Tractatus de Gratia Divina Actuali

Porro ex hoc consequitur 1) ipsum liberum arbitrium elevatum in ordine supernaturali constitui potensque effici ut in eo ordine agat secundum rationem suae naturae. Consequitur 2) concursum Dei ad actum deliberatum haberi in ordine supernaturali non secus ac in naturali, qui concursus idcirco non spectet ad actum primum facultatis sed solum ad actum secundum. Consequitur 3) actum deliberatum salutarem perperam spectari ut effectum duplicis diversaeque causae, quae sint humana voluntas et gratia. Consequitur 4) actum deliberatum salutarem et totum esse voluntatis agentis secundum vires gratuito acceptas et totum esse Dei elevantis et adiuvantis voluntatem. Consequitur 5) voluntatem partialem causam dici posse actus cuiuscumque salutaris, partialitate quidem non effectus, sed causae, prout ipsa cum Deo componitur, a quo gratuito elevatur et excitatur ad agendum. Quod si 6) in humana voluntate spectetur id tantum quod ipsa sibi permissa potest naturaliter et ita spectata voluntas comparetur cum gratia, sive, quod perinde est, comparetur secum ipsa elevata, illustrata, inspirata; merito dicitur quod in ordine salutari nihil nobis, sed totum Deo referendum est in acceptis.

I. Breviter rem demonstraturi sumus, ea quae contra afferri possent, reiicientes ad sequentes theses, ubi de efficacia gratiae quaestio erit. Itaque primo loco praestituendum est: addi vires physicas et morales voluntati, quod liquet ex dictis Art. praec. Loquimur autem, ut vides, in hac thesi de sola voluntate.

Porro istae vires ita gratuito superadduntur, ut vires sint ipsius voluntatis; per eas enim voluntas constituitur intrinsece potens operari supernaturaliter: homo est enim, qui operatur opera salutis et operatur volendo. Unde liquet non dici has vires esse ipsius voluntatis, ac si ipsi naturaliter inessent aut ab ea exigerentur, sed dici ipsius esse vires, quia ei gratuito quidem conferuntur, sed ut sint eius, nempe ut per eas ipsa intrinsece potens evadat operari salutariter. Atque haec est ratio loquendi Augustini; qui De Peccat. merit. et remis. L. I. c. ultimo, disserens de impotentia iusti vitandi omnia peccata, ait: «Sed quoniam divino Spiritu, qui multo melius quam nos omnia generis humani novit vel praesentia vel futura, talis vita humana praecognita atque praedicta est, ut non iustificetur in conspectu Dei omnis vivens: fit ut per ignorantiam vel infirmitatem, non exsertis adversus eam (concupiscentiam) totis viribus (gratuito scilicet collatis) voluntatis, eilem ad illicita etiam nonnulla cedamus, tanto magis et crebrius quanto deteriores, tanto minus et rarius quanto meliores sumus.» Cf. et I. II, c. 2.

Et sane hae vires huc redeunt, ut sint tum elevatio intrinseca facultatis, tum actus, secundum hanc potentiam, excitante Deo, eliciti a facultate, in quibus illustratio et inspiratio sitae sunt; atqui elevatio est propria tum intellectus tum voluntatis, cum gratuito confertur; est enim modus eius: actus eliciti, cum vitales sint, nequeunt non esse eius, a quo eliciuntur; ergo vires, quas gratia formaliter confert, vires sunt voluntatis, sive spectetur gratia quae formaliter inest voluntati, sive spectetur gratia, quae formaliter inest intellectui, quae ideo confertur ut voluntas sive homo per voluntatem possit operari.

Operatio quidem Dei et ipsa pertinet ad gratiam. Ea subiective seu prout est in Deo spectata, est volitio Dei per se efficax et quoad gratiam triplex specialis operatio Dei distingui potest: nempe 1) activa elevatio facultatis, 2) excitatio illustrationis et inspirationis atque 3) concursus supernaturalis ad actum salutarem. Obiective autem spectata operatio Dei, sive in termino seu effectu est 1) passiva elevatio facultatis seu potestas edendi actus supernaturales sub Deo excitante et concurrente super exigentiam naturae, est 2) illustratio et inspiratio passiva posita in actibus vitalibus, 3) est ipse actus salutaris ab anima elevata, illustrata et inspirata elicitus. Quocirca ita anima operatur cum Deo, ut in ipsa sit principium operationis; hoc autem principium in ea exsistens illud est quod dicitur gratia creata.

Iam vero, si vires, quas gratia formaliter confert, sunt vires ipsius voluntatis eaeque consistunt in elevatione naturae, illustratione et inspiratione; principium creatum completum actus pii et salutaris erit in concreto voluntas elevata, illustrata, inspirata. Cum autem hoc principium complectatur duplex elementum, nempe naturam voluntatis quae elevatur, illustratur et inspiratur et ipsam gratuitam elevationem, illustrationem et inspirationem, sequitur ex voluntate et gratia unam constitui completam vim seu completum principium actus salutaris deliberati.

II. Ex his autem consequitur ipsum liberum arbitrium elevari et in ordine supernaturali constitui; nam liberum arbitrium ipsa est voluntas: cum ergo voluntas elevatur et elevatur ut operetur opera meritoria, elevatur voluntas libera et quatenus est libera. Non igitur gratia destruit liberum arbitrium, sed perficit. Nam elevatio facultatis amplificat potestatem voluntatis, non minuit; illustratio et inspiratio, prout cognitiones et affectiones sunt, nullo modo adversantur exercitio libertatis, imo necessariae sunt ut illud esse possit; prout sunt excitatae speciali modo a Deo, sunt cogitationes et affectiones supernaturales allicientes voluntatem liberam ad actus supernaturales; ergo liberum arbitrium per gratiam perficitur. Nimirum voluntas elevata manet libera in ordine supernaturali, secus enim non ipsa esset, quae elevaretur illudque assequitur per gratiam ut in eo ordine se exercere possit, sicut per solas naturae vires se exercere potest in ordine naturali.

Quocirca, quoniam cuicumque cognitioni et affectioni, qua liberum exercitium voluntatis praevenitur, voluntas, cum consentit, consentit quia vult et potest dissentire, si velit idque velle potest; ita et voluntas elevata cuicumque gratiae praevenienti cum consentit, consentit quia vult, potens dissentire, si velit atque id velle potest. Haec est doctrina Conc. Trid. Sess. VI. cap. 5. «Per eius excitantem et adiuvantem gratiam ad convertendum se ad suam ipsorum iustificationem, eidem gratiae libere assentiendo et cooperando, disponuntur: ita ut tangente Deo cor hominis per Spiritus Sancti illuminationem, neque homo ipse nihil omnino agat, inspirationem illam recipiens, quippe qui illam et abicere potest; neque tamen sine gratia Dei movere se ad iustitiam coram illo libera sua voluntate possit.» Cui respondet can. 4: «Si quis dixerit liberum hominis arbitrium a Deo motum et excitatum nihil cooperari assentiendo Deo excitanti et vocanti, quo ad obtinendam iustificationis gratiam se disponat ac praeparet, neque posse dissentire, si velit, sed veluti inanime quoddam nihil omnino agere mereque passive se habere. A. S.» Quae quidem universalia sunt omnemque assensum gratiae complectuntur; speciatim autem prolata sunt in Synodo pro asserenda libertate sub prima praeveniente gratia, a qua exordium sumit iustificatio adultorum; ibid. cap. 5.

III. Consequi dicimus 2) concursum Dei haberi ad actum deliberatum in ordine supernaturali non secus ac in naturali. Per gratiam elevantem et praevenientem constitutur voluntas in ordine supernaturali: cum autem libere est actura, usura viribus supernaturalibus, illi legi subest cui omnis creatura, ut concurrente Deo agat. Quocirea iste concursus ab hac universali lege requisitus, non differt ab eo, qui praestatur in ordine naturali, si modum Dei agendi spectas; concurrit enim Deus ut causa agat, sive sit causa naturalis sive supernaturalis. Cum igitur concursus Dei tunc se exerat cum iam agens in actu primo constitutum exit in actum secundum, ut proinde concursus supponat actum primum constitutum, non constituat; id et in ordine supernaturali pro actu deliberato valebit. Quapropter concursus Dei non est confundendus cum gratia praeveniente et praeparante voluntatem. At quid concursus commune habeat cum gratia adiuvante, dicemus in seq.

IV. Consequitur 3) actum deliberatum salutarem perperam spectari ut effectum duplicis diversaeque causae, quae sint voluntas et gratia. Sane causa actus deliberati salutaris est voluntas elevata, illustrata, inspirata: elevatio vero, illustratio et inspiratio sunt aliquid ipsius voluntatis, non sunt quiddam seorsim ab ea valens exsistere, sed sunt modi ipsius; causa proinde actus salutaris est voluntas speciali modo, h. e. supernaturaliter modificata; atqui subiectum quod agit et modus secundum quem agit, non sunt duae diversaeque causae: ergo. Hinc colliges etiam negari posse et debere suppositum in ea quaestione, qua quaeritur utrum in illustratione et inspiratione gratia et facultas agant simul, an ordo quidam prioritatis inter eas sit, et utrum prior sit gratia an facultas; haec enim quaestio locum habere potest, cum duae reapse sint causae, quae agant. Quomodo ex. gr. potest esse prior gratia illustrationis et inspirationis, quam facultas; cum ipsa illustratio et inspiratio sint actus eliciti a facultate? sunt quidem priores actu deliberato, qui effectus est gratiae.

V. Si autem 4) consideretur causa, quae voluntatem elevat, illustrat et inspirat et cum ea concurrit, tunc profecto duplex diversaque causa distingui potest et debet actus deliberati salutaris, voluntas nimirum et Deus. Utrique autem causae totus effectus adscribendus est, voluntati quidem agenti secundum vires gratuito acceptas; quia secundum has vires est principium completum eiusdem: Deo autem tum mediate, quia causa est harum virium in voluntate, tum immediate; quia concursu suo, qui heic est concursus in ordine supernaturali, efficit immediate actum cum voluntate viribus suis utente.

VI. Solent Theologi quaerere utrum natura sit nec ne causa partialis cum gratia actus salutaris. Duplici ratione causa dicitur partialis; partialitate causae et partialitate effectus. Duplici scilicet ratione potest aliquid constitui partialis causa effectus. Primo partialitate effectus, ita ut pars effectus ab una causa, pars ab altera causa procedat. Secundo partialitate tantum causae, ita ut in totum effectum utraque quidem influat, at neutrius vis, quae exeritur, sit seorsim sufficiens ratio effectus, sed una effectum totum producat, quatenus cum altera operatur.

Porro adverte quaestionem ita frequenter institui, ut comparetur voluntas cum gratia, quam comparationem iam 3) improbavimus. Quaestio tamen fieri potest maiori perspicuitate, si voluntas cum Deo comparetur. Quaestio quidem nunc est nobis de actu deliberato, utrum quoad illum voluntas sit causa partialis, verum quoniam eadem quaestio fieri potest quoad actus indeliberatos et huius quaestionis solutio ad illius quoque solutionem conducere potest; de hac primum aliquid dicendum est nobis.

Igitur 5) cum actus primi indeliberati supponant (prioritate naturae) elevationem naturae a Deo factam et Dei activam excitationem actuum eorumdem: natura comparanda est cum Deo, qui eam active elevat et excitat in natura actus indeliberatos. Iam vero Deus, qui itu supernaturaliter agit in natura, est 1) totalis causa elevationis totalitate effectus et causae: 2) quod actus vero quos excitat, non est totalis causa totalitate causae horum actuum; qui, eo quod vitales sunt, postulant procedere intrinsece a natura. Quare ad exsistentiam horum actuum confert activitas naturae elevatae, confert activitas Dei elevantis; neutra autem seorsim produceret effectum. Utraque ergo est causa partialis. Utraque porro totum effectum producit totalitate effectus. Nam quidquid in actu est attingitur ab activitate naturae operantis cum Deo et pariter attingitur ab activitate Dei operantis in natura. Actus enim totus quantus est, et est vitalis et est supernaturalis. Quia vero neutra effectum attingit totalitate causae; utraque est causa partialis partialitate causae. Neque mirum tibi sit Deum esse causam partialem alicuius effectus; hoc enim non derogat eius dignitati, quemadmodum eidem non derogat quod causae secundae aliquid reapse activitate sua efficiant. Praeterea locum quóque habet Dei concursus generalis, de quo Molina in Concordia. Disp. XXVI. «Cum dicimus neque Deum per concursum universalem, neque causas secundas esse integras, sed partiales causas effectuum, intelligendum est de partialitate causae, ut vocant, non vero de partialitate effectus: totus quippe effectus et a Deo est et a causis secundis; sed neque a Deo neque a causis secundis ut totà causâ, sed ut a parte causae, quae simul exigit concursum et influxum alterius.»

Hactenus de quaestione quoad actus indeliberatos.

Quoad actus vero salutares deliberatos, hi supponunt voluntatem elevatam et instructam illustratione ac inspiratione; illorum enim actuum causa est, ut diximus, voluntas elevata, illustrata et inspirata. Cum ergo 1) elevationis, illustrationis et inspirationis auctor sit Deus, ipse quoque cum voluntate, quam elevat, illustrat et inspirat, causa huiusmodi actus dicendus erit, quatenus causa est elevationis, illustrationis et inspirationis: et sic est causa mediata Deus actus deliberati salutaris. Praeterea Deus causa est actus, prout concurrit cum voluntate his viribus instructa operante: et sic est Deus causa immediata actus deliberati; concursus enim est immediatus. Cum vero quaeritur an Deus sit causa totalis totalitate causae actus salutaris, spectatur concursus Dei; quia tunc quaestio habet locum, cum duae causae simul operantur. Porro prout concurrit Deus, est causa immediata partialis partialitate causae; quia ipse solus non facit nec facere potest actus huiusmodi, qui debent non dum vitaliter procedere a vivente, sed et determinari a voluntate libera.

Quare ex his liquet voluntatem humanam, si ea comparetur cum Deo cooperante, quoad omnes actus salutares causam eorum esse partialem partialitate causae.

Hactenus consideravimus naturam operantem simul cum Deo.

VII. At 6) quando instituitur quaestio utrum effectus, qui est actus salutaris, sit totus tribuendus gratiae sive Deo, an partim gratiae, partim voluntati, potest etiam ita comparatio institui, ut ex una parte ponatur voluntas prout est natura sola, secundum quam distinguitur et opponitur gratiae et consideretur quid per se possit voluntas sola sibi permissa, ex altera vero parte ponatur gratia, non quidem sola, quae esset abstractio quaedam, sed gratia cum natura, seu natura aucta gratiâ. Quae quidem comparatio est legitima; nam natura quidem potest esse sola et sola operari; potest ergo distingui a se ipsa elevata: gratia autem non operatur nisi in natura et cum natura; quocirca cum gratia spectatur, quae realiter operatur, nequit in consideratione gratiae praescindi a natura.

Iam vero si hoc modo comparatio instituatur, natura sola comparatur secum ipsâ elevatâ, illustratâ, inspiratâ. Ita autem comparatione instituta, merito dici potest: totus effectus est gratiae, nihil est naturae. Nam cum effectus negatur prorsus esse naturae, non excluditur ab eius efficientia natura simpliciter, sed natura sola; porro natura sola nihil profecto potest in ordine salutari. Ea ergo formula nihil aliud significatur quam impotentia physica et absoluta naturae ad eosdem actus. Et significatur proinde ideo exsistere in nobis actus salutares, quia natura gratuito elevatur, quia gratuitis illustrationibus voluntas hominis praeparatur et praeparata adiuvatur. Quae est doctrina asserta a Patribus, qui ea formula sunt usi.

Adverte alia ratione quoque diei posse totum esse Dei; quia Deus ipsam naturam viresque naturales dedit et conservat: sed non hoc modo spectatur Deus a Patribus, qui totum Deo tribuunt. Nam Patres totum Deo adserunt in ordine salutis propter gratiam, qua operatur in nobis; iidem vero a censu gratiae excludunt naturam, sese pelagianis opponentes, qui ideo Deo bonum opus nostrum adserebant, quia Deus dedit naturam; sed Deum Patres considerant gratuito et supernaturaliter operantem in natura. Atque hoc quoque modo a nobis Deus in hac quaestione, ut advertenti liquere potest, consideratur. Ceterum cum Patres totum Deo tribuunt, id praecipue intendunt docere quod omnis actio bona etiam initium Fidei est opus gratiae Dei; ut proinde nihil nobis asseramus sed totum Deo demus, qui voluntatem praeparat adiuvandam et adiuvat praeparatam.

Quemadmodum vero habita ratione unius eiusdemque actus salutaris, una eademque est gratia excitans, vocans, praeveniens, operans, antecedens, ita pariter una eademque est gratia adiuvans, subsequens, cooperans, concomitans. Imo haec altera non differt a priori nisi propter differentes habitudines, quas gratia habet ad actum salutarem prout ipse ponitur aut non ponitur; re autem gratia excitans et adiuvans, gratia operans et cooperans etc., idem sunt.

I. Gratia excitans est motio interior illustrationis et inspirationis facultatum elevatarum, qua homo a peccato, a torpore, a desidia vel inertiae statu excitatur ad pie agendum. Solet quoque appellari gratia vocationis vel gratia vocans, quia per illam vocamur ad exercitium virtutis. Diximus motionem interiorem: quamvis enim excitatio et vocatio extrinsecus quoque fieri possit; attamen cum gratia excitans simpliciter dicitur, gratia interior intelligitur. Gratia adiuvans, quae opponitur gratiae excitanti, sensu pressiore accipitur. Per se enim nomen gratiae adiuvantis, sicut et nomen adiutorii vel auxilii, cuivis gratiae competere potest. Gratia ergo adiuvans speciatim sumpta est ea, qua voluntas iuvatur ad illud volendum et faciendum, ad quod per excitantem gratiam sollicitata fuit. Utriusque gratiae mentio occurrit in Scripturis. 2. Timoth. I, 9. Qui nos vocavit vocatione sua sancta. Apocal. III, 20. Ecce sto ad ostium et pulso: si quis audierit vocem meam et aperuerit mihi ianuam, intrabo ad illum. Rom. VIII, 26. Spiritus adiuvat infirmitatem nostram. Psal. LXIX, 1. Deus in adiutorium meum intende, Domine ad adiuvandum me festina. August. de pecc. mer. et rem. I. II, c. 18. «Quod ad Deum nos convertimus, nisi ipso excitante et adiuvante non possumus.» Bernardus De Grat. et lib. arbit. c. 13. «Conatus nostri et cassi sunt, si non adiuventur et nulli, si non excitentur.»

Discrimina inter utramque gratiam haec sunt. 1) Gratia excitans est motio interior illustrationis et inspirationis facultatum elevatarum, qua homo a peccato, a torpore, a desidia vel inertiae statu excitatur ad pie agendum. 2) Gratia adiuvans est ea, qua voluntas iuvatur ad illud volendum et faciendum, ad quod per excitantem gratiam sollicitata fuit. excitans est in nobis sine nobis, quatenus non pendet a nostra libera potestate quod excitemur aut vocemur; gratia vero adiuvans est in nobis et nobiscum, quatenus simul cum illa est liber consensus voluntatis; sine quo nequit gratia esse adiuvans. 2) Gratia excitans potest sola esse, quin sequatur gratia adiuvans; possumus enim non consentire vocationi: gratia autem adiuvans supponit gratiam excitantem; adiuvat enim voluntatem ad id volendum et faciendum, ad quod est vocata. Unde 3) munus gratiae excitantis expletur sola vocatione, etsi consensus voluntatis desit: munus autem gratiae adiuvantis expletur cum consensu voluntatis.

Perpende, cum dicitur gratia excitans, si nomine gratiae intelligitur Deus excitans, tum gratia efficienter excitat; at si nomine gratiae intelligatur vitalis ille actus elicitus a facultate ex virtute Dei, tum gratia formaliter excitat, est enim ille actus ipsa formalis vocatio seu excitatio.

II. Gratia operans et cooperans ita distinguuntur ut operans dicatur illa, quae in nobis sine nobis aliquid facit: cooperans vero quae aliquid in nobis facit, consentiente simul libero arbitrio. «Operatio enim alicuius effectus non attribuitur mobili, sed moventi; in illo ergo effectu in quo mens nostra est mota et non movens (h. e. non se determinans), solus autem Deus movens, operatio Deo attribuitur et secundum hoc dicitur gratia operans. In illo autem effectu, in quo mens nostra et movet et movetur, operatio non solum attribuitur Deo, sed etiam animae et secundum hoc dicitur gratia cooperans.» Ita s. Thomas Ia. I°e, q. CXI. a. 2. 1) Gratiae operantis appellatio occurrit Philip. II, 13: Deus est qui operatur in vobis velle et perficere: cooperantis Marci XVI, 20: praedicaverunt ubique Domino cooperante. Utramque Augustinus tradit De Grat. et lib. arb. c. 17. «Quis istam, etsi parvam dare coeperat caritatem, nisi ille qui praeparat voluntatem et cooperatur.»

¹ cooperando perficit quod operando incipit? Quoniam ipse ut velimus operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perficiens; utque velimus sine nobis operatur; cum autem volumus et sic volumus, ut faciamus, nobiscum cooperatur: tamen sine illo vel operante ut velimus, vel cooperante cum volumus, ad bona pietatis opera nihil valemus."

Quaeritur quaenam sit gratia cui competit nomen operantis, et cui cooperantis. Non una est sententia theologorum. Quidam enim operantem gratiam eam dicunt, quae in quadam operationum serie concurrit ad primum deliberatum consensum, cooperantem vero, quae ad ceteras subsequentes operationes concurrit (vide Bellarm. De Grat. et lib. arb. I. I. c. 14.). Alii docent operantem gratium esse, quae operatur in nobis liberam intentionem finis, cooperantem, quae efficit mediorum electionem (ita refert Ripalda De Ente super. D. CXII, Sect. 2. n. 10.). Alii cum s. Thoma 1. c. operantem gratiam dicunt, qua Deus operatur actum interiorem, cooperantem, qua operatur actum exteriorem imperatum a voluntate. Tandem alii operantem gratiam eamdem volunt esse ac excitantem atque cooperantem eamdem esse ac adiuvantem. Ita Ruiz De Providentia Tract. IV. Disp. 29. Ripalda l. c. pluresque alii.

Iam vero si res per se consideretur, nulla est ex his sententiis, quae non sit probabilis; nihilominus cum gratia actualis dividitur in operantem et cooperantem, si rationis loquendi Augustini et Synodi Tridentinae ratio habeatur et gratiu operans presse accipiatur prout opponitur cooperanti, praeferenda est ultima sententia. Sane iuxta Augustinum in testimonio recitato, gratia operans ea est, quae incipit opus salutare; est ergo prima gratia: at prima gratia est gratia excitans seu vocans; gratia cooperans e contrario est ea, quae gratiam incipientem seu excitantem sequitur et cum voluntate libere consentiente operatur: atqui haec est gratia adiuvans. Ergo. Item Conc. Trident. Sess. VI. c. 5: ait «iustificationis exordium in adultis sumendum esse a Dei vocatione, qua mullis eorum exsistentibus meritis vocantur; ut... per eius excitantem atque adiuvantem gratiam ad convertendum se ad suam ipsorum iustificationem eidem gratiae libere assentiendo disponantur.» Cum assentimus gratiae excitanti, ea exsistit adiuvans, ei autem assentientes cooperamur; porro si ei nos cooperamur, ipsa quoque nobiscum cooperatur: ergo gratia cooperans est gratia adiuvans et gratia operans est gratia excitans. «Ipsa gratia voluntatem praevenit praeparando ut velit bonum et praeparatam adiuvat ut perficiat. Haec est gratia operans et cooperans. Operans enim gratia praeparat hominis voluntatem, ut velit bonum: gratia cooperans adiuvat ne frustra velit.» Magister in II. D. 25. in fine, et in initio 26.

Et re quidem vera si divisio fiat inter gratiam operantem et cooperantem, ea erit proprie gratia operans, quae nullo modo est cooperans, sed tantum operans; ea autem erit cooperans quae non est tantum operans, sed quovis modo etiam cooperans: atqui sola gratia excitans est tantum operans, gratia adiuvans est semper cooperans; ergo eadem est gratia excitans et operans eademque gratia adiuvans et cooperans.

III. Gratiae praevenientis et subsequentis mentio frequens est. Psal. LVIII, 11. Misericordia eius praeveniet me. Psal. XXII, 6. Misericordia tua subsequetur me omnibus diebus vitae meae. Utriusque Augustinus meminit De nat. et grat. C. 31. «Praevenit ut sanemur, subsequitur ut etiam sanati vegetemur.» Atque Ecclesia in Oratione Dominicae XVI. post Pentecosten: Tua nos quaesumus Domine gratia semper et praeveniat et sequatur ac bonis operibus iugiter praestet esse intentos.»

Non una rursus est sententia theologorum circa subiectum utriusque appellationis. Etenim praeterquam quod quidam volunt hac divisione dividi gratiam habitualem ita ut praeveniens dicatur, prout citra nostra merita nos sanctificat, subsequens vero prout principium est meriti in operibus, quae deinceps fiunt; ii quoque qui hanc divisionem ad gratiam actualem referunt, non eodem modo eam accipiunt. Nam secundum aliquos praeveniens gratia dicitur ea series gratiarum actualium quae praecedit iustificationem, subsequens vero, quae iustificationem subsequitur. Atque affertur testimonium Fulgentii De Incarn. et grat. c. 11. «Praevenit impium, ut fiat iustus, subsequitur iustum, ut non fiat impius.» Alii volunt vel praevenientem esse gratiam, quae operatur interiorem actum, subsequentem, quae auxilium praebet ad exsecutionem operis, id quod voluntas consentit, vel praevenientem gratiam esse eam, quae datur ad quemdam primum actum, subsequentem, quae datur ad perficiendum... id quod per illum actum inchoatum est. Id Augustinus indicasse videtur Enchir., c. 32. «Nolentem praevenit, ut velit; volentem subsequitur, ne frustra velit.» Alii generalius, cum gratiae plures sint, et continuata serie se excipiant, eam praevenientem dicunt, quae in serie gratiarum aliam praecedit, subsequentem quae subsequitur, ita ut eadem gratia prout comparatur cum alia aut praecedente aut subsequenti sit subsequens, vel praeveniens: s. Thomas I. II. q. CXI. a. 3. Alii tandem eandem volunt esse gratiam praevenientem ac excitantem, eandem subsequentem ac adiuvantem. Cf. Ripalda l. c.

Porro idem nobis dicendum occurrit ac in altera divisione. Per se huiusmodi appellationes accommodari possunt omnibus membris divisionum, quas proferunt theologi. Advertimus tamen 1) nomine gratiae praevenientis significari a Tridentina Synodo gratiam excitantem l. c. ait enim «iustificationis exordium in adultis a Dei per I. f. praeveniente gratia sumendum esse h. e. ab eius vocatione» etc. Advertimus 2) appellationem praevenientis nulli magis competere quam excitanti; haec enim praevenit omnem voluntatis consensum. Ergo gratia excitans propriissime dicitur praeveniens et si unum idemque opus consideretur, eadem est quoad illud gratia excitans et praeveniens. Si autem praeveniens est eadem ac excitans, subsequens quae contra praevenientem dividitur, eadem erit ac illa, quae contra excitantem dividitur, h. e. adiuvans. Praeveniens ergo gratia et subsequens ratione habita unius eiusdemque operis, ita definiri possunt, ut praeveniens dicatur quae voluntatem praeparat ut bonum velit, subsequens, qua voluntas praeparata vult actu bonum. Praeveniens vero altera est pure praeveniens, quae scilicet in quadam gratiarum serie prima est sitaque in actibus indeliberatis, altera est simpliciter praeveniens, quae voluntatem praeparat ad opus.

IV. Antecedentis et concomitantis gratiae mentionem facit Tridentinum Sess. VI, c. 16. Christum inquiens influere in iustificatos virtutem, quae bona opera semper antecedit et comitatur et subsequitur.» Ubi vides subsequentem gratiam accipi altero vel tertio ex prioribus sensibus, quos modo explicavimus. Antecedens enim et comitans per se satis clare significant tum eam gratiam quae praevenit et excitat tum eam quae adiuvat et cooperatur; nec ulla est hac in re nova. quaestio; quare quaestio, quae occurrere posset, est eodem modo solvenda ac praecedentes.

Itaque expositae sunt divisiones usu tritae gratiae actualis probatumque est quod, si saltem unius eiusdemque operis, ad quod gratia refertur, ratio habeatur; eadem gratia sunt gratia excitans, operans, praeveniens et antecedens; eademque rursus gratia sunt gratia adiuvans, cooperans, subsequens et comitans. Ita Vasquez iuxta Patrum doctrinam in Ia II^ae disp. CLXXXV. c. 9.

V. Verum quamvis inter has identitas realis exsistat, formalitates tamen his nominibus expressae non sunt prorsus eaedem, quae est ratio multiplicationis nominum. Sane cum excitans aut vocans dicitur, significatur proprium munus huius gratiae, sive eius ratio formalis; cum dicitur operans, significatur eius specialis habitudo ad causam suam, qui est Deus: cum dicitur praeveniens aut antecedens, significatur eius habitudo ad subiectum, cui absque eiusdem consensu confertur. Item cum dicitur gratia adiuvans, cooperans, comitans, significatur quidem liber consensus voluntatis, quae cum gratia agit; sed cum gratia adiuvans dicitur, significatur speciatim eius necessitas, cum dicitur cooperans significatur speciatim eius influxus in actum; cum dicitur comitans, significatur speciatim libera potestas voluntatis. Cum vero dicitur subsequens, significatur eius habitudo successionis ad gratiam praevenientem.

VI. Dicimus praeterea eamdem re esse ac tantum ratione differre gratiam, quae hac multiplici appellatione effertur; eamdem nempe realiter esse gratiam sive excitantem et adiuvantem, sive operantem et cooperantem et ita porro, si unius eiusdem actus, ad quem concurrunt, ratio habeatur: distingui autem tantummodo propter diversas habitudines diversosque effectus eiusdem gratiae. Ita et Vasquez I. c. et l. p. disp. XCVIII. c. 2. Loquimur autem de gratia adiuvante, quae posita est in actu vitali, vel illum quoque includit. Non intelligimus solam operationem Dei, quae post excitatam voluntatem accedit concurrens eidem operanti: quod quidem aliqui nomine gratiae adiuvantis intelligunt. Illud autem sic probamus. Gratia excitans complectitur intrinsecam elevationem facultatum ad ordinem supernaturalem, actus vitales intellectus et voluntatis. indeliberatos; gratia enim excitans est in nobis sine nobis: iam vero elevatis facultatibus animi ad ordinem supernaturalem h. e. expeditus animus ad agendum secundum potestatem obedientialem et instructus actu, per illuminationem et inspirationem, determinata cognitione determinataque actuali propensione, convenienti ordini supernaturali, potens est illud velle et agere, ad quod per illustrationem et inspirationem flectitur, atque ita potens est ut, praeter necessarium semper ad quamvis actionem concursum, nihil aliud requiratur ut possit agere. Est enim complete constitutus in actu primo in ordine supernaturali; quemadmodum completus actus primus voluntatis in ordine naturali constituitur vi naturali et actu indeliberato sequente cognitionem. Iam vero cum potens sit velle et agere voluntas, ea quod libere vult agit; at tunc principium huius actus est facultas elevata et instructa illustratione tali talique inspiratione, quae in actum liberum influunt; ideo tunc gratia excitans suum sortitur effectum et fit adiuvans, quia per eam voluntas agit. Idcirco eadem reapse est gratia excitans et adiuvans. Ita profecto explicat Vasquez loco mox citato. Quare et s. Thomas I. II. q. CXI, a. 2. ad 4. «Eadem est gratia operans et cooperans, sed distinguitur secundum diversos effectus.» Et art. 3. ad 2. «Gratia non diversificatur per hoc quod est praeveniens et subsequens, secundum essentiam, sed solum secundum effectus: sicut et de operante et cooperante dictum est.» In summa gratia praeveniens eadem re est ac gratia sufficiens, gratia adiuvans eadem est ac gratia, quae evadit efficax: quicumque contendit gratiam efficacem esse eandem ac illam, quae propter dissensum voluntatis potuit manere pure sufficiens, concedere quoque debet quod nunc defendimus et argumenta, quae illud probant nosque suo loco afferemus, id pariter evincunt.

Et sane si praeter illustrationem et inspirationem praevenientem requireretur aliquid aliud in voluntate ut actus liber et meritorius sit; hoc vel esset aliquis actus vitalis vel qualitas aliqua non vitalis: atqui non primum; quia actus vitalis adest, quo illustratio et inspiratio continetur, non alterum; quia iam probavimus perperam intrudi has qualitates: ergo.

VII. Dicens postulari concursum Dei, quae est gratia adiuvans. Respondeo, gratiam adiuvantem non esse nisi ad bonum, concursum Dei esse ad quemcumque actum; praeterea gratiam adiuvantem esse aliquid creatum in nobis ex Deo utique profectum, per quod facultas in ordine supernaturali constituitur in actu primo expedita ad actum secundum et quo agit facultas cum vult. Sicut vero in ordine naturali causa creata etiam in actu primo non venit ad actum secundum nisi concurrente Deo, ita et in ordine supernaturali idem cogitandum est.

Concursus vero Dei (qui in Deo est voluntas efficax ut sit actus, si voluntas agit, qua de re alibi) nihil reale ponit in creatura nisi actum ipsum seu effectum causae secundae; id vero pro utroque ordine valet sive naturali sive supernaturali; quoniam et in hoc habemus causas in actu primo expeditas ad actum et agentes. Concursus ergo in ordine supernaturali ad actum salutarem Concursus iste Dei cum ad omnem actionem creaturarum requiratur, etiam pro actibus indeliberatis eliciendis postulatur, quibus gratia pure praeveniens continetur supponit voluntatem constitutam in actu primo, ideoque instructam gratia excitante. Cum voluntas ope eius gratiae ipsi inhaerentis agit, divinus quoque concursus adest; at nihil ponit in creatura quod spectet ad actum primum, sed tantum ponit simul cum voluntate elevata actum secundum, sicut in ordine naturali ponit actum secundum simul cum facultate naturali naturaliter praeparata. Voluntas vero elevata eliciens actum secundum iam profecto est voluntas instructa gratia adiuvante; idcirco alia est gratia adiuvans, aliud Dei concursus.

Itaque si sermo sit de gratia creata, de qua reapse loquimur, eadem est gratia excitans et adiuvans eademque proinde operans et cooperans etc., quod demonstrandum erat.

Dices gratiam adiuvantem debere esse simul cum opere bono, quod per eam fit: at gratia praeveniens non est simul, sed antea; praevenit enim. Respondeo gratiam praevenientem praevenire utique ac praeparare voluntatem, sed eandem gratiam non deserere voluntatem, cum voluntas agit. Sane elevatio facultatis non cessat: motus indeliberati intellectus et voluntatis simul sunt cum deliberato, quod ex eo patet quod cum aliquid eligimus, eligimus quia novimus illud bonum et quia placet. ac noscentes id et complacentes in eo (quae notitia et complacentia fuerunt actus indeliberati a Deo excitati) eligimus: ergo.

Differunt vero hae gratiae ratione. Nam 2) gratia excitans, operans, praeveniens se habet ut facultas in actu primo: gratia autem adiuvans, cooperans, subsequens, ut eadem facultas in actu secundo. 2) Gratia excitans, operans, praeveniens, posita in actibus indeliberatis ad facultatem spectat physice et necessario agentem: gratia autem adiuvans, cooperans, concomitans ad facultatem spectat semper libere et moraliter agentem. 3) Effectus gratiae excitantis (qui effectus proprie dici potest si Deus excitans et operans spectetur) est actus indeliberatus saltem per se; effectus vero causae adiuvantis est actus deliberatus. Dico per se, quia (ut vidimus Th. XII) etiam actus deliberatus potest habere rationem gratiae, quae sit principium operis alterius meritorii. Hinc 2) gratia excitans, operans, praeveniens, antecedens quoad suum proprium et formalem effectum, efficax est quamvis consensus liber non sequatur, secus autem gratia adiuvans, cooperans, comitans, subsequens, quae sine eo esse nequit.

VIII. Contendit Suarez (De Gratia I. III, cc. 13. 16.) gratiam adiuvantem distingui ab excitante. Et quidem quae affert c. 13. non probant nisi eam distinctionem rationis, quam nos defendimus. Nam ratio eius est, quia gratia excitans datur homini, antequam libere operetur, adiuvans vero non nisi cum operatur. Verum quemadmodum non est aliud et aliud principium operationis in ordine naturali sive cum est in actu primo sive cum est in actu secundo, ita non est alia realiter gratia, quae praecedit assensum et alia, quae ipsum producit. Addit Suarez Concilium Tridentinum Sess. VI. c. 5. duplicem gratiam distinguere, excitantem et adiuvantem ac multoties eas duas repetere atque duplex officium voluntatis distinguere, assentiendi nempe gratiae illique cooperandi, quae officia ad duplicem gratiam referenda sunt; assentinur enim excitanti et cooperamur adiuvanti. Verum et haec non duplicem re gratiam, sed duplex munus gratiae probant, quae tum est excitans tum etiam, nobis cooperantibus, adiuvans: cooperantes autem illi utique assentimus, h. e. eam recipimus et secundum eam agimus. Quare ex his non videretur Suarez docere duas esse gratias realiter distinctas sed solum ratione excitantem et adiuvantem: quod enim dicit gratiam adiuvantem esse speciale beneficium; id quidem verum est, sicut maius est bonum potentia cum actu, quam potentia sola, sed id non probat duas esse realiter gratias (gratiam dicimus, quae est principium actionis salutaris). Est etiam maius beneficium gratia adiuvans prae sola excitante, si comparetur cum divina praedestinatione gratiae sub scientia conditionata, de qua re suo loco. At idem Suarez c. 16. docet ita gratiam adiuvantem addere novum auxilium et beneficium, ut id, quod addit gratia adiuvans ultra excitantem, sit aliquid realiter ab hac distinctum. Ratio est, quia gratia adiuvans addit realem influxum in consensum deliberatum voluntatis, hic autem influxus realiter distinguitur ab actu gratiae excitantis: ergo. Probatur minor; quia motus gratiae excitantis et actus deliberatus voluntatis vel intellectus realiter distinguuntur; sed hic influxus gratiae adiuvantis est idem realiter cum actu deliberato, quia nihil est aliud quam actio eius prout ab aliquo supernaturali principio procedit: ergo. Scilicet motus gratiae excitantis, qui nihil est aliud quam ipsa gratia excitans sita formaliter in actu sive motu indeliberato, differt utique ab actu deliberato: sed hic actus deliberatus ab illo dependet et eius vi fit; pendet enim et fit a voluntate elevata, illustrata et inspirata ac sic in actu primo perfecte constituta: fit quidem concurrente Deo, sed ut iam monuimus, concursus nihil ponit quoad constitutionem actus primi. Certum est autem quod τὸ esse in actu primo completo et τὸ esse in actu secundo non differunt secundum plus et minus virium ad agendum, sed solum secundum effectum, qui sit vel non sit. Itaque influxus, a quo actus deliberatus procedit, est influxus gratiae praevenientis, quem influxum cave ne credas esse aliquid distinctum realiter ab ipsa gratia influente: re enim non est nisi actus salutaris positus vi gratiae praevenientis, quae sic evadit adiuvans h. e. causa actus.

Ex eo autem factum est ut Suarez has duas gratias realiter distinxerit, quia gratiam excitantem censet moraliter tantum influere in voluntatem; dum e contrario gratiae adiuvanti physicum influxum asserit. At gratia excitans eadem est quae gratia praeveniens et operans, complectitur enim elevationem facultatis, illustrationem, inspirationem, quibus praeparatur voluntas et vires ei conferuntur ad agendum.

IX. Dedimus in hac thesi definitiones gratiae excitantis, operantis, praevenientis etc. iuxta communem sensum Scholae. Eas tamen, quas praeoptavimus, improbat Iansenius (De Gratia Christi L. IV. c. 17.) contendens eas esse alienas a mente Scripturae, Patrum et Ecclesiae. «Nam, ut ipse inquit, Scholastici illi (ii nempe quos secuti sumus in harum divisionum notionibus tradendis) praevenientes gratias et excitantes omnes illas esse putant, quae potentiae voluntatis sive nolenti sive iam volenti sive aversae sive iam conversae sive infirmae sive perfectae, ad volendum actu faciendumque praevie tribuuntur. Ex quibus tamen sola illa praeveniens, operans, excitans in antiquorum sensu est, quae ex nolente volentem, ex aversa conversam, ex iniusta iustam facit. Adiuvantes vice versa, cooperantes ac subsequentes Scholastici nominant gratias illas omnes, quae post indeliberatos motus voluntati immissos in efficiendum consensum voluntatis sive primum sive quoslibet alios per totam vitam cum ipsa potentia voluntatis influunt et concurrunt. Cum tamen Patres nullas gratias subsequentes aut cooperantes aut adiuvantes vocent, quae cum potentia voluntatis sese primum a tenebris ad lumen, a creatura ad creatorem, ab iniustitia ad iustitiam convertente, sive praeveniendo sive comitando ac simul influendo concurrunt. Omnis enim ista gratia, qualiscumque fuerit... excitans dicitur.» Verum monemus 1) sensum probatum Iansenio iam Scholasticis fuisse notum et a pluribus adhibitum et a nobis quoque allatum. 2) Sensum improbatum a Iansenio, si modo praecisio fiat ab appellationibus, quibus effertur, doctrinam veram, obiectumque reale continere; verum est enim pro quocumque actu gratiam Dei nos praevenire nobisque cooperari. Quare 3) quaestio erit aliqua de vocibus. Sed praeterea 4) falsa sunt quaedam, quae heic affirmat Iansenius. Itane vero gratia operans antiquorum more non dicitur nisi ea, qua ab iniustitia ad iustitiam voluntas convertitur? Quomodo ergo dixit Apostolus Philipp. II. 13. Deum operari in nobis ne dum velle, quod ad conversionem posset Iansenius referre (quamvis perperam; si contextus perpendatur), sed et perficere, quod voluntatem iam conversam supponit? Et Augustinus cur dixit de Grat. et lib. arbit. c. 17. «Sine illo (h. e. Deo) vel operante ut velimus vel cooperante cum volumus, ad bona pietatis opera nihil» valemus?" Quae generalissima sunt omnemque actum bonum iustorum complectuntur. Rursus, si gratia praeveniens, antiquorum more, solam eam gratiam significat, qua, nullo praecedente merito, a peccato ad iustitiam convertitur voluntas, cur Ecclesia fideles omnes orare docet: «Actiones nostras quaesumus Domine adspirando praeveni et adiuvando prosequere» atque «Tua nos, quaesumus Domine, gratia semper praeveniat et sequatur ac bonis operibus ingiter praestet esse intentos?» Cur Caelestinus in Auctorr. Sedis Apost. c. 12. ait: «Non dubitamus a Dei gratia omuia hominis merita praeveniri, per quam fit ut aliquid boni et velle incipiamus et facere»nempe singulos actus bonos Dei gratia praevenit. Neque alienus est ab hoc usu Augustinus, qui Oper. imperf. I. I. e. 95. gratiam praevenientem vocat eam, per quam Apostolus dicit quod Deus operatur in vobis et velle; porro Apostolus fideles alloquens hoc argunento eis animum addit ad operandum suam salutem; est ergo gratia, quae iam conversis datur. Itaque, quoniam sensus iis appellationibus a Scholasticis subiectus verus in se est et usurpatio earum appellationum pro eodem significando frequens est satis in Scholis et antiquis etiam usitatus et ab Ecclesia probatus, non est cur huiusmodi usus loquendi improbetur.

Rursus Iansenius ibid. c. 12. improbat explicationem communiter traditam a Theologis illius phrasis, quae occurrit penes Augustinum aliosque Patres, qua 'numus gratiae praevenientis designatur, nempe Deum, in nobis sine nobis operari, quod ita explicant Theologi h. e. sine nobis libere cooperantibus, quamvis physice agentibus h. e. actum vitalem elicientibus. Vult enim Iansenius ita accipienda esse, nimirum sine nolis merentibus, ut meritum praecedens quodvis excludatur. Verum etsi verum sit primam gratiam praevenientem meritum quodvis excludere, negamus tamen eam phrasim ita accipiendam esse, ut vult Iansenius. Sane perpendantur verba Augustini iam citata. «Ipse ut velimus operatur incipiens, qui volentibus cooperatur perficiens: utque velimus sine nobis operatur, cum autem volumus et sic volumus ut faciamus, nobiscum cooperatur.» Manifestum est ex contextu ea verba sine nobis ita integranda esse h. e. sine nolis operantibus, ut oppositio existat cum eo, quod de Deo dicitur: operatur, cui opponitur.