Tractatus de Gratia Divina Actuali

Stephanus Brulifer Theologus sub finem saeculi XV. appellat citatum axioma Regulam theologicam in II. D. 28. q. 3. Eius interpretationes a Scholasticis traditas plures affert Ripalda De Ente Supern. Disp. XX. Sect. 1., quae ad has revocari possunt. censemus, certum non esse quod quidam contendunt, nimirum interpretationem eamdem a veteris scholae Theologis per plura saecula fuisse actu usurpatam.

Nempe facienti quod in se est per vires gratiae actualis, quas habet, Deus confert ulteriores gratias et sanctificationem. Vel facienti quod in se est viribus naturae Deus confert supernaturalem gratiam, tanquam merenti illum de congruo, vel saltem tanquam se ad illam positive disponenti. Tandem facienti quod in se est viribus naturae Deus confert gratiam, non quatenus opera naturae conferant positive quidquam ad suscipiendam gratiam, sed tantum conferant negative, h. e. quia non impediunt peccatis gratiam a Deo paratam. Haec est interpretatio enunciata in Thesi. Hanc porro postremam interpretationem ita declarat Suarez De Auxiliis I. III. c. 2. § 3. «Supponunt (quidam Scholastici Doctores) id quod… certissimum est, Deum, quantum in se est, paratum esse ad dandam omnibus gratiam suam et ad vocandum omnes adultos (qui soli sunt proprie capaces vocationis)... hoc ergo modo est in potestate cuiuscumque hominis salvari, quia est in potestate eius habere hoc divinum auxilium, non ex merito aut dispositione sua, sed ex liberali et generali largitione Dei. Quamvis autem homo nihil ex se possit efficere, quo divinum hoc auxilium obtineat, sed Deus sola gratuita voluntate sua illud offerat, potest tamen homo sua voluntate impedire sufficienter et quantum in ipso est, ne a Deo actu recipiat hoc auxilium et hanc vocationem, si multiplicando peccata, magis magisque illius indignum se ipsum reddat... Hinc est quod si homo habens solum naturale lumen rationis ita se gereret, ut nullum novum impedimentum gratiae adhiberet, infallibiliter opportuno tempore auxilium vel vocationem gratiae reciperet, non ex suo merito, sed ex generali illa liberalitate Dei, qua stat ad omnium ostium et pulsat. In hoc ergo sensu dixerunt illi auctores, facienti quod in se est Deum non denegare gratiam et clarius diceretur: non ponenti obicem et impedimentum per id, quod ex se facere potest, Deum ex sua liberalitate dare gratiam, quam homo promereri non potest... Verum est Deum dare gratiam suam non ponenti obicem nec per hoc homini aliquid attribuitur, quo gratiam promereatur, sed solum quod possit illam per peccatum impedire, vel ad summum, quod possit vitare peccatum contra legem naturae, quod possit illam impedire; potest autem id homo per liberum arbitrium." Huc porro facit animadversio Erice citati a Ripalda ibid. nempe aliud esse dari gratiam facienti quod in se est, aliud dari quia facit quod in se est. Nam primum tantum significat factum connexionis operis naturalis honesti et gratiae, secundum vero praeterea significat ordinem quemdam causalitatis inter gratiam Dei et opus naturale.

I. Illum vero qui illud axioma ita interpretatur ut facienti quod in se est viribus naturae solam dispositionem negativam ad gratiam concedat, ipse profecto rationem connexionis gratiae cum opere non ponit ullo modo in ipso opere, sed prorsus in liberali voluntate Dei, qui gratuito statuit gratiam suam omnibus dare. Opus vero naturale est conditio, sed 1) est conditio negativa, h. e. non est conditio quatenus est opus bonum dignumque aliqua existimatione, sed quatenus exsistente opere bono, non exsistic peccatum, quod potest esse ratio sufficiens cur Deus deneget gratiam.2) Est conditio non necessaria, quia vel maximo peccatori potest Deus conferre et aliquando confert gratiam, qua vocatur ad fidem vel poenitentiam. Et animadvertendum est discrimen quoad hoc inter opus bonum et opus malum. Quam- vis enim opus bonum naturale non possit esse ratio cur Deus det dona supernaturalia, potest tamen opus malum esse ratio cur Deus neget dona sua supernaturalia gratuita, sicut et cetera alia dona.

Itaque hoc axiomate duo asseruntur; alterum implicite, alterum explicite. Primum est: posse hominem peccatis suis impedimentum ponere, ne ei gratiam conferat Deus, qui pa- ratus est omnibus eam dare. Alterum est: quandoquidem Deus vult gratiam suam omnibus dare, si quis homo naturaliter vivens peccatum non admittat, Deus certe ei conferet gratiam suam; si enim id non faceret, iam verum non esset Deum velle gratiam suam omnibus dare.

Advertendum est accurate quodnam sit punctum quaestionis in hac parte. Non quaeritur utrum axioma illud ita enar- ratum ut in Thesi proponitur et hactenus est explicatum, habeat valorem historicum neque quaeritur utrum idem axioma ita enarratum cohaereat cum universa oeconomia gratiae, cum divina voluntate salvifica, qualem profitemur; sed tantum quaeritur: utrum hoc axioma ita enarratum deroget necne gratuitati gratiae.

III. Et quidem videri potest quod deroget. Etenim eo axiomate statuitur connexio infallibilis gratiae cum bene ope- rante naturaliter et statuitur connexio non infallibilis gratiae cum male agente naturaliter: si enim quoad utrumque est connexio infallibilis, quid refert dicere facienti quod in se est? potius esset dicendum: nulli homini Deus denegat gratiam: si autem neque pro bene operante est connexio infallibilis, illud axioma non est amplius certum. Iam vero ratio huius discri- minis seu ratio connexionis infallibilis gratiae cum bene ope- rante, est ipsa bona operatio facientis quod in se est; neque enim haec ratio potest dici voluntas Dei, quae ex se parata est omnibus hominibus, nemine excepto, gratiam dare. Itaque faciens quod in se est confert aliquid ad susceptionem gratiae, confert determinans nexum hunc infallibilem, confert ut ratio cur ei potius quam alteri gratia detur. Nimirum exigentia quaedam gratiae competere videtur facienti quod in se est viribus naturae; quae exigentia adversatur gratuitati gratiae.

Nihilominus concedendum est eo axiomate, accepto eo modo, quo proponitur in thesi, de homine faciente quod in se est viribus naturae, non derogari dignitati, h. e. gratuitati gratiae. Sane ut collatio gratiae sit totaliter gratuita, oportet ut nulla eius exigentia, nulla dignitas aut dispositio positiva sit in homine atque adeo tota ratio dandi sit voluntas liberalis Dei. Non requiritur autem ut neque in homine sit dignitas aut dispositio negativa h. e. carentia indignitatis aut indispositionis positivae: secus enim gratia collata Adamo et Angelis non fuisset totaliter gratuito donata. Atqui eo axiomate nulla exigentia gratiae, nulla dignitas aut dispositio positiva sed solum negativa ponitur in natura et tota ratio dandi gratiam asseritur esse divina liberalis voluntas; ergo.

Quod quidem ita concipi potest. Supponamus nullum esse peccatum in hominibus nullumque opus bonum; cum Deus antecedenter statuerit dare omnibus gratiam, eam omnibus profecto conferret neque aliquis diceret eam non dari gratis. Si vero in aliquo exsistat peccatum, tunc adest specialis ratio cur ei gratia negetur. Hinc dicitur quod qui bene agit, non ponit peccatum, quod esse potest impedimentum gratiae; attamen gratia ei datur gratis, quia hac sola ratione ei datur, nempe quia Deus vult.

Quod ut melius intelligatur, respondebimus argumento in contrarium proposito. Scilicet 1) connexio infallibilis statuitur gratiae cum bene operante seu cum bona operatione, quatenus est bona operatio digna aliquo praemio, neg. quatenus est exclusio eius, quod potest esse impedimentum gratiae, subd. cuius connexionis ratio est bonum opus seu exclusio impedimenti, neg. est divina liberalis voluntas, cone.

2. Bona operatio est ratio ipsius collationis gratiae neg. huius enim ratio est sola divina voluntas, quae libere et gratuito gratiam suam destinavit; bona operatio est ratio, cur, posita voluntate Dei conferendi gratiam, infallibiliter detur gratia facienti quod in se est, subd. quatenus per eam homo mereatur, exigat aut fiat positive dispositus ad gratiam, neg. quatenus per eam deest in homine illud, propter quod Deus potest negare gratiam quam statuit omnibus dare, cone.

3. Idcirco faciens quod in se est confert aliquid ad susceptionem gratiae, h. e. homo potest naturaliter se disponere ad gratiam, neg. potest naturaliter ponere ipsi impedimentum, quod tamen non ponit, con. Unde faciens quod in se est naturaliter, determinat collationem gratiae, quae ipsi detur h. e. non ponit illud, quod posset determinare negationem gratiae, cone. ponit illud, quod determinat Deum ad conferendam ei gratiam, neg.

Itaque potest quidem homo naturaliter impedire sibi gratiam Dei; sed non potest naturaliter se disponere positive ad gratiam neque haec potestas est necessario connexa cum priore; minus enim ad illam exigitur, quam ad hanc: ad illam enim sufficit posse peccare, sed ad hanc requiritur quaedam proportio dignitatis operum cum gratia, quae proportio operibus naturae deest. Innocentius III. in Serm. 2. de Conversione s. Pauli: «Aliud est promereri et aliud demereri. Promereri nemo gratiam potest, sed demereri gratiam quisque potest.»

IV. Axioma ita acceptum nullo modo esse semipelagianum et cum doctrina catholica de gratuitate gratiae apte cohaerere contendunt Lessius Opusc. De Gratia efficaci c. 10. Suarez l. c. aliiique quorum mentionem facit Ripalda l. c. et est sententia iam in hac universitate publice propugnata. Cf. Theses De Gratia Christi anno MDCCCLXII. Th. 35. Quare ut in summam quae disputavimus contrahamus, probatio nostra huc redit: ut gratia sit prorsus gratuita, non postulatur, ut subiectum, cui confertur, careat quoque dispositione negativa; ratio est quia Adamus et Angeli hanc dispositionem negativam, h. e. carentiam indispositionis positivae ad gratiam habuerunt et ipsa humanitas Christi hanc dispositionem negativam ad gratiam increatam habuit et tamen tum secundum rei veritatem tum secundum dissertam doctrinam Augustini et Patrum, gratia in Adamo et Angelis fuit prorsus gratuita atque gratuita prorsus fuit unio hypostatica Verbi cum humana natura, quam quidem gratuitam unionem Augustinus ut typum et exemplar proponit gratuitatis gratiae, quae confertur nobis. De Praed. SS. c. 15. alibique. Ergo qui ponit in natura solam negativam dispositionem, non adversatur ullo modo gratuitati gratiae. Atqui qui illud effatum eo modo, quo diximus, acceptum tuetur, non ponit in natura nisi dispositionem negativam; ergo. Unde nobis nequeunt probari, quae hac in re decernit Vasquez in I. p. Disp. XCI. cc. 10. 11.

V. Faciens quod in se est, est faciens id quod est in sua potestate (s. Thomas qq. De Verit. q. 24. a. 15) faciens quod potest (s. Bonaventura in II. D. 28. a. 2. q. I.) faciens secundum vires, quas actualiter habet (Ioannes Gerson in libro de vita spirituali). Porro vires, quas quis actualiter habet, possunt esse vires gratiae, vel vires solius naturae. Scholasticos intellexisse illud axioma etiam de facientibus quod in se est per vires gratiae, quibus ulterior gratia detur, nemo dubitat. Sed quaestio est utrum acceperint quoque de faciente quod in se est per solas naturae vires. Quidam profecto, ut Lessius loco superius citato, affirmant veteres Scholasticos paucis prorsus exceptis, per 300 et amplius annos effatum illud facienti quod in se est Deus non denegat gratiam, accepisse de faciente quod in se est viribus naturae, qui ita faciens quod in se esset, disponeret sese dispositione ea, quam diximus negativam, ad gratiam supernaturalem. Verum si 1) accurate consideretur ratio loquendi communis iis theologis, si 2) perpendatur explicatio illius effati tradita quovis seculo a theologis, si 3) ratio habeatur dissertorum testimoniorum plurium prorsus theologorum illius aetatis, quae nempe Synodum Tridentinam praecessit; liquido constabit id, quod affirmat Lessius, certum haud esse.

VI. Sane quoad 1m, cum Scholastici veteres gratiam, quae iustificat et nos amicos Dei constituit, distinxerint ab ea, quae principium est operis boni et ad instificationem disponit et iustificatum adiuvat ad operandum; frequenter penes eos appellatio gratiae simpliciter usurpata significat gratiam eam, quae praestantior est, quae gratos nos h. e. amicos Deo efficit. Id videre est in iis testimoniis tot Scholasticorum, quae collegit Carolus de Plessis D'Argentrée (in Dissertatione, cui titulus: Observationes in testimonia Doctorum Scholasticorum, per duodecimum seculo ineunte ad hanc usque aetatem de gratia pro conditione corruptae naturae disputarunt). Sed ex testimoniis, quae citabimus, satis quoque id constabit. Hinc homo sine gratia iis frequenter est homo nondum iustificatus, destitutus scilicet gratia habituali sanctificante. Et re quidem vera non pauci veteres Scholastici aiunt primos parentes in suis naturalibus fuisse creatos seque ita disposuisse ad gratiam; at non excludunt gratias actuales. Ita e. g. s. Bonaventura in II. D. 29. a. 1. q. 2. docet primum hominem prius tempore habuisse naturalia, quam gratuita rationemque inter ceteras hane effert quia «Deus secundum legem communem requirit aliquam dispositionem et praeparationem a parte nostra ad hoc quod infundat alicui gratiam... et ideo gratia non fuit homini concreata, sed dilata fuit, quousque homo per actum et usum rationis quodam modo se disponeret ad illam suscipiendam, ut sic verificaretur illud Augustini in primo homine; qui creavit te sine te, non iustificat te sine te.» Quibus profecto verbis aliqua dispositio positiva significatur. Verum idem Doctor ibid. D. XXVIII. a. 2. q. 1. docet et quod sine gratia gratis data¹ vix aut nunquam reperitur qui habet usum liberi arbitrii et quod sine ea non potest se homo disponere ad gratiam gratum facientem, scilicet gratiam excitantem primamque dispositionem, quae sit ad gratiam gratum facientem, esse cogitationem et hanc non esse absque dono gratiae gratis datae; quae gratia tenet quasi medium inter gratiam gratum facientem et naturalem libertatem; ea autem gratia gratis data ideo requiritur quia gratia gratum faciens est quid divinum et existens supra liberum arbitrium. Iam vero ut haec componantur dicendum est, hominem in naturalibus creatum et operantem in naturalibus vel secundum naturales vires esse hominem carentem gratia sanctificante, non vero quavis gratia actuali. Igitur si qua testimonia Scholasticorum dicunt hominem sine gratia, in naturalibus vel puris naturalibus exsistentem se praeparare ad gratiam, ea possunt commode accipi de homine carente quidem gratia iustificante, non vero carente gratiis actualibus, nisi totius sententiae contextus id postularet, quod profecto in paucis prorsus locum habere videtur.

Ex hac animadversione et illa rursus consequitur, nimirum in ea Scholasticorum formula hominem ex naturalibus se praeparare ad gratiam, distinguendum esse et principium quo homo agit et id quod homo agit; eam porro formulam hunc sensum legitime fundere posse, scilicet hominem operantem ea quae per se naturalia sunt et secundum ipsum lumen rationis recta et cognoscibilia nondumque operantem ea, quae obiective quoque sunt supernaturalia, se ad gratiam praeparare. Hac autem interpretatione adhibita, excluditur quidem actus obiective quoque supernaturalis, sed non excluditur actus subiective saltem supernaturalis, quatenus fiat ope gratiae. Posse autem sic accipi huiusmodi formulas penes Scholasticos, tum ex praecedenti animadversione, tum ex sequentibus potissimum liquebit.

VII. Et sane 2) sensus huius effati: facienti quod in se Deus non denegat gratiam, disserta explicatio exstat penes ipsos Theologos veteres, qui interpretes haberi possunt et debent sententiae communis. Ad seculum XIII. referri merito potest auctor illius compendii Veritatis theologicae, quod Alberto Magno, vel Thomae adiudicatum fuit. Is autem ait L. V. c. 2: «Inaccessibilis est homo, si gratiam gratum facientem non recipit; quia gratia gratis data semper praesto est liberum arbitrium excitare et commonere, cuius est huic admonitioni consentire et hoc est, quod in se est facere: quo facto potest homo ad gratiam gratum facientem se praeparare.» Marsilius De Inghen seculo XIV. haec habet in II. q. 18. a. 3. Tradita prius definitione meriti congrui (ut aliquis de congruo mereatur, quando ex qualitate operis facti sibi non debetur praemium sed solum ex liberalitate dantis, attenta qualitate et liberalitate ipsius et pensata qualitate operis quod facit operans) nullaque mentione facta dispositionis negativae, has, inter alias, statuit conclusiones. Conclusio tertia: «Sicut in statu naturae lapsae homo non potest mereri primam gratiam de condigno, ita nec potest mereri ex puris naturalibus de congruo.» Conclusio quarta: «Quamvis nullus ex naturalibus puris primam gratiam post lapsum etiam de congruo valeat promereri, potest tamen hanc de congruo specialibus Dei auxiliis gratis datis sibi quis mereri.» Articulum concludit ita: «Et in hoc concordare videntur mihi opiniones magistrorum meorum.»

Nam illi, qui dicunt quod peccator ex puris naturalibus possit mereri primam gratiam de congruo, intelligunt conclusionem iam positam, scilicet quod ex illis, speciali Dei auxilio praeventus. Qui autem dicunt contrarium, intelligunt conclusionem tertiam, scilicet quod non ex naturalibus puris a Deo specialiter non adiutis.Et articulo IV. respondens ad obiectionem, quam sibi articulo I. proposuerat his verbis «Septimo: quia ad meritum gratiae de congruo vel sufficit quod homo faciat quod in se est et si sic, cum hoc possit homo ex naturalibus, patet quod ex eis possit mereri primam gratiam de congruo; vel requiritur aliquid ultra communes vires naturales et si sic, tunc damnandi, qui moriuntur in mortali continuato, videntur iniuste damnati:» ait ad Septimum dicendum «quod ad meritum gratiae de congruo in statu naturae lapsae non sufficit quod homo faciat omne quod in puris suis naturalibus est, sed requiritur aliquid ultra omnes vires naturales, scilicet fides.» Unde illa verba Scripturae: «convertimini ad me et ego convertar ad vos», ita enarrat: «Clarius potest exponi, quod sensus Domini sit: convertimini ad me, servendo interiores praeventiones meas, quibus voco a statu culpae et ego convertar ad vos infusione gratiae.» Iam vero qui dicebant posse hominem mereri gratiam ex puris naturalibus de congruo, ii erant, qui axioma: «facienti quod in se est Deus non denegat gratiam», valere etiam volebant pro acquisitione primae gratiae; quaenam autem foret eorum interpretatio, audivimus a Marsilio.

Ad seculum XV. spectat Ioannes Gerson, qui inter Regulas morales ait: «Nulli facienti quod in se est, h. e. bene utenti donis Dei iam habitis, deest Deus in necessariis ad salutem.» In sermone autem de Spiritu S. ait: «Ipsam animam coarctant Scripturae Sacrae, ut se disponat, ut faciat quod in se est, praedictis et similibus modis orando, lacrymando, gemendo vel ut aliquid operetur ad Spiritus S. susceptionem. Nam et Dei nos coadiutores esse tradit Apostolus et certe si nihil prorsus coagit arbitrium, unde meritum? Fatendum est plane, coagit per consensum spontaneum obedientem praemotioni Spiritus S. sed ut ita coagat et obediat, hoc iam non ex se est sine gratia, eo quod gratia praeventum est et per eum salubriter tractum.»

Sub initium seculi XVI. floruit Ioannes Driedo: ipse vero in Tractatu 5. de Captivitate et Redemptione generis humani sic disserit: «quod dicimus hominem facere quantum in se est, potest trifariam intelligi. Uno quidem modo facere quantum in se est, est facere quantum ipsa natura potest ex se, idest ex suis solius viribus a conditore naturae insitis, non peculiariter attractis a Deo Patre... Et sic faciens quod in se est, neque meretur gratiam nec ad acquirendam gratiam se praeparat, quia ad habendam gratiam praeparatur voluntas a Domino. Secundo facere quantum in se est, est pro tempore et loco facere quantum ipsa natura absque habituali gratiae dono potest facere ex rationalibus viribus peculiariter a Deo Patre ad initia Fidei attractis. Et sic facienti quantum in se est, Deus largitur initium Fidei, ex qua etiam valeat orare, invocare, quaerere, implorare Dei misericordiam. Et hic iam est primus rationalis animae tractus, qui est ponendus non tanquam generalis Dei influxus... sed est peculiaris et gratuitus tractus... Tertio modo facere quantum in se est, est facere quantum natura adiuta Fide desuper data potest facere pro remissione peccati aut pro perseverantia gratiae impetranda et sic Deus facienti quantum in se est, dat gratiam: verum sic facere quantum in se est, non potest quisquam absque auxilio habitualis gratiae... Et his duobus posterioribus modis intellexerunt sacrae Theologiae interpretes docentes Deum illustrare et gratiam facere his, qui faciunt quantum in se est.»

VIII. Et sane 3) maior et praestantior pars Theologorum non aliter accepit effatum illud, ac testatur Driedo. Ut summorum tantum testimonia in medium producamus, haec habeantur. S. Thomas. I. II. q. CIX. a. 6. quaerit utrum homo possit se ipsum ad gratiam praeparare per se ipsum absque exteriori (quod nempe est a principio extrinseco quod est Deus) auxilio gratiae atque inter obiectiones pro parte affirmante proponit illud axioma, quia si homo facit quod in se est, Deus ei non denegat gratiam. Iam vero quaestionem solvit docens quod ut praeparetur homo ad operandum meritorie pro consecutione beatitudinis, necessaria est gratia habitualis; ut vero praeparetur ad ipsam gratiam habitualem, oportet praesupponere aliquod auxilium gratuitum Dei interius animam moventis sive inspirantis bonum propositum..., Quod homo convertatur ad Deum, hoc non potest esse nisi Deo ipsum convertente. Hoc autem est praeparare se ad gratiam, quasi ad Deum converti...

Homo non potest se praeparare ad lumen gratiae suscipiendum, nisi per auxilium gratuitum Dei interius moventis.Ad objectionem autem respondet, «quod nihil homo potest facere nisi a Deo moveatur, secundum illud Ioannis: Sine me nihil potestis facere. Et ideo cum dicitur homo facere quod in se est, dicitur hoc esse in potestate hominis secundum quod est motus a Deo (h. e. ut supra ait: secundum quod ei per auxilium gratuitum inspiratur a Deo bonum propositum).» «Et in q. CXII. a. 3. utrum necessario detur gratia se praeparanti ad gratiam, vel facienti quod in se est; respondet quod, si praeparatio consideretur quatenus est a libero arbitrio solum, nulla est necessitas consecutionis gratiae; quia donum gratiae excedit omnem praeparationem virtutis humanae. Si vero praeparatio consideretur quatenus est a Deo movente, tunc habet necessitatem infallibilitatis ad id, ad quod ordinatur a Deo.» Unde verba Glossae allata in 1ª obiectione: Deus recipit eum qui ad se confugit, aliter esset in eo iniquitas, ita enarrat, quod «si referatur glossa ad motum liberi arbitrii ante gratiam (habitualem), loquitur secundum quod ipsum confugium hominis ad Deum est per motionem divinam, quam iustum est non deficere.» Porro si s. Thomas putasset axioma illud accipiendum quoque esse de homine faciente quod in se est viribus naturae, non negasset ullam esse necessitatem consecutionis gratiae, nempe necessitatem infallibilitatis, posita praeparatione ex libero arbitrio, sed indicasset infallibiliter consequi gratiam actualem. Idem s. Doctor docuerat in QQ. disputatis. De Verit. q. 24. a. 15. et in II. D. 28. q. 1. a. 4.

S. Bonaventura in II. D. 28. a. 2. q. 1. quaerit an liberum arbitrium gratia data destitutum possit ad gratiam gratum facientem sufficienter se disponere: arguit porro pro parte affirmante quod sufficienter se ad gratiam disponit qui facit quod in se est. Respondet autem quod «impossibile est quod liberum arbitrium omni gratia destitutum ad gratiam gratum facientem disponat se ipsum:» «quia liberum arbitrium nunquam assurgit nec ad cognoscendam gratiam nec ad petendam nisi aliquo modo a sursum excitetur et per adiutorium gratiae gratis ducatur.» Ad argumentum vero ita respondet: «dicendum quod facere quod in se est potest dupliciter intelligi. Uno modo positive quia facit aliquid ordinatum ad gratiam» (nempe aliquid quod habet ordinem ad gratiam gratum facientem, h. e. aliquid supernaturale excitatione Dei) et tantum facit, quantum potest, et hoc modo veritatem habet sermo praedictus. Alio modo potest intelligi privative, ut dicatur facere quod in se est, quia facit quod potest, quamvis illud non sit ordinatum ad gratiae susceptionem (h. e. aliquid tantum naturale) et hoc modo liberum arbitrium gratia destitutum potest facere quod in se est et sic praedictus sermo non habet veritatem." Itaque praedictum effatum non valet pro eo homine, qui facit quod in se est, gratiâ gratis datâ destitutus.

Dices s. Thomam et s. Bonaventuram non agere proprie quaestionem nostram, quae est utrum facienti quod in se est viribus naturae Deus non deneget gratias actuales, sed aliam, nempe utrum eidem non denegetur gratia habitualis. Respondeo hoc ipsum argumento esse quod ii Doctores effatum illud non intellexerint de faciente quod in se est viribus naturae, cui gratia actualis non denegetur; si hanc enim quaestionem specialem nunquam habent, quomodo probas quod ii putaverint gratias actuales non negari iis, qui per vires naturae faciunt quod in se est? Ceterum si in ea sententia fuissent, quod facienti quod in se est viribus naturae gratia actualis non negatur, etiamsi quaestionem instituerint de gratia habituali, monuissent facientem quod in se est viribus naturae, remote ad illam disponi; quia disponitur, licet negative sed infallibiliter, ad gratias actuales, quibus deinceps positive disponitur ad gratiam habitualem. Verum isti doctores vel simpliciter affirmant hominem eatenus facere quantum in se est ad gratiam assequendam, quatenus a Deo movetur; vel simpliciter negant veritatem habere illud axioma, si homo agat tantum secundum vires naturae.

Auctor antiqui compendi veritatis theologicae iam citatus in I. V. c. 3. distincto auxilio generali Dei ab auxilio speciali quod est gratia gratis dati et donum, quo se homo praeparat ad suscipiendum donum Spiritus S., subdit quod »huius gratiae est revocare liberum arbitrium a malo et excitare ad bonum; sine qua nullus facit sufficienter quod in se est, ut praeparet se ad salutem."

Aegidius Romanus in II. d. 28. q. 1. a. 3; » Quia gratia est quid supernaturale, nunquam infunditur animae, nisi agens supernaturale quod est Deus, moveat et impellat animam ad susceptionem gratiae. Iste autem impulsus et iste motus divinus ad gratiam sunt compunctiones et bonae cogitationes, quas immittit Deus peccatori non converso, ut convertatur ad ipsum et quas immittit converso, ut magis convertatur ad eum. Ergo ad infusionem gratiae primo praecedit divina vocatio, vel divinarum cogitationum immissio, postea sequitur liberi arbitrii ad Deum conversio et postea gratiae infusio. Patet ergo quomodo sine gratia non possimus nos sufficienter praeparare ad gratiam. Nisi forte aliquis diceret quod in potestate nostra est facere quod in nobis est et si facimus quod in nobis est, Deus infundet nobis gratiam. Sed ut patet per iam dicta, nisi praecedat divina vocatio et bonarum cogitationum a Deo immissio, quae est quaedam gratia, non possumus per liberum arbitrium nos sufficienter movere ad gratiam.

Thomas De Argentina in II. D. 27. a. 3. concl. 2. «Exsistens sine gratia potest mereri gratiam de congruo: quia congruum esse videtur, quod misericors Pater prodigum et vagabundum filium redeuntem ad gremium paterni domicilii cum pietate suscipiat. Unde si faceret totum quod in se est, etiamsi paganus exsisteret, Deus nunquam dimitteret, quin veritatem suae fidei sibi panderet et infunderet gratiam Spiritus S. Modus autem redeundi, seu gratiam consequendi (h. e. faciendo quod in se est) quamvis in praedicta parabola satis sit expressus; potest tamen dici quod primo per gratiam praevenientem ipse Deus admonet per aliquos impetus spirituales ipsum peccatorem. Talibus enim admonitionibus Deus stat ad ostium (etiam pagani) et pulsat et petit a nobis nostram conversionem.»

Caietanus I IIe. q. CIX., a. 6: «Nec obstat hic quod communiter dicitur quod homo faciendo quod in se est disponit se ad gratiam. Quoniam hoc intelligitur de dispositione et praeparatione non simpliciter sed quantum est ex parte sua. Et rursus de dispositione simpliciter accipiendo, intelligitur ut faciat quod in se est motus specialiter a Deo.»

Plures alii citari possent Scholastici pro hac sententia, quos videsis penes Carolum de Argentrée Dissert. citata. Solent non pauci et in contrarium produci: verum 1) si animadversiones eae adhibeantur, quas dedimus in hac parte sub numero

VI. patebit, paucis prorsus exceptis, quoad ceteros etiam rem esse in incerto positam, qua incertitudine exsistente, si, uti par est, eorum doctrina exigatur ad doctrinam aliorum, qui clare hac in re locuti sunt, vix dubitatio erit reliqua quod sententia horum fuerit communis. Ceterum 2) quoniam plures et ex principibus manifeste accipiunt effatum de faciente quod in se est viribus gratiae, consequens est saltem non esse certum quod interpretatio contraria fuerit communis.

IX. Huiusmodi vero effatum, a Theologis frequentatum, iam fuerat a Patribus praeformatum praeformatione tum reali, tum verbali. Praeformatio realis iis sententiis continetur, quibus dicitur Deus illuminare omnem hominem venientem in hunc mundum, omnibus gratiam Dei praeberi eâque illos tantum privari, qui eam recipere recusant. Cf. testimon. Chrysostomi pag. 261. Praeformatio verbalis per verba aequipollentia continetur iis formulis Patribus usitatis, quibus dicitur nostrum esse incipere, Deum perficere, a nobis excitandum esse Deum, nostrum esse rogare, Dei tribuere, tales nos praebere oportere ut Deus nos vocet, quas formulas vide in Thesi XXXIII.