Tractatus de Gratia Divina Actuali
Domenico Palmieri (1829–1909)
First published 1885
Dominicus Palmieri, S.J.'s Tractatus de gratia divina actuali (Gulpen, 1885) is a systematic Roman-school treatise on actual grace. After defining grace and its divisions, Palmieri examines its effects, necessity for fallen humanity, gratuitous character, efficacy, distribution, and relation to predestination, engaging Augustine, the Fathers, councils, Jansenism, and the scholastic disputes over physical predetermination. The sixty-two-thesis format exemplifies late nineteenth-century neo-scholastic dogmatic method: historical authorities are gathered into tightly argued theological conclusions. Schola presents the Latin work from the 1885 edition.
Prolegomenon I: Prolegomenon. De notione et partitionibus praecipuis gratiae divinae
Thesis I: Gratia, prout dicitur de bono aliquo alteri collato, definitur: beneficium ex benevolentia collatum citra exigentiam eius, cui confertur: ad quam definitionem redit illa communis Scholasticorum: donum gratis datum.
Thesis II: Gratia creata tum in donum naturale tum in donum supernaturale dispesci potest: supernaturale tamen donum potiore iure et magis proprie gratia dicitur; ita ut ea dona in ipsa ratione gratiae specifice differant.
Thesis III: Ratione habita tum status sive integritatis sive lapsus creaturae rationalis, tum principii meritori, quod proprium est alterius status, gratia supernaturalis distinguitur in gratiam Dei et gratiam Christi.
Thesis IV: Gratia supernaturalis alia est externa, alia interna.
Thesis V: Rursus gratia supernaturalis dividi debet in gratiam gratis datam, et gratiam gratum facientem, quae potior est illâ.
Thesis VI: Gratia gratum faciens alia est in habitu sita et permanens, alia actualis et transiens.
Caput I: De Gratiae actualis natura
Articulus I: De iis, quibus gratiae actualis ratio competit
Thesis I: Ad gratias actuales spectant mentis illustrationes tum quae tantum ab extrinseco excitantur in nobis, tum potissimum quas operatur quoque immediate Spiritus in mente nostra.
Thesis II: Ad gratiam actualem spectant quoque inspirationes voluntatis tum mediatae tum immediatae atque inspirationes immediatae inter gratias actuales enumeratas principem obtinent locum.
Thesis III: Gratiae actuales illustrationis et inspirationis continentur certe actibus vitalibus intellectus et voluntatis.
Thesis IV: Actus vitales, quibus continetur gratia actualis illustrationis et inspirationis, quae principium est deliberati actus et operis boni, sunt primo quidem actus indeliberati utriusque facultatis tum vero etiam actus deliberati.
Thesis V: Ex quo corollarii instar consequitur inter auxilia, quibus voluntas adiuvatur, aliqua exsistere, quae sint per se efficacia.
Thesis VI: Ratio gratiae actualis extendi potest etiam ad actus indeliberatos sensus et appetitus sensitivi.
Thesis VII: Ratio gratiae actualis ad universam quoque providentiam externam tum positivam tum negativam, qua ad opera salutaria et ad beatitudinem homines promoventur, extendi debet. 1.
Articulus II: De viribus quas gratia actualis confert
Thesis I: Gratia actualis confert vires morales voluntati ad honeste agendum.
Thesis II: Tenendum est actualem gratiam nedum morales, sed physicas quoque vires addere facultatibus nostris ad actus salutares eliciendos.
Thesis III: Non demonstratur inter gratias actuales recensendas esse qualitates quasdam reales, non vitales et suapte natura fluentes, quae principium intrinsecum sint actus vitalis indeliberati supernaturalis: tenere autem licet quod actualis gratia absolvatur tum actibus vitalibus tum divina operatione elevante facultatem et cum ea producente actus supernaturales.
Articulus III: De generali habitudine gratiae ad voluntatem
Thesis I: Constat ita addi per gratiam formaliter vires tum physicas tum morales voluntati, ut ex voluntate et gratia unum constituatur principium actus deliberati salutaris, quod est nempe voluntas elevata, illustrata, inspirata.
Thesis II: Gratia actualis interior multipliciter dividitur, nempe in excitantem seu vocantem et adiuvantem, in operantem et cooperantem, in praevenientem et subsequentem, in antecedentem et concomitantem.
Caput II: De Gratia actuali necessaria hominibus lapsis
Articulus I: De potestate naturae ad actus ordinis naturalis
Thesis I: In ipsa natura intellectus humani positum est, ut per solas naturae vires sit ei impossibile cognoscere veritates sibi naturales omnes simul collective sumptas.
Thesis II: Liberum quoque arbitrium gaudet naturaliter potestate physica semper honeste agendi servandique legem naturalem; quamvis ad idem praestandum impotentia quadam morali laboret.
Thesis III: Merito proscripta est doctrina, quae statuit omne, quod agit peccator, peccatum esse et omnia opera infidelium esse peccata liberumque arbitrium sine gratiae Dei adiutorio non nisi ad peccandum valere.
Articulus II: Quid natura humana per se sola non possit
Thesis I: Certum est, quoties in monumentis Ecclesiasticis doctrinam revelatam proponentibus legimus credendum esse quod bonum aliquod esse non possit in nobis vel actus aliquis fieri a nobis non possit citra auxilium gratiae, id de bonis et actibus salutaribus intelligendum esse.
Thesis II: Cum testificatione catholica satis constet citra gratiam nihil boni et salutaris in hominibus esse posse, speciatim affirmamus gratiae quoque deberi fidem saluturam eisdemque pium quodvis initium spiritumque precum.
Thesis III: Necessitas gratiae actualis ad agendum sicut oportet asserta a Patribus contra pelagianos, est necessitas non solum moralis, sed physica et absoluta.
Thesis IV: Ex qua doctrina Patrum consequitur actus salutares esse intrinsece h. e. entitate sua supernaturales.
Thesis V: Eamdem doctrinam necessitatis gratiae, quae saeculo V. a Patribus contra pelagianos propugnata est, iam Patres praecedentium saeculorum in Oriente et Occidente continenter tradiderant. 1.
Thesis VI: Gratia porro necessaria ad salutariter agendum iis, qui necdum sunt conversi ad Deum et quovis habitu supernaturali carent, est gratia duplex interior immediata, nempe illustrationis mentis et inspirationis voluntatis.
Thesis VII: Ut tandem de necessitate gratiae actualis pro iustis quoque disseramus, primum advertendum est quod cum gratia praeveniens dicitur necessaria ad omnes actus salutares, non eo ipso dicitur quod ad singulos actus nova gratia praeveniens sit necessaria.
Thesis VIII: Praestituto Tridentinae Synodi Sess.
Appendix I: De sententia Augustini circa necessitatem gratiae actualis in statu integritatis
Parergon I: De quadam sententia Ripalda
Caput III: De Gratiae actualis gratuitate et de praeparatione ad gratiam
Thesis I: Distincto merito operis condigno et congruo, docemus nullum esse posse in natura meritum, quo gratia comparetur atque utrumque pariter meritum naturae condignum et congruum a Patribus fuisse reiectum. 1.
Thesis II: Negandum est quoque naturam viribus suis posse sibi positivam dispositionem ad gratiam comparare.
Thesis III: Neque precibus naturae adseri potest vis impetratoria gratiae, ratione saltem habita huius, in quo versamur, providentiae ordinis.
Thesis IV: Calumnia est plurimos graecos Patres et nominatim Chrysostomum primas partes in ordine salutis tribuisse naturae et idcirco gratiam merito cuidam naturae congruo rependi affirmasse. 1.
Thesis V: Etsi illius theologici effati: *Facienti quod in se est Deus non denegat gratiam*; interpretatio, quae statuit facientem quod in se est viribus naturae, se disponere negativa dispositione ad gratiam, permitti possit tanquam non derogans dignitati gratiae; attamen animadvertendum^[15.
Thesis VI: Gratuitas gratiae optime componitur cum impetrutione et meritis ope praecedentis gratiae comparatis.
I. Sane huiusmodi opera sunt opera Spiritus S. moventis aut etiam inhabitantis, sunt opera supernaturalia, in eodem ordine posita ac cetera dona gratiae; ex suo ergo potiore principio et ex sua intrinseca indole dignitatem habent, qua paria sint donis aliis supernaturalibus naturaeque indebitis assequendis. Neque gratuitas gratiae ullum ex hoc detrimentum capit; gratiae enim gratuitas in eo est, ut nullis naturae meritis vel impetrationi reddatur; catenus enim gratia gratuita est, quatenus est supernaturalis: est autem supernaturalis prae natura, non prae gratia aliqua. At si gratia redditur meritis ope eiusdem gratiae comparatis, ipsa gratia, quae redditur, est prorsus gratuita naturae; quia naturae gratuita fuit collatio primae gratiae, ex qua sola meritum exstitit subsequentium gratiarum.
II. Haec est doctrina, quam universa traditio testatur. Scripturae enim bonis operibus (quae, ut ex iisdem Scripturis constat, ope gratiae fiunt) vindicant rationem tum impetrationis tum meriti ad gratiam. Matth. VII, 7. Petite et accipietis, quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis. Cuius quidem rei rationem reddit Paulus ad Romanos VIII, 26. Ipse enim Spiritus postulat (h.e. postulare facit) pro nobis gemitibus inenarrabilibus. Quid vero petendum sit, seu quid orando assequi possimus liquet ex dominica oratione, qua salutem et salutis media flagitamus. Daniel, IV, 24. Peccata tua eleemosynis redime et iniquitates tuas misericordiis pauperum: forsitan ignoscet delictis tuis. Nimirum ut Christus ait Matth. V, 7. Beati misericordes; quoniam ipsi misericordiam consequentur. Unde et Tobiae XII, 8: Bona est oratio cum ieiunio et eleemosyna a morte liberat et ipsa est, quae purgat peccata et facit invenire misericordiam et vitam aeternam. Item ad Hebraeos XIII, 16. Beneficientiae et communionis nolite oblivisci, talibus enim hostiis promeretur (χαρίζεται delectatur, placatur) Deus. Tum Matth. VII, 14. Si dimiseritis hominibus peccata eorum, dimittet et vobis Pater vester caelestis delicta vestra. Atque Apocalyp. XXII, 11. 12. Qui iustus est, iustificetur adhuc et sanctus, sanctificetur adhuc; ecce venio cito et merces mea mecum est, reddere unicuique secundum opera sua. Porro in his testimoniis exhibetur nexus operum bonorum cum ulterioribus donis gratiae, nexus quidam causalis, quatenus nempe opera bona, propter aliquam excellentiam quae in eis sit, ratio sint cur gratia conferatur; hic autem nexus causalis inter opera bona et ulteriora dona est nexus moralis, h. e. cuiusdam dignitatis, sive est nexus meriti: ergo. Et advertendum quod nedum nectitur gratia cum operibus bonis iustorum sed et cum operibus peccatorum; unde omnibus operibus bonis aliqua ratio meriti adseritur, licet diversa sit in peccatoribus ac in iustis: de quo tamen discrimine non est modo disputandum.
III. Hanc esse Scripturarum doctrinam liquet ex Patribus. Patres Concilii Arausicani II. c. 8. docent quod debetur merces bonis operibus, si fiant, sed gratia, quae non debetur, praecedit ut fiant." Nempe gratuitas gratiae non id exigit ut nullis cuiuscunque ordinis meritis reddatur, sed id postulat tantum, ut merita, quibus redditur, non sint ex natura, sed et ipsa ex gratia sint.
Quam gratiarum oeconomiam optime declarat Augustinus in epist. 194. ad Sixtum n. O. «Sed nec ipsa remissio peccatorum sine aliquo merito est, si fides hanc impetrat; neque enim nullum est meritum fidei, qua fide ille dicebat: Deus propitius esto mihi peccatori.» Idem tradit etiam g. 68. inter LXXXIII n. 4. «Prorsus cuius (Deus) vult, miseretur et quem vult, obdurat: sed haec voluntas Dei iniusta esse non potest. Venit enim de occultissimis meritis; quia et ipsi peccatores, cum propter generale peccatum unam massam fecerint, non tamen nulla est inter illos diversitas. Praecedit ergo aliquid in peccatoribus, quo quamvis nondum sint iustificati, digni efficiantur iustificatione et idem praecedit in aliis peccatoribus, qui digni sint obtusione.» Et in eadem epistola ad Sixtum de vita aeterna loquens n. 19. ait, quod et ipsa gratia nuncupatur, non ob aliud nisi quia gratis datur nec ideo quia non meritis datur, sed quia data sunt et ipsa merita, quibus datur.» Igitur gratuitas gratiae optime componitur cum meritis ope gratiae comparatis.
IV. Hinc Tridentina Synodus Sess. VI. Can. 32. definivit hominis iustificati opera ita esse Dei dona, ut sint quoque ipsius iustificati merita, ac per ea iustum mereri augmentum gratiae, vitam aeternam et ipsius vitae aeternae, si in gratia decesserit, consecutionem atque etiam gloriae augmentum.» Et Sess. XIV. cap. 4. contritionem fuisse quovis tempore necessariam ad impetrandam veniam peccatorum atque praeparare animam ad remissionem peccatorum eamque contritionem imperfectam, quae attrition dicitur, esse donum Dei et impulsum Spiritus S. moventis, quo poenitens adiutus iam sibi a iustitiam parat, qua disponitur ad impetrandam gratiam Dei in Sacramento Poenitentiae. Atque Sess. VI. enumeratis actibus per gratiam elicitis, qui ad iustificationem adulti praecedere debent, ait cap. 7. quod hanc dispositionem seu praeparationem iustificatio ipse consequitur et cap. 8. docet fidem esse humanae salutis initium, fundamentum et radicem omnis iustificationis. Ergo opera bona ex gratia facta habent tum rationem meriti erga gratiam et gloriam, tum disponunt et praeparant hominem ad iustificationem viamque ad illam parant et actus bonus, qui est fides, est initium salutis, fundamentum et radix iustificationis ac per contritionem impetratur venia peccatorum. Porro vis impetrandi, quae non simplici orationi, sed actui honesto adseritur, nequit esse seiuncta ac reapse distincta a vi meritoria saltem de congruo: est enim vis obtinendi aliquod praemium propter dignitatem operis, quae est meritum eaque dispositiones, quae praeparant animam ad iustitiam, sunt dispositiones positivae, quae in actibus moralibus consistunt ideoque meriti congrui rationem habent (Th. XXX) et quod est initium, fundamentum et radix iustificationis, eodem ordine cum illa continetur et rationem cuiusdam causae moralis erga illam habet, h. e. rationem alicuius meriti ut contra Massilienses arguebant Patres, quod est certe meritum congruum. Idcirco quod idem Concilium statuit Sess. VI. cap. 8. gratis hominem iustificari et nihil eorum, quae iustificationem praecedunt sive fidem sive opera ipsam iustificationis gratiam promereri, ita accipiendum est, ut 1) iustificatio sumpta una cum dispositionibus ipsam praevertentibus auxiliisque propter eas collatis, sit prorsus gratuita: ut 2) iustificatio seorsim sumpta ab actibus praevertentibus, pro infusione gratiae sanctificantis et remissione peccatorum, gratis conferatur, quia confertur citra ullum meritum condignum ideoque non ex iustitia datur.