus ordo servetur divinae misericordiae et voluntatis humanae, ut illa praeveniat, haec sequatur; sola Dei misericordia initium salutis conferat, cui deinde voluntas hominis cooperatrix suae salutis exsistat: ut misericordia Dei praeveniens voluntatis humanae dirigat cursum atque humana voluntas obediens, eadem misericordia subserviente, secundum intentionem currat ad bravium.» Et c. 12. «Et per hoc, quoniam habet homo liberum arbitrium, audit praecepta, quae faciat, sed ad implenda divina praecepta liberum arbitrium idoneum nullatenus efficitur, nisi divinitus adiuvetur.» Prosper in Responsionibus ad Capitula Gallorum, respons. 6. «Liberum arbitrium nihil esse vel non esse perperam dicitur; sed ante illuminationem fidei in tenebris illud et in umbra mortis agere non recte negatur.»

Iustificatus itaque homo, nullo praecedente bono merito accipit donum, quo dono acquirat et meritum, ut quod in illo inchoatum est per gratiam Christi, etiam per industriam liberi augeatur arbitrii, nunquam remoto adiutorio Dei. Praedestinationem autem Dei sive ad bonum sive ad malum in hominibus operari ineptissime dicitur, ut ad utrumque hominis quaedam necessitas videatur impellere.»

VII. Augustinum vero quod spectat, his argumentis rem conficimus. Augustinus etiam post exortam haeresim pelagianam, contra eosdem pelagianos defendit tum gratiae necessitatem, tum liberum arbitrium. Testis, prae ceteris, est liber scriptus De Gratia et libero arbitrio. Porro certa sunt haec duo: 1) ipsum quoad definitionem sive essentiam liberi arbitrii, quod in hominibus lapsis meriti et demeriti est capax, convenisse prorsus cum pelagianis: probavimus id Thesi cit. n. VI; at pelagiani, indifferentiam activam faciendi et non faciendi vindicabant voluntati. Constat 2) Augustinum convenisse cum Massiliensibus quoad indolem et efficaciam gratiae; id demonstravimus Th. XXXVIII.: atqui Massilienses gratiam asserebant, cui posset humana voluntas resistere et consentire, ut ipse Tansenius testatur. Haec autem doctrina Augustini adversatur prorsus doctrinae, quam in hac thesi impugnamus. Ergo. Unum autem sufficiat proferre dissertissimum testimonium ex lib. de Spiritu et litt. c. 34. «Attendat et videat non ideo tantum istam voluntatem (bonam) divino muneri tribuendam, quia ex libero arbitrio est, quod nobis naturaliter concreatum est, verum etiam quod visorum suasionibus agit Deus ut velimus et ut credamus sive extrinsecus per evangelicas exhortationes… sive intrinsecus, ubi nemo habet in potestate quid ei veniat in mentem: sed consentire vel dissentire propriae voluntatis est. His ergo modis quando Deus agit cum anima rationali, ut ei credat (neque enim potest credere quodlibet libero arbitrio, si nulla sit suasio vel vocatio cui credat), profecto et ipsum velle credere Deus operatur in homine et in omnibus misericordia eius praevenit nos, consentire autem vocationi Dei vel ab ea dissentire, sicut dixi, propriae voluntatis est. Quae res non solum non infirmat quod dictum est: «quid habes quod non accepisti?» verum etiam confirmat. Accipere quippe et habere anima non potest dona, de quibus hoc audit, nisi consentiendo ac per hoc quid habeat et quid accipiat, Dei est; accipere autem et habere utique accipientis et habentis est. Iam si ad illam profunditatem scrutandam quisquam nos coarctat, cur illi ita suadeatur ut persuadeatur, illi autem non ita; duo sola occurrunt interim, quae respondere mihi placeat: «O altitudo divitiarum! Numquid iniquitas apud Deum?» Cui responsio ista displicet, quaerat doctiores, sed caveat ne inveniat praesumptiores.» Habes hic libertatis et gratiae oeconomiam clarissime propositam. Cf. Petavium, De Opificio sex dierum, L. IV.

VIII. Et re quidem vere si historia dogmatum perpendatur, liquebit Ecclesiae magisterium non minus sollicitum fuisse defendendae necessitatis et gratuitatis gratiae, quam asserendae potestatis liberi arbitrii a gratia adiuti eligendi inter bonum et malum seque ad alterutrum pro lubitu determinandi. Sicut haeresis pelagiana proscripta est, ita et penes veteres proscripti manichaei, proscripti mathematici sive astrologi assertores fati et penes recentiores proscriptus Wikleffus (art. 27.), proscriptus Lutherus (art. 36.), proscriptus Lutherus et Calvinus (Conc. Trid. Sess. VI. cann. 45.), qui omnes liberum arbitrium negarunt.

IX. Et quod spectat ad canonem 5 Conc. Trid. Sess. VI. can. 5. sess. VI. Trid. Synodi, adverte eo damnari qui dixerit liberum arbitrium a Deo motum et excitatum nihil cooperari assentiendo Deo. excitanti et vocanti et non posse dissentire, si velit, sed veluti inanime quoddam nihil omnino agere, sed mere passive se habere. Iam vero quaestio fieri potest quid per ultima verba Synodus intellexerit. An damnare eos, qui dicerent voluntatem nihil prorsus agere ideoque statuere tantum quod voluntas aliquid agat sub gratia, ita ut fiat satis definitioni Concilii, si dicatur voluntatem spontanee tantum agere sub gratia? Neque enim voluntas sponte agens se habet ut inanime quoddam nihil omnino agens. Respondendum est tamen, tum ex scopo huius definitionis, tum ex contextu Canonis hunc sensum exclusivum excludi. Nam primo scopus Concilii erat proscribere errorem protestantium circa liberum arbitrium: atqui Lutherus, Calvinus ceterique non negaverunt motus hos spontaneos voluntatis sub gratia; nihil ergo ad eos damnatio spectasset. Negabant autem motus liberos a necessitate immunes; hos ergo vindicare voluerunt Patres Tridentini. Rursus haec postrema verba cohaerere debent cum praecedentibus: atqui in praecedentibus asseritur hominem ita cooperari Deo assentiendo, ut possit dissentire si velit, quae verba accipienda in sensu composito cum gratia. Si enim haec deest, poterit non esse consensus, non esse actus; sed non poterit esse dissensus, cum enim dissentimus, dissentimus alicui, h. e. hic Deo vocanti per gratiam. Neque pariter poterit ea gratia abiici, ut dicitur c. 5. quid enim abiicias quod non habes? (unde, ut modo per transennam id innuamus, liquet fraus vel inadvertentia eorum, qui verba Tridentini: potest dissentire, accipiunt tanquam synonyma istis: potest non agere). Aliqui his immunitas a necessitate docetur: nequit ergo sequentibus statui tanquam sufficiens sola activitas spontanea voluntatis. Et sane Patribus Tridentinis idem erat voluntatem sive hominem agere et agere libere; spectabant nimirum actus, qui humani dicuntur, quibus proprie nos dicimur agere. Unde in capite 5. cui canon ille t. respondet, Patres negaverant hominem nihil omnino agere inspirationem Dei recipiendo, quippe qui illam et abiicere potest. Nimirum ideo agit; quia ita recipit, ut possit non recipere, non acturus profecto, id non posset. Atqui haec est actio humana, cuius domini sumus; ergo.

X. Argumento ex auctoritate petito accedat etiam ratio ducta ex indole gratiae actualis. Etenim gratia actualis consistit, ut diximus, in elevatione facultatis et actibus vitalibus. Iam vero elevatio facultatis id solum praestat, ut voluntas in altiore ordine valeat operari, non ut careat potestate sibi essentiali. Actus autem vitales, in quibus illustratio et inspiratio praeveniens est posita, vel sunt indeliberati, vel etiam deliberati. Si deliberati, quidquid ex eis consequitur, rationem sui in exercitio libero se determinantis voluntatis habebit et ideirco immune erit ab antecedente necessitat. Per indeliberatos autem actus, ad quos gratia pure praeveniens spectat, afficitur quidem voluntas ad aliquid; sed manet potestas voluntati eligendi unum ex iis, ad quae per motus indeliberatos inclinatur, qui ideo in voluntate exsistunt, ut exercitium libertatis esse possit: ergo. Cf. Th. XVII.

Praeterea, ut ex eorum quibusdam principiis adversarios convincamus, concedunt imo contendunt gratiam Angelis et primo homini in statu innocentiae nullam indidisse necessitatem: atqui si primus homo sanus necessitatem non patiebatur a gratia sibi collata, neque homo lapsus necessitatem pati debet a gratia, quae ei nunc confertur. Etenim gratia hominis lapsi est gratia sanans, medicinalis h. e. restituens hominem ad eam perfectionem quoad actus meritorios, a qua lapsus est; atqui non esset reapse gratia sanans, si homo gratia adiutus non posset se movere sicut prius, sed tantum posset moveri; sicut medicina non dicitur, quae adhibita pedi infirmo, ut eum sanet, non illud efficit ut per se possit, sicut ante infirmitatem, movere, sed solum ut ab alio moveri possit. Itaque si libertas indifferentiae amissa est per amissionem gratiae, restituta gratia eaque sanante voluntatem, ea libertas restituenda erit: ideoque etiam voluntas hominis lapsi sub gratia erit libera.