Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. Est qui censeat nullum reapse fieri actum moraliter bonum, qui supernaturalis simul non sit. Contradicunt plures. Horum disputationes heic referre opportunum duximus, ut nihil desit ex iis, quae ad hanc quaestionem de necessitate gratiae spectant.

Evidens est quod si omnis actus bonus a quocumque fiat, debet esse supernaturalis, adserenda est necessitas absoluta et physica gratiae ad quemvis actum moraliter bonum universimque dicere in ordine praesenti licet: nihil prorsus boni sine Dei gratia fieri posse.

II. Iam vero sententia est, quam tuetur Ripalda De Ente Supern. Disp. SX.: «quotiescumque, ait Sect. 2., homo agit quod sibi datum est, ut actum virtutis naturalem efficiat, iam adesse antecedenter Deum auxilio intrinsece supernaturali gratiae, ut vel eum actum intrinsece naturalem, extrinsece supernaturalem ac subinde salutarem edat, vel simul cum actu intrinsece naturali etiam alium eiusdem virtutis intrinsece supernaturalem eliciat circa idem obiectum formale, quod utrique actui naturali ac supernaturali commune est: atque ita nullus sit conatus moraliter bonus naturae, pura aliqua gratia supernaturalis non praeveniat.» Unde colligit (Sect. 3.): «in mea sententia absolute verum est, ad quodlibet bonum opus morale, sive ad quemlibet virtutis moralis actum necessarium esse per se naturae rationali elevatae auxilium theologicum gratiae, de quo Concilia ac Patres Ecclesiae adversus gratiae hostes disseruerunt.»

Censet ergo hic insignis theologus nullum in praesenti providentiae ordine actum fieri moraliter bonum, qui non sit supernaturalis ideoque ex gratia praeveniente et adiuvante. Quae sententia distinguenda est a certo modo, quo eam explicat, qui modus potest esse falsus, quin tamen falsa sit ea sententia. En autem argumenta quibus probari vel suaderi haec sententia potest.

III. a) Praesens ordo, in quo humana natura versatur, est supernaturalis; omnis enim homo destinatus est ad finem pernaturalem omnibusque gratia sanctificans inesse debet. Hinc, quia omnis operatio hominis moralis debet esse ordinata in finem et debet esse talis ut per eam se disponat homo ad finis sui consecutionem; haec enim est ratio cur operetur: cum finis hominis in praesenti ordine non sit nisi supernaturalis, Deus ab homine eos exigit actus, qui huic fini sint proportionati. Atqui huic fini non sunt proportionati nisi actus intrinsece supernaturales; ergo Deus hunc ordinem providentiae instituens, huiusmodi et non alios actus exigit a quovis homine et exigit semper; quia quicumque actus moralis debet esse idoneus ad finis assecutionem sive proxime sive remote. Iam vero Deus id exigere nequit, nisi idem praestet quod necessarium est et quod ab ipso solo effici potest nempe elevationem facultatis opportunamque illustrationem et inspirationem supernaturalem, quibus voluntas praeveniatur et praeparetur ad actum convenientem fini; ergo.

Scripturae universae, quae adeo frequenter de actibus moralibus loquuntur, ita loquuntur ac si nullus reapse esset actus bonus nisi supernaturalis. Docent enim generatim Deum non postulare ab hominibus nisi observantiam legis (si vis ad vitam ingredi serva mandata): hanc autem docent praestari non posse sine auxilio Dei, hoc esse continue exorandum et idcirco quodcumque exercitium virtutis esse donum Dei, qui illuminat omnem hominem, qui aptat homines in omni bono, qui omnia in omnibus operatur etiam velle et perficere. Utique Scripturae loquuntur de actibus salutaribus, sed verum est quoque nunquam indicare Scripturas alios actus honestos, qui non sint salutares. Quicumque enim actus honestus est aliqua observatio legis: haec autem et conducens ad aeternam vitam exhibetur et ab auxilio Dei dependens. Porro huiusmodi Scripturarum silentium rationem idoneam reperit in ea hypothesi, quam defendimus. Et hoc est, quod communiter dicere solent Theologi, Scripturam considerare hominem in ordine historico, qui est supernaturalis et ideirco actus eius bonos tantum dicere, qui ad eum finem conducant; hoc enim plene satisfacit, si reapse nullus est actus bonus, qui non sit supernaturalis, non vero satisfacere videtur, si sint actus quoque naturales honesti, nam et hi reapse spectarent ad ordinem historicum praesentis providentiae, quae exigeret ab homine actus moralis. raliter bonos, sive supernaturales sive etiam tantummodo naturales.Negari nequit ministerio creaturarum seu externae vocationi, qua per se excitantur homines ad actus naturaliter bonos, connexas esse frequenter ex lege Dei gratias interiores supernaturales: ergo probabile est id valere quoque in omnibus universim vocationibus, quibus homo naturaliter excitatur ad actum bonum, ergo nullus probabiliter est actus bonus qui supernaturaliter non ponatur.

c) Negari nequit ministerio creaturarum seu externae vocationi, qua per se excitantur homines ad actus naturaliter bonos, connexas esse frequenter ex lege Dei gratias interiores supernaturales: ergo probabile est id valere quoque in omnibus universim vocationibus, quibus homo naturaliter excitatur ad actum bonum, ergo nullus probabiliter est actus bonus qui supernaturaliter non ponatur. Prob. Antecedens. Vocationes externae sunt ne dum praedicatio Verbi Dei, sed instructio et exempla aliorum, lectio librorum, contemplatio creaturarum, quaeque nos excitant ad apprehensionem pulcritudinis virtutis, obligationis bene operandi atque huiusmodi, quae per se ad actus naturales excitare tantum valent. Porro huic ministerio creaturarum coniungi gratias interiores supernaturales probatur ex verbis Apostoli Actuum XIV, 14. seq. Nos mortales sumus similes vobis homines annuntiantes vobis ab his vanis converti ad Deum vivum, qui fecit caelum et terram et mare et omnia, quae in eis sunt. Qui praeteritis generationibus dimisit omnes gentes ingredi vias suas. Et quidem non sine testimonio semetipsum reliquit benefaciens de caelo, dans pluvias et tempora fructifera, implens cibo et laetitia corda nostra. Iam vero Paulus in hoc sermone duplex indicat testimonium, quo Deus hominibus manifestatur, primum ipsorum Apostolorum annuntiantium hominibus Deum vivum et creatorem, alterum ipsarum creaturarum quibus, ut Paulus Rom. I. 18. seg. docet, invisibilia Dei manifestantur. Porro haec compositio duplicis testimonii facta heic a Paulo indicat utrumque testimonium ad idem spectare quamvis diverso modo. At testimonium Apostolorum eo spectat ut homines convertantur ad Deum; ergo et testimonium creaturarum eo tandem spectat. Atqui conversio ad Deum actus est salutaris et supernaturalis, ad quem gratia postulatur; ergo cum ministerio creaturarum coniungebantur gratiae supernaturales. Et sane testimonium creaturarum spectare ad actus salutares excitandos liquebit etiam consideranti Puulum per ea verba emendationem quamdan adhibuisse verbis praecedentibus; cum enim dixisset, quod Deus in praeteritis generationibus dimisit omnes gentes ingredi vias suas, subdit: quamvis non sine testimonio semetipsum reliquit benefaciens de caelo, dans pluvias et tempora fructifera, implens cibo et laetitia corda nostra. ipsum reliquit. Ergo huiusmodi erat hoc testimonium ut gentes ab eo illustratae, si voluissent, potuissent non ingredi vias suas h. e. peccata et ideirco potuissent salutariter operari scilicet converti ad Dominum, ut ait Apostolus in praecedentibus: cum ergo haec salutaris operatio sit supernaturalis indigeatque gratia, dicendum est ministerio creaturarum, quo homines extrinsece vocantur, connexas esse interiores gratias supernaturales. Idem evinci potest ex Paulo ad Rom. I, 19. seg. qui docet gentes potuisse Deum cognoscere et ad eius cultum excitari ex creaturis, ita ut inexcusabiles sint quod, cum cognoverint Deum, non ipsum glorificaverint. Idcirco si inexcusabiles sunt, potuerunt glorificare Deum et iuste puniuntur quia non praestiterunt Deo eam gloriam, quam ipse exigit. At modo Deus eam gloriam tantum exigit eamque praemio afficit, quae per actus supernaturales ei praestetur; hanc ergo poterant praestare gentes: poterant vero propter externam illam revelationem; ergo cum illa externa revelatione connexa erat et a Paulo connexa intelligitur interior gratia, qua possibiles essent actus supernaturales. Ergo.

d) Probatur idem ex doctrina Augustini Lib. LXXXIII. Q n. o: » Quoniam nee velle quisquam potest nisi admonitus et vocatus sive intrinsecus, ubi nullus hominum videt, sive extrinsecus per sermonem sonantem aut per aliqua signa visibilia, efficitur ut etiam ipsum velle Deus operetur in nobis... Nunquid ergo latebat Pharaonem quantum boni consecuti fuerint terrae illae per adventum Ioseph? Illius ergo rei gestae cognitio vocatio eius fuit, ut populum Israel misericorditer tractans non esset ingratus... Haec autem vocatio, quae sive in singulis hominibus sive in populis atque in ipso humano genere per temporum opportunitates operatur, altae et profundae ordinationis est.« Vocatio extrinseca per sermonem sonantem, per signa visibilia, per cognitionem rei gestae, est vocatio, qua Deus operatur et velle: atqui hac phrasi Augustinus gratiam proprie dictam designat; ergo cum externa vocatione est nexa haec gratia, qua Deus operatur velle.

Idem in Psalmum CII. n. 16. Quid tam longanime, quid tam multum in misericordia? Peccatur et vivitur; accedunt peccata, augetur vita: blasphematur quotidie et facit solem suum oriri super bonos et malos. Vocat undique ad cognitionem. nem, vocat undique ad poenitentiam, vocat beneficiis creaturae, vocat impertiendo tempus vivendi, vocat per lectorem, vocat per tractatorem, vocat per misericordiam consolationis.» Cui consentit Auctor De Vocat. omnium Gentium I. II. c. 8. «Ad considerationem revertamur differentiarum, quibus divinae gratiae opera ac dona variata sunt. Cur secretissima voluntate voluerit in omnibus temporibus super omnes generationes aut super omnes homines inaequales donorum suorum esse mensuras. Siquidem aliter eos iuverit, quos ad cognoscendum se caeli et terrae testimoniis conveniebat, aliter illos, quibus non solum elementorum famulatu sed etiam doctrina legis, Prophetarum oraculis, miraculorum signis et Angelorum cooperationibus consulebat et multo magis aliter misericordiam suam universis hominibus declaraverit, quando filius Dei factus est filius hominis.» Liquet ex toto contextu sermonem esse de cognitione salutari et gratuita. Porro haec per caeli et terrae testimonia comparatur. Atqui id fieri nequit nisi accedat interior gratia supernaturalis; ergo.

Consentit et Prosper adv. Collat. c. 7. «Quasi vero potentia Dei eos tantum ad Filium trahat, quos aut voce increpaverit aut poena obtriverit aut terrore tremefecerit: illorum autem mentibus nihil suae virtutis admoveat, qui ad promissiones Redemptoris sui spe alacri et avido desiderio concurrerunt. Sed veritas dicit: Nemo venit ad Patrem, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum. Si ergo nemo venit nisi attractus: omnes, qui quocumque modo veniunt, attrahuntur. Trahit itaque ad Deum contemplatio elementorum omniumque, quae in eis sunt, ordinatissima pulcritudo. Invisibilia enim eius a creatura mundi per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur. Trahunt rerum gestarum relatores, animum audientis inflammant narrantes laudes Domini et virtutes eius et mirabilia eius quae fecit; trahit timor... etc.» Orosius in Apologia (Gallandi IX.) idem docet.

Constat ergo ministerio creaturarum sive vocationi externae connexas esse ex lege Dei gratias interiores nedum ministerio praedicationis Verbi Dei sed et aliis quae superius commemoravimus et quae in testimoniis allatis satis indicantur. Quoad ministerium praedicationis Verbi iam speciatim locuti sumus Thesi XXVII. cui hoc testimonium auctoris De Vocat. omn. gentium I I. c. 18. addi potest, qui explicans verba: dabo leges meas in sensu ipsorum et in corde eorum scribam eas, ait: «Quod utique quotidie facit, dum cordibus vocatorum suam inserit voluntatem et stylo Spiritus S. quidquid in animae paginis diabolus invidendo falsavit, veritas miserando rescribit. Cum igitur verbum Dei per ministerium praedicantium auri- bus carnis infertur, miscetur operatio potentiae divinae cum sono vocis humanae et qui incitavit Evangelizantis officium, audientis quoque firmavit affectum.» Pro interiore vocatione supernaturali connexa cum lectione librorum affertur et illud Iac. XVI, 29. seq. cum enim dives sepultus in inferno ro- gasset Abraham ut mitteret Lazarum in domum suam, qui testaretur fratribus suis locum esse tormentorum, respondit Abra- ham: habent Moysen et prophetas, audiant illos... si Moysen et prophetas non audiunt, neque si quis ex mortuis resur- rexerit, credent. Unde colligitur lectionem Scripturae ex divina institutione eam esse, per quam homines doceantur et addu- cantur ad illud agendum, quo ignem aeternum effugere pos- sint; atqui id sine interiore supernaturali illustratione et inspiratione fieri nequit: ergo.

e) Constat rursus, quod quidem ex praecedenti iam colligi potest, constat, inquam, gentes infideles gratia supernaturali praeveniri et adiuvari ad honeste operandum; atqui si infidelis ope gratiae supernaturalis operatur, cum bene moraliter agit, nulla est amplius certa ratio cur negetur imo probabile est, quemcumque actum bonum supernaturaliter fieri; ergo. Maior probatur auctoritate Hieronymi epist. ad Cyprianum CXL. n. 5. «Homo a principio conditionis suae utitur Deo adiutore et cum illius sit gratiae quod creatus est, illius misericordiae quod subsistit et vivit, nihil boni agere potest absque eo, qui ita concessit liberum arbitrium, ut suam per omnia opera gratiam non negaret.» Quae quidem universalissima sunt omnesque homines sive fideles sive infideles complectuntur. Tum pro- batur auctoritate Augustini De Grat. Christi cc. 23. 24: «Ergo ne ut perveniatur ad adiutorium Dei, ad Deum curritur sine adiutorio Dei?... Quid homini maius, quidve tale poterit gratia ipsa praestare, si iam sine illa unus cum Deo spiritus effici potuit nonnisi de arbitrii libertate? Sed vellem ut iste diceret utrum rex ille Assyrius, cuius Esther sancta mulier execrabatur cubile,... ad Dominum iam concurrerat... utrum se totum Deo tradiderat... Puto non desipere sed insanire hominem, quisquis de illo rege, qualis tunc erat, haec senserit. Et tamen convertit Deus et transtulit indignationem eius in lenitatem. Quis autem non videat multo maius esse indignationem a contrario in lenitatem convertere atque transferre, quam cor neutra affectione praeoccupatum sed inter utramque medium in aliquid declinare? Legant ergo et intelligant, intueantur atque fateantur, non lege atque doctrina insonante forinsecus, sed interna et occulta, mirabili ac ineffabili potestate operari Deum in cordibus hominum non solum veras revelationes, sed bonas etiam voluntates. Desinat itaque iam Pelagius et se ipsum et alios fallere, contra Dei gratiam disputando. In Assuero ergo homine infideli adhuc (saltem ut Augustinus pro certo habet) operatus est Deus bonam voluntatem per eam gratiam, quam Augustinus contra pelagianos tuetur h. e. per gratiam proprie dictam, sive supernaturalem.

Item epist. CXLIV, n. 2. de Polemonis castitate haec habet: «Xenocrates Polemonem, ut scribitis et nos ex illis litteris recordamur, de fruge temperantiae disputando, non solum ebriosum, verum etiam tunc ebrium ad mores alios repente convertit. Quamquam ergo ille, sicut prudenter et veraciter intellexistis, non Deo fuerit acquisitus, sed tantum a dominatu luxuriae liberatus, tamen ne idipsum quidem, quod melius in eo factum est, humano operi tribuerim, scil. divino... Quid enim superbius vel ingratius cogitare potest humana vecordia, si putaverit, cum carne pulchrum faciat Deus hominem, animo castum ab homine fieri? Hoc in libro Christianae Sapientiae sic scriptum est (VIII, 21.): Cum scirem, inquit, quia nemo esse potest continens, nisi Deus det et hoc ipsum erat Sapientiae scire cuius esset hoc donum. Polemo ergo, si ex luxurioso continens factus ita sciret cuius esset hoc donum, ut eum abiectis superstitionibus gentium pie coleret, non solum continens sed etiam veraciter sapiens et salubriter religiosus exsisteret, quod ei non tantum ad praesentis vitae honestatem, verum et ad futurae immortalitatem valeret.» Porro haec ratio loquendi et arguendi Augustini ea est, quam ipse adhibet pro tuenda gratia contra pelagianos. Ergo.

Iam vero quod de istis duobus Augustinus asserit, non est

Cur ad eos tantum limitetur, cum eadem ratio sit pro omnibus actibus bonis et argumenta Augustini si quid probant, probent generatim de omnibus. Censuit ergo Augustinus infideles quoque gratia praeveniri et adiuvari ad recte operandum. Consentit et Chrysost. hom. 7. in Ioann.: «Illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum: illuminat profecto, quantum in ipso est. Si qui autem sponte sua mentis oculis conniventibus atque huius lucis radios aciem dirigere noluerunt, non ex luminis natura in tenebris perstiterunt, sed ex malitia sua... Gratia in omnes diffusa est: non Iudaeum, non Graecum, non barbarum, non Scytham, non liberum, non servum, non virum, non mulierem, non senem, non iuvenem excipit aut dedignatur. Omnibus eadem est, omnibus se facile exhibet, omnes pari honore advocat. Qui autem eius munere frui negligunt, hanc suam caecitatem sibi ipsis imputent; cum enim detur omnibus, omnibus pateat et a nemine prohibeatur, perditi quidam et nequam homines propria dumtaxat malitia ingredi recusant.» Huc faciunt testimonia allata in argumento praecedenti, quatenus ex iis colligitur cum externa vocatione coniungi interiorem supernaturalem vocationem; externa enim vocatio communis est omnibus hominibus sive fidelibus sive infidelibus.

Probatur minor propositi huius argumenti. Etenim si qua esset ratio, cur negaretur omnem actum honestum esse supernaturalem, haec foret potissimum, quia nempe plures actus honesti locum quoque habent in iis, qui gratia sanctificante et fide carent; num in fidelibus et iustis quaenam est difficultas admittendi omnes actus salutares seu supernaturales? atqui eam rationem non valere docent Patres testimoniis citatis; ergo:

J) Sextum argumentum colligi potest ex communi sensu fidelium sive Ecclesiae; quod argumentum ita proponitur a Ripalda l. c. sect. 18: «Denique probatur nostra sententia ex communi fidelium conceptione, qua credunt quodlibet opus bonum morale, cuiuscumque virtutis sit, factum a iusto esse meritorium gratiae et gloriae et a peccatore factum esse impetratorium et praeparativum animae ad gratiam et remissionem peccati; quanquam nullum commendant discrimen, quo tale opus a mere naturali distinguant. Atque ut hominem venerentur sanctum et iustum, imo ut Ecclesia in sanctorum numerum referat, sufficit agnovisse (quoad examen virtutum moralium) toto vitae decursu temperantiae, misericordiae, humilitatis, poenitentiae, religionis et aliarum virtutum officiis deditum fuisse, etiamsi illa indifferentia sint ad virtutes naturales et supernaturales. Haec autem communis fidelium conceptio vera esse non potest, nisi verum sit ad quodlibet virtutis exercitium praeire adiutorium gratiae, quod illud salutare et supernaturale reddat.Cuius argumenti vim ut plene assequaris, perpende in ipsis iustis, manente naturali vi, manere possibilitatem quoque operandi recte naturaliter: cur ergo plures actus puta temperantiae, iustitiae etc., qui per se possent esse pure naturales, accipiuntur tanquam salutares ideoque supernaturales, quamvis intentio operantis et modus quo operatur plerumque ignoretur?

Rursus doctrina est reprobata ab Ecclesia in propositionibus quesnellianis haec, qua affirmatur quod nullae dantur gratiae nisi per fidem, quod fides est prima gratia et fons omnium aliarum, quod extra Ecclesiam nulla conceditur gratia. Cf. proposs. 26. 27. 29. Item proscripta est ab Alexandro VIII. propositio his concepta verbis: «Pagani, Iudaei, Haeretici aliiique huius generis nullum omnino accipiunt a Iesu Christo influxum adeoque hine recte inferes, in illis esse voluntatem nudam et inermem sine omni gratia sufficiente.» Falsum est ergo voluntatem hominum, qui extra Ecclesiam sunt, paganorum, iudaeorum et huiusmodi esse inermem, destitutam omni gratia sufficiente; aliquae ergo gratiae eis conferuntur in eo statu existentibus paganismi, iudaismi etc. quibus bene operentur et disponantur ad fidem; atqui si pro aliquibus operibus gratia confertur, cur non pro omnibus operibus bonis? Ergo.

Dices paganis eam gratiam conferri, qua inspiratur fides. Respondeo quod si ita est, cum inspiratio fidei praedicationem supponat; nam fides, ad quam gratia movet, est fides ex auditu, dicendum erit tibi paganos omnes, qui nihil de Evangelio audierunt, destitutos fuisse, esse et fore omni gratia sufficienti, quod non videtur consonum satis damnationi harum propositionum. Tune enim verum erit pluribus omnino paganis negatam semper fuisse omnem gratia sufficientem, quod tamen negari videtur proscriptione harum propositionum.

1. Hanc sententiam confirmat Ripalda auctoritate plurium Theologorum, qui quamvis «non exprimant istas motiones gratiae, etiam gentilibus continuas, esse intrinsece supernaturales; tamen docent haec auxilia esse gratiam theologicam, viribus naturae superadditam ex meritis Christi collatam, a Patribus contra pelagianos requisitam, eiusdem conditionis cum illis gratiis, quae praebentur fidelibus ad opera positive conferentia in salutem. Ubi autem semel ponimus (prosequitur idem) dari auxilia intrinsece supernaturalia et gratiam disputatione pelagiana contentam non aliam esse quam intrinsece supernaturalem, probabilius et consequentius est supernaturalia asserere ea auxilia, quae ex communi Theologorum doctrina hominibus omnibus etiam gentilibus providentur.» Cf. Sect. 19. et 20.

IV. E contrario Cardinalis Lugo (De Virtute Fidei divinae Disp. XII. sect. 2.) censet durum esse concedere actus bonos supernaturales ante fidem propriam (h. e. presse acceptam, positivae Dei revelationi innixam) ortos ex cognitione naturali Dei ex creaturis vel honestatis moralis; id vero acceptum absolute et cum illa universalitate (qua accipitur a Ripalda) falsum esse. Et Suarez (opere postumo de vera intelligentia auxilii efficacis c. 11.) ait «quod haec hypothesis, sicut impossibilis non est, ita non est necessaria neque fundamentalis in Scripturis vel alia gravi auctoritate et videtur esse contra experientiam.»

Sane 1) si id detur, dandum est quoque ante fidem esse possibile et frequenter haberi meritum aliquod congruum eiusdem; actus enim bonus supernaturalis est meritorius; atqui, ait ibidem Lugo, communis est sententia omnium fere theologorum, qui docent ante fidem nullum dari meritum ipsius fidei et in hoc sensu fidem esse initium et fundamentum nostrae iustificationis. Et sane id videtur esse omnino de mente Augustini, qui semper reducit primam gratiam in illud auxilium, quod datur ad credendum, quod, quia non datur ex meritis, ideo dicit primam gratiam non esse ex meritis. De Praedest. SS. c. 7. «Ideo Apostolus docet iustificari hominem ex fide non ex operibus, quia ipsa prima datur, unde impetrantur cetera, quae proprie opera nuncupantur, in quibus iuste vivitur.» Et L. I. ad Simplic. q. II. n. 7: «Nisi vocando praecedat misericordia Dei, nec credere quisquam potest, ut ex hoc incipiat iustificari et accipere facultatem bene operandi." Et epist. 194. ad Sixtum n. 9. «Possunt quidem dicere remissionem peccatorum esse gratiam, quae nullis praecedentibus meritis datur; quod enim haberi boni meriti possunt peccatores? Sed nec ipsa remissio peccatorum sine aliquo merito est, si fides hanc impetrat; neque enim nullum est meritum fidei, qua fide ille dicebat: Deus propitius esto mihi peccatori et descendit iustificatus merito fidelis humilitatis; quoniam qui se humiliat exaltabitur. Restat igitur ut ipsam fidem, unde omnis iustitia sumit initium... non humano, quod isti extollunt, tribuamus arbitrio nec ullis praecedentibus meritis; quoniam inde incipiunt bona quaecumque sunt merita." Idem docent Patres Conc. Arausic. II. c. ult. «Hoc etiam salubriter profitemur et credimus, quod in omni opere bono non nos incipimus et postea per Dei misericordiam adiuvamur, sed ipse nobis, nullis praecedentibus meritis bonis et fidem et amorem sui prius inspirat, ut et baptismi sacramenta salubriter requiramus et post baptismum cum ipsius adiutorio ea, quae sibi sunt placita, implere possimus."

In verbis Augustini ex epistola ad Sixtum illud perpendere licet quod etsi concedat merita ante remissionem peccatorum, eadem tamen negat ante fidem: atqui merita ante remissionem peccatorum nequeunt esse nisi merita de congruo; ergo etiam haec merita ideoque omnia prorsus merita negat Augustinus ante fidem.

2. Gratia, de qua loquuntur Patres h. e. gratia supernaturalis, est gratia non communis omnibus hominibus, sed propria Christianorum. «De gratia (aiunt Episcopi Africani exules in Sardinia in sua epistola synodica) non digne sentit, quisquis eam putat omnibus dari; cum non solum non omnium sit utilis, sed adhuc nonnullae gentes inveniantur, ad quas fidei praedicatio non pervenit.»

3. Si omnis actus bonus est supernaturalis, non apparet cur non posset quis iustificari et salvus esse sine fide. Nam infidelis potest certe praesertim adiutus gratia supernaturali Deum ex creaturis cognoscere eiusque bonitatem apprehendere; porro haec cognitio obiective naturalis satis est ad determinandum amorem Dei super omnia, qui naturae est physice possibilis, sed adiuvante gratia supernaturali etiam moraliter est certe possibilis. Iam vero amor Dei super omnia supernaturalis iustificat. Haberes ergo infidelem iustificatum sine fide. Neque dices, ut dicit Ripalda (qui id ut saltem probabile concedit et defendit), hominem illum iustificari per aliquam fidem, etsi ea sit fides late sumpta: quatenus assensus praestitus veritatibus de Deo cognitis ex creaturis et praestitus propter quamdam illustrationem et inspirationem interiorem Dei, est assensus praestitus Deo se manifestanti et testanti per creaturas et intus loquenti. Id quidem dici non potest; nam a) ille assensus determinatus obiective a creaturis, est assensus necessarius propter evidentiam: at iuxta unanimem doctrinam Patrum fides iustificans est libera; b) sufficientia illius fidei late reprobata est ab Apostolica Sede in proscriptione propositionis 23. inter damnatas ab Innocentio XI: «Fides late dicta ex testimonio creaturarum simili motivo, ad iustificationem sufficit.» Defendit vero Ripalda eam opinionem ut probabilem, antequam in eam sententia ferretur ab Apostolica Sede.

V. Verum patroni sententiae prioris respondent ad primum argumentum duo. Nimirum 1) cum Patres negant ante fidem iustificantem fieri opera quae sint bona, loqui eosdem de operibus, in quibus iuste vivitur, de operibus, quibus corona iustitiae debetur; quae non complectuntur genus operum salutarium, sed speciem eanque nobiliorem constituunt. Cuius responsionis ratio liquet ex ipsis testimoniis allatis; nam opera in quibus iuste vivitur sunt opera quae a iusto fiunt h. e. a sanctificatis per gratiam adoptionis; item facultas bene operandi, quae iustificationem sequitur, est facultas operandi meritorie de condigno. Meritum proinde, quod excluditur ante fidem iustificantem, est meritum proprie dictum, quod simpliciter meritum dici potest. Quemadmodum Concilium Tridentinum Sess. VI. docet iustificationem gratis conferri, quamvis idem doceat praecedere actus salutares fidei, spei, timoris et huiusmodi, quibus meriti de congruo ratio competit.

Respondent praeterea 2) eidem priori argumento; nomine fidei, quae omnium prima gratia dicitur a Patribus et sine qua, iisdem auctoribus, nihil fieri potest, quae proinde omne praecedens meritum vel de congruo excludit, venire quamcumque immissam divinitus piam cogitationem. Quod suadent primo

Ex comparatione instituta inter hos terminos fides et caritas adhibitos a Patribus. Sicut enim terminus caritas, licet presse significet amorem et amorem Dei, qui est actus virtutis theologicae, tamen non infrequenter usurpatur a Patribus sensu quodam latiore pro significando quovis pio affectu et quavis pia motione seu inspiratione voluntatis; ita nomen fides quamvis presse significet actum virtutis primae theologicae, potuit tamen adhiberi a Patribus pro significanda quavis pia cogitatione seu quavis pia illustratione intellectus. Cui coniecturae vis probationis non parva accedet, si perpendatur quod eadem gratia, quae in canonibus Synodorum, in literis Pontificum operibusque Patrum adversus pelagianos et massilienses hac locutione effertur ut dicatur caritas quae in hominum cordibus diffunditur et fides, quae caelitus donatur, eadem quoque his formulis exprimatur ut sit sancta voluntatis affectio et pia cogitatio. Sicut ergo quis perperam contenderet ut quotiescumque nomen caritatis penes Augustinum occurit, caritas proprie dicta theologica intelligatur, sic non minus frustra sunt qui volunt fidei appellationem sensu pressiore accipiendam semper esse. Neque Patribus rationes deerant ut nomine fidei honestarent quameumque immissam divinitus piam cogitationem. Etenim a) rei cuiusvis inchoationi fieri potest appellatio a termino, ad quem tendit; porro pia quaevis supernaturalis cogitatio tandem ad fidem proprie dictam tendit. b) Character fidei analogice convenit cuivis piae cogitationi divinitus immissae. Fidei enim character est, ut sit Dei locutio et supernaturalis doctrina, qua caelitus erudimur; atqui id asseri quoque potest piae cogitationi divinitus immissae. Ita Bernardus Serm. XXXI. in Cantica: «Sunt quaedam verba Verbi sponsi ad nos nostrae meditationes de ipso et eius gloria, elegantia, maiestate... Sciamus pro certo adesse sponsum et alloqui nos, ut non fatigemur laboribus, sermonibus delectati. Tu ergo cum tibi aliqua talia volvi animo sentis, non tuam putes cogitationem, sed illum agnosce loquentem, qui apud prophetam dicit: ego qui loquor iustitiam.» Et Augustinus De Praedest. SS. c. 8. «Valde remota est a sensibus haec schola, in qua Pater auditur et docet, ut veniatur ad Filium, ibi est et Filius; quia ipse est Verbum eius, per quod sic docet neque agit hoc cum carnis aure, sed cordis.»

Tandem c) negari non posse videtur nomine fidei identidem quamcumque piam cogitationem divinitus immissam Patres intellexisse. Etenim ut ostendant necessitatem gratiae illustrationis praevenientis, provocant non raro ad illud testimonium Apostoli: omne, quod non est ex fide, peccatum est. Ita Augustinus Cont. duas epistt. pelagiann. I. I. c. 3: «Nec potest homo boni aliquid velle nisi adiuvetur ab eo, qui malum non potest velle h. e. gratia Dei per I. C. D. N. Omne enim, quod non est ex fide, peccatum est. Ac per hoc bona voluntas, quae se abstrahit a peccato, fidelis est.» Ubi vides inanem esse probationem, nisi per fidem gratia significetur illustrationis.

Ceterum aiunt, cum probationes allatae in praecedenti demonstratione satis doceant Patribus persuasum fuisse quod gentibus quoque in statu infidelitatis gratia supernaturalis conferatur; ne repugnantia loqui putentur Patres, necesse est ut testimonia obiecta ab adversariis intelligamus secundum eum sensum, quem explicavimus.

Ad 2) respondent quod gratia, quae non est communis omnibus, non est quaevis gratia supernaturalis, sed quaedam specialis gratia h. e. gratia efficax et immediate adducens ad fidem. Neque enim adversarii negare possunt gentibus quoque ante fidem gratias sufficientes a Deo conferri, quibus adduci potuissent ad fidem et quibus ipsi resistunt. Haec fere reponit Ripalda in opere de fide divina Disp. XVII. Cardinali Lugo, ut sententiam suam ab eius impugnatione tueatur, negans pariter sententiam, quam Cardinalis vocat communem, esse reapse talem.

Ad 3) responderi potest, quod consequens (quod tamen Ripalda heic permittit, ante aetatem eam tamen, qua ab Innocentio XI. proscripta fuit ea propositio: deinceps vero Sect. 17. concedit simpliciter requiri fidem stricte sumptam) non est necessarium. Fieri enim potest ut ex lege positiva Dei ad iustificationem assequendam non quaevis cognitio supernaturalis sufficiat, sed requiratur cognitio supernaturalis etiam ex parte obiecti, cognitio quae sit fides proprie dicta veritatum revelatarum. Qua posita exigentia, non sequitur nullum actum salutarem praecedere fidem, sed sequitur actus salutares praecedentes eo spectare ut fidem inducant, esse inchoationes quasdam fidei et sine fide proprie dicta et perfecta esse inutiles ad iustificationem proxime assequendam et ad vitam aeternam.

VI. Nobis sententia Ripalda accepta secundum amplissimam suam universalitatem nequit persuaderi, propter argumenta in contrarium allata, potissime tertium. Si tamen ad solos fideles coarctetur: cum nulla argumenta obstent et pro hac hypothesi maxime valeant rationes Ripalda, eam censemus veram esse. Nec praeterea negamus auxilia naturalia gratuita gentibus semper praesto esse, quae sint extrinsece supernaturalia ex merito Christi data, quibus positis infringi potest vis argumentorum c. d. e. g. etiam a. et b. Cf. Th. II.