Tractatus de Gratia Divina Actuali

VI. Canone 230 hominem iustificatum non posse in tota vita peccata omnia etiam venialia vitare, nisi ex speciali privilegio, collata quoque Patrum hac super re contra pelagianos doctrina; tenendum est 1°) iustos generatim non vitare toto vitae tempore, nisi per accidens sit admodum breve, peccata omnia venialia. Nomine autem peccati venialis ea quoque peccata intelligenda sunt, quae cum imperfecta deliberatione et ex subreptione, ut aiunt, admittuntur. Tenendum est 2°) impotentiam quandam antecedentem, licet tantummodo moralem, inesse iustis ad ea peccata semper vitanda. Porro huius impotentiae ratio petenda videtur ex infirmitate naturae sive defectu integritatis. Quare necessarium est speciale privilegium, quo ulli alteri, praeter Immaculatam Deiparam, non certo constat fuisse concessum.

I. Sunt in primis declaranda verba definitionis. Quaeritur ergo primum quid veniat nomine peccati venialis sive quanta sit extensio huius nominis. Respondemus, cum absque ullo addito vox haec a Synodo usurpetur, indefinite accipiendam esse ac quemlibet actum moralem, qui peccati venialis rationem habeat, comprehendere. Iam vero duplex peccatum veniale distingui solet a Theologis, nempe quod veniale est ratione materiae, quae in se levis est, ita ut exsistente quoque plena advertentia plenaque deliberatione sit veniale et illud quod veniale est propter defectum plenae advertentiae plenaeque deliberationis, quod quidem tum in re levi tum in re gravi contingere potest. Porro ut actus aliquis sit peccatum, sufficit aliqua advertentia et deliberatio; est enim propter eas actus in genere moris et difformis a lege. Cf. hac de re Theologos. morales. Huiusmodi peccatorum specimen habes penes Augustinum De Natura et Gratia c. 38, ubi monet ipse non fuisse commemorandum Scripturae «si Abel, quamvis merito iustus appellatus sit, paulo immoderatius aliquando risit vel animi remissione iocatus est vel vidit aliquid ad concupiscendum vel aliquanto immoderatius poma decerpsit vel plusculo cibo crudior fuit vel cum oraret, cogitavit aliquid, unde eius in aliud advocaretur intentio et quoties illi ista et similia multa subrepserint. An forte peccata non sunt, de quibus generaliter cavendis atque cohibendis admonemur praecepto apostolico, ubi dicit non regnet peccatum in vestro mortali corpore ad obediendum desideriis eius. His quippe ne obediamus ad ea, quae non licent vel minus decent, quotidiana et perpetua conflictatione certandum est.» Itaque quoniam ii actus quoque, qui cum imperfecta advertentia ac imperfecta deliberatione admittuntur, peccata venialia sunt et dicuntur, ea quoque comprehendere oportet verbis Concilii: nimirum ut vera sit ea propositio, satis est quod venialia peccata omnia, quae fiunt ex imperfecta advertentia et deliberatione, quaeque dici solent ex subreptione, non possint vitari.

Quaeritur secundo de qua impossibilitate sermo sit cum dicitur iustus non posse. Respondemus non significari impossibilitatem physicam, sed moralem. Ratio est quia cum dicitur iustus non posse vitare omnia peccata, supponitur quod ipse peccet actu cum aliquod peccatum non evitat, quod quidem necesse est contingere, si impossibile est omnia vitare: non posset autem peccare, si potestas physica ad illud quodcumque vitandum deesset; ergo potestas physica ad omnia habetur, igitur sermo non est de impossibilitate physica. Sermo proinde est de quadam impossibilitate morali, quae cuiusmodi sit postea videbimus.

Quaeritur tertio quodnam spatium temporis intelligatur, cum dicitur tota vita. Advertendum est Canonem loqui de eo vitae tempore, quod post primam iustificationem decurrit; loquitur enim de homine iustificato. Dicimus autem post primam iustificationem (h. e. postquam prima vice homo per infusionem gratiae sanctificantis factus est iustus, quam sanctitatem potest rursus per lethalia peccata amittere et rursus per poenitentiam recuperare); quia nulla est ratio limitandi verba Concilii per se universalia: homo autem prima vice iustificatus est reapse homo iustificatus; tum quia Concilium loquitur de tota vita, quae proinde non est coarctanda ad eam partem, quae excurrit postquam ultima vice homo rediit in gratiam Dei; tum quia verba Canonis 23 respondent doctrinae contentae capitibus 11º et 12º, in quibus directe sermo est de prima iustificatione. Rursus advertendum quod concilium non dixit per longum vitae tempus, sed simpliciter totâ vitâ. Hinc Theologi quaerunt utrum per aliquod longum vitae spatium possit omne vitari peccatum et respondent non esse tam certum quod per aliquod licet longum vitae spatium non possint vitari peccata, quemadmodum certum est quod non possint vitari per totam vitam: imo quidam addunt per aliquod breve spatium vitae, puta unius diei, vitari posse omnia peccata (vide Suarez De Grat. L. IX. c. 8. n. 29).

Verum res est declaranda. Si enim quaeratur quid proprie definitum sit, dicendum est id unum esse definitum, non posse a iusto sine speciali privilegio totam vitam transigi sine peccato et idcirco haereticum non esse qui contenderet posse longum spatium vitae, etsi non totam vitam, traduci sine peccato. Verumtamen si quaestio fiat, quid cum ea definitione apte cohaereat, quid ex ea ratiocinando colligi possit, dicendum est quod sententia docens longum spatium vitae, puta plures annos posse exigi sine peccato citra speciale privilegium, haud facile componitur cum eadem definitione sive eam sententiam à sensu definitionis excludi. Sane si ea sententia recipi potest, licebit quoque dicere quod iustus, qui 60 annos vixit, potuit 30 et amplius annos vivere sine ulla interruptione absque peccato; at si ille potuit, cur non poterunt tot alii, quorum integra vita est 30 aut minus annorum? non enim apparet quid ad hoc conferre possit productio subsequentis vitae. Praeterea si potest ille per 30 annos continue immunem se servare a peccato, cur non poterit aliis annis subsequentibus? non enim videtur magnam experiri difficultatem in iugi resistentia tentationibus et suggestionibus, quae frequentes occurrunt. Res ergo videretur sine ratione sufficiente. Rursus si comparetur canon hic 23 cum capite 11, liquet canonem complecti ea quoque peccata, quae in eo capite recensentur, quae dicuntur levia et quotidiana, in quae homines quantumvis sanctos et iustos labi testatur Concilium. Ergo sermo est in canone de peccatis, quorum occasiones quotidie occurrunt et quae propter harum occasionum frequentiam, difficile omnia vitari possunt; alienum est igitur a mente Concilii cogitare aliquod longum spatium temporis transactum sine ullo peccato, praesertim cum disserte doceat iustos in quotidiana labi peccata. Ea ergo sententia non satis cohaeret cum doctrina canonis.

Quia vero non semper peccat iustus, poterit iustus absque speciali privilegio breve aliquod tempus traducere sine ullo peccato. Ineptus vero esset qui definiri vellet quantitatem huius temporis. In huiusmodi enim moralibus rebus non sunt quaerendi certi limites in indivisibili positi, quemadmodum haberi possunt in rebus naturalibus. Id pendet plurimum ex adiunctis, in quibus homo versatur, ex habitibus acquisitis, ex fervore spiritus, quo operatur, ex plus minus copiosa gratia, qua iuvatur a Deo. Spectatis autem iis quae capite 11°. tradit Concilium, dicendum videtur tempus illud iuxta mentem Concilii non posse esse nisi admodum breve, si comparetur cum communi spatio vitae humanae. Unde si contingat quod quis post iustificationem spatium illud breve tantummodo vivat, ad eum per accidens non spectabit definitio Concilii, quod verba haec usurpans tota vita spatium aliquod non nimis breve significavit; cum enim dicimus totam vitam, solemus communiter spatium aliquod longum intelligere.

Et haec quoad pleniorem canonis hac super re intelligentiam. Quod autem in Thesi primo loco defendimus, est res in facto posita: iustos generatim non abstinere toto vitae suae tempore a quovis peccato, ea tamen addita exceptione, nisi admodum breve sit tempus vitae. Quaestio est ergo primum facti atque huius facti nempe tota vita non abstinere iustos a peccato quovis. Utrum vero negandum sit quoque per aliquod longum vitae suae spatium iustos se custodire immunes a peccato, disputabitur deinceps secundum ea, quae iam praemisimus.

II. De hac quaestione facti ita decernit Suarez De Gratia L. IX. c. 8. n. 18. «Dicendum est absolute iustos et sanctos homines quantumvis perfectos in hac vita non omnia peccata venialia vitasse. Haec assertio sub his terminis est non solum vera, sed etiam theologice certa.» Nos addimus in Thesis enunciatione, voculam illam generatim, qua significamus nostrae assertioni non obstare, si exceptio ea exsistat in quibusdam, quae cum indole specialis privilegii cohaeret. Exceptio, quam addimus, nisi vitae tempus sit admodum breve, eo spectat ut declaremus nos conclusione nostra eos non complecti, quorum vitae tempus sit admodum breve, quod quidem tantumdem non est ac affirmare illos eo brevi spatio vitae non peccare. Itaque factum ita se habere evincitur 1) analysi instituta canonis allati. Ait enim iustos non posse tota vita vitare omnia peccata sine speciali privilegio; ergo est speciale privilegium vel effectus specialis privilegii, quod iustus tota vita nullum prorsus admittat peccatum. Atqui privilegium idemque speciale est aliquid a communi lege sive communi modo vivendi communitatis discedens; ergo vitare omnia peccata, quod speciale privilegium est vel effectus specialis privilegii, non est aliquid commune: ergo communiter homines iusti non vivunt immunes a quovis peccato. Dices speciale privilegium appellari propter excellentiam beneficii. Atqui privilegium per se significat aliquid privatum, rarum, non commune; neque excellentia beneficii sufficit, ut illud dicatur privilegium, quemadmodum privilegium non dicitur filiatio adoptiva et visio beatifica, quibus excellentius nihil inter beneficia creata: privilegium enim est exceptio a lege prout ea est communis seu universalis. Id confirmatur ex verbis immediate sequentibus eiusdem canonis quemadmodum de Beata Virgine tenet Ecclesia. Nimirum Ecclesia tenet Beatae Virgini propter eius specialissimam dignitatem speciales gratias et speciales praerogativas fuisse concessas, inter quas et ista numeratur, ut audivimus docentem Augustinum in fine Synopsis praecedentis; atqui a sensu christiano abhorret communia arbitrari ea, quae Beatae Deiparae propter eius specialissimam dignitatem fuere collata; ergo privilegium accipitur sub ea propria ratione, qua opponitur communi.

Et re quidem vera haec est Patrum doctrina, qui eandem a Scripturis se hausisse profitentur. Docent enim Patres Synodi Carthaginiensis nedum propter humilitatem, sed quia verum est, oportere iustos dicere se habere peccatum ac falsum loqui qui negaverit se habere peccatum. Dicunt iustis necessariam esse petitionem dominicae orationis, dimitte nobis debita nostra, ut non tantum pro aliis sed et pro se ipsis hoc dicant. Provocant vero Patres ad testimonia Scripturae, Iacobi III, 2: in multis offendimus omnesIac. III, 2., 1ª Ioan. I, 8: si dixerimus quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus et veritas in nobis non est1 Ioan. I, 8., atque ad dominicam orationem, quae iustis quoque est recitanda et qua iubentur dicere dimitte nobis debita nostra. Quorum similia sunt Prov. XX, 9: *quis potest dicere: mundum est cor meum, purus sum a peccato?*Prov. XX, 9. et Eccles. VII, 21: Non est homo iustus in terra, qui faciat bonum et non peccetEccles. VII, 21.. Quae per se universalia sunt atque illud exhibent, cui poterit quidem ex speciali privilegio aliqua exceptio fieri, sed quod est per se tamen commune.

Patrum doctrinam Augustinus exhibet tum pluribus aliis in locis, tum De Natura et Grat. c. 36, ubi postquam exceperat Beatam Virginem, ait: «Hac ergo Virgine excepta, si omnes illos sanctos et sanctas, cum hic viverent, congregare possemus et interrogare utrum essent sine peccato, quid fuisse responsuros putamus? utrum hoc quod iste (Pelagius) dicit, an quod Ioannes apostolus? Rogo vos, quantalibet fuerint in hoc corpore excellentia sanctitatis, si hoc interrogari potuissent, nonne una voce clamassent: Si dixerimus quoniam peccatum non habemus, nos ipsos decipimus et veritas in nobis non est. An illud humilius responderent fortasse quam verius? Sed huic (Pelagio) iam placet et recte placet, laudem humilitatis in parte non ponere falsitatis. Itaque hoc si verum dicerent, haberent peccatum, quod humiliter quia faterentur, veritas in eis esset; si autem hoc mentirentur, nihilominus haberent peccatum, quia veritas in eis non esset.» Et De Peccator. meritt. et remiss. L. II, c. 14: «Sic itaque omnes quicumque in hac vita Divinarum Scripturarum testimoniis in bona voluntate atque actibus iustitiae praedicati sunt et quicumque tales vel post eos fuerunt, quamvis non iisdem testimoniis praedicati atque laudati, vel nunc usque etiam sunt vel postea quoque futuri sunt, omnes iusti, omnes veraciter laudabiles sunt, sed sine aliquo peccato non sunt; quoniam Scripturarum testimoniis, quibus de illorum laudibus credimus, hoc etiam credimus, non iustificari in conspectu Dei omnem viventem, ideo rogari ne intret in iudicium cum servis suis et non...» tantum universaliter fidelibus omnibus, verum etiam singulis esse orationem dominicam necessariam, quam tradidit discipulis suis.Porro distinguebant tunc Patres crimen a peccato, illud graves culpas, hoc quascumque vel leves complectebatur. August. Cont. duas epistt. pelagg. L. I. c. 14. «Multi quippe baptizati fideles sunt sine crimine, sine peccato autem in hac vita neminem dixerim quantalibet pelagiani, quia haec dicimus, adversum nos inflentur et disrumpantur insania; non quia aliquid peccati remanet, quod in baptismate non remittatur, sed quia a nobis in huius vitae infirmitate manentibus quotidie fieri non quiescunt, quae fideliter orantibus et misericorditer operantibus quotidie remittantur. Haec est fidei catholicae sanitas, quam sanctus ubique seminat Spiritus, non pravitatis haereticae vanitas et praesumptio spiritus.»

III. Quandoquidem pelagiani provocabant cum Ioviniano ad testimonium 1ae Ioannis III, 9. Omnis, qui natus est ex Deo, peccatum non facit; quoniam semen ipsius in eo manet et non potest peccare; quoniam ex Deo natus est: advertebant Patres primum fieri non posse ut apostolus sibi contradiceret; dixerat enim in initio epistolae c. II, 1: si dixerimus quoniam peccatum non habemus, ipsi nos seducimus et veritas in nobis non est. Deinde verba Apostoli ita interpretabantur ut secum ipse et cum cetera Scriptura cohaereret. «Caritas (Augustinus ait De Gratia Christi c. 21) quae virtus est, ex Deo nobis est, non ex nobis, Scriptura teste, quae dicit: Caritas ex Deo est et omnis qui diligit, ex Deo natus est et cognovit Deum, quia Deus caritas est (1a. Ioann. IV, 7. 8). Secundum istam caritatem melius intelligitur dictum: qui natus est ex Deo non peccat et non potest peccare. Qua caritas, secundum quam natus est ex Deo, non agit perperam, non cogitat malum. Cum ergo peccat homo, non secundum caritatem sed secundum cupiditatem peccat, secundum quam non est natus ex Deo.»

Quatenus ergo gratiam quis adoptionis habet et caritatem eiusque ductum sequitur, non peccat nec peccare potest. Ceterum cum Apostolus v. 8. dixerit quod qui facit peccatum, ex diabolo est, subdit commate seg. quod qui natus est ex Deo non peccat, non peccare potest, quoniam semen Dei in eo manet: quo nimirum docemur peccatum non ex Deo esse, sed opus esse diaboli, qui ab initio peccavit divinamque gratiam, qua

Regeneramur, per se exeindere peccatum et actu quoque peccata excludi, si a gratia nos regi sinamus. Cf. A. Lapide in h. l.

Itaque tum ex canone Concilii Tridentini tum ex canonibus Carthaginiensibus tum ex Scriptura, adhibita Patrum interpretatione, colligitur certissime veritas huius facti, scilicet iustos generatim non vitare tota vita omnia peccata etiam venialia.

Porro ex dictis etiam liquet quid respondendum quaestioni an per longum tempus iustus vivat sine ullo peccato. Id enim, ut iam vidimus in declaratione, non cohaeret cum canone Concilii Tridentini, non cohaeret cum doctrina capitis III eiusdem sessionis; praeterea non cohaeret cum canonibus Concilii Carthaginiensis, cum testimoniis Scripturae Patrumque interpretatione, qui omnes doctrinae revelatae fontes exhibent nobis frequentiam eorum peccatorum, quae nequit componi cum longo vitae tempore traducto sine ullo peccato.

IV. Quaeres utrum hactenus probata in hac parte spectent ad fidem. Respondeo factum istud nempe, iustos generatim non vitare omnia peccata etiam venialia toto vitae suae tempore, esse veritatem, quae deposito revelationis certe continetur. Liquet ex demonstratis. Idem dicendum videtur de alia veritate: iustos generatim non vitare omnia peccata venialia per longum spatium vitae suae. Ea enim tum explicite tum implicite traditur simul cum priore. Porro si quaeras utrum veritas prior sit per authenticum magisterium definita pertineatque ad dogmata necessario credenda; respondeo quod in canone Concilii Tridentini haec definitio expressis verbis non continetur; sermo est enim de potestate seiuncta a speciali privilegio. Si tamen vis sententiae canonis spectetur, in ea dicendum est contineri quoque affirmationem huius facti, iustos nempe generatim non abstinere tota vita ab omni peccato veniali. Hoc enim vere aliis licet verbis dicitur ab eo qui affirmat id fieri non posse sine speciali privilegio; si enim id fieret generatim a iustis, quamvis ope gratiae id fieret, falsum foret id fieri ope specialis privilegii, cum donum esset commune; ideoque absurdum esset requiri ad hunc effectum speciale privilegium. Ex eo autem quod expressis verbis ea definitio non habeatur, Suarez hanc veritatem vocat tantum theologice certum. Verum etsi id dicere liceat, si ratio solum habeatur canonis Tridentini; si tamen spectentur Canones Concilii Carthaginiensis, videtur negari non posse quod ea veritas sit definita; haec enim veritas in iis canonibus aperte traditur: porro ii canones, probante Apostolica Sede, auctoritatem infallibilem obtinuerunt in universa Ecclesia.

V. De fide est definitum canone citato Conc. Trid. hominem iustum non posse, citra speciale privilegium, vitare omnia peccata etiam venialia. Inest ergo iustis impotentia quaedam. Impotentia autem distingui potest duplex, alia consequens seu concomitans, alia antecedens. Consequens est quae in ipso actu libero rationem sui habet; qui enim facit, non potest simul non facere et qui non vult facere, non potest simul velle facere. Antecedens est quae est ratio sive adaequata sive inadaequata omissionis actus; quatenus ideo aliquid non fiat, eo quod fieri non potest. Iam vero ineptum est arbitrari solam impotentiam consequentem verbis canonis significari; tum quia non negatur simpliciter posse, qui hac sola ratione non potest, tum potissimum quia ad hanc impotentiam tollendam non requireretur speciale privilegium, quale concessum fuit Beatae Virgini; nam satis esset voluntas, quae omnibus est communis. Et licet Augustinus videatur frequenter solum factum adstruere imo eius necessariam affirmationem in scientiam Dei refundere cum ait: «Sed quoniam divino Spiritu qui multo melius quam nos omnia generis humani novit vel praeterita vel praesentia vel futura, talis vita humana praecognita est atque praedicta ut non iustificetur in conspectu Dei omnis vivens, fit ut per ignorantiam vel infirmitatem non exsertis adversus cam totis viribus voluntatis, eidem ad illicita etiam nonnulla cedamus, tanto magis et crebrius quanto deteriores, tanto minus et rarius quanto meliores sumus» De Peccatorum meritis et remissione, L. I, c. ult.; tamen id non est exclusive accipiendum ac si huius rei nulla sit antecedens ratio in nobis. Nam et hoc eodem in loco ratio aliqua talis indicatur, nempe ignorantia et infirmitas alibique post conditos saltem canones Carthaginienses docet s. Doctor quod nemo hic potest vivere sine peccato... nemo potest esse sine peccatis in hac terra huiusque rei indicat intrinsecam homini rationem cum ait: «In quantum Deo nostro fide, spe, caritate connectimur et eum, in quantum possumus, imitamur, non peccamus, sed filii Dei sumus: in quantum autem ex occasione carnalis infirmitatis, quia nondum morte resoluta, nondum resurrectione mutata, motus reprehensibiles improbique subrepunt, peccamus: quod utique fateri nos con- venit, ne dura cervice non languoris nostri sanitatem, sed damnationem superbiae mereamur. Unde utrumque verissime scriptum est: qui natus est e Deo non peccat et si dixerimus quia peccatum non habemus, nosmetipsos decipimus. Illud enim ex primitiis novi hominis, hoc ex reliquiis veteris dictum est.Serm. CCCLI. c. 3. Et sane huius facti universalissimi et con- stantis, quod nullus iustus abstineat semper a quovis peccato, exsistere debet aliqua ratio; haec autem ratio nequit esse ipsa sola voluntas iustorum. Cum enim in singulis adeo sint diversae voluntates, diversa adiuncta, diversae inclinationes et reapse plures saltem iusti vellent omnia peccata vitare, cur nihilominus in hoc omnes conveniunt quod aliquando singuli peccent? Nihil profecto diceret qui rationem huius rei in solo actu voluntatis poneret. Erit ergo aliquid praeter ipsum actum voluntatis. Hoc autem vel aliquod Dei decretum, vel ipsa impotentia antecedens voluntatis; primum vero est absurdum: restat ergo alterum. Est ergo impotentia antecedens. Proba- vimus vero iam in declaratione impotentiam, de qua hic est sermo, esse impotentiam moralem. Nimirum difficultas actus, sive defectus potestatis moralis ratio est cur non fiat ea per- fecta observatio legis.

VI. Quanta autem est haec impotentia moralis? Scilicet id quod impossibile dicitur, ita ne se habet ut rarissime tan- tum, an etiam nunquam contingat. Dicendum est cum Suaresio l. c. n. 14. seq. eam esse impotentiam moralem, ut nunquam quod impossibile dicitur contingat. Porro impossibile dicitur vitare omnia peccata sine speciali privilegio; igitur nunquam contingit quod aliquis iustus sine speciali privilegio evitet omnia peccata. «Haec assertio, ut Suarez ait, sufficienter probatur; quia necessaria est ut definitio Concilii absolutam veritatem habeat. Quia si vel in uno homine posset contingere ut illa duo coniungerentur, scilicet carere speciali privilegio et nihilo- minus cavere omne peccatum veniale per totam vitam, pro- positio Concilii esset simpliciter falsa; nam est absoluta et universalis, ad cuius falsitatem satis est quod in uno deficiat: tum maxime quia si contingere posset aliquem vitare omnia peccata venialia per totam vitam sine ullo speciali privilegio, argumentum esset alios etiam multos posse moraliter id facere et sua negligentia et desidia id non facere.Hanc impotentiam, quae nunquam cum opposito coniungitur, vocat idem auctor n. 17. impotentiam simpliciter; «unde, ait, licet recte vocetur moralis; ut non excludat potentiam physicam nee libertatem circa singula peccata, non est tamen moralis eo sensu quod sit tantum secundum quid, quia oppositum raro et difficulter evenit. Potest enim esse impotentia moralis et esse simpliciter impotentia, quia impedimenta et occasiones, ex quibus provenit, tales sunt, ut libere ac moraliter vinci debeant et adhue non sufficiant humanae vires, non solum solae, sed etiam solo communi auxilio gratiae adiutae; nam licet illa auxilia sufficiant ad singula et ad plura, non tamen collective ad omnia.» Porro cum dicitur necessitas identidem labendi, nihil aliud dicitur quam haec moralis impotentia semper cavendi quaelibet peccata; non est aliqua necessitas ex lege, sed quemadmodum quod impossibile est esse, necesse est non esse, ita cum impossibile moraliter sit omnia vitare peccata, necesse moraliter est aliquando labi.

VII. Quaeritur quaenam sit ratio huiusmodi impotentiae. Non satisfacit profecto qui respondet collocandam eam esse in solo defectu alicuius actus nempe congruae cogitationis vel congruae inclinationis voluntatis; nam rursus reddenda esset ratio huius defectus vel ratio cur cogitatio et inclinatio, quae habetur, non sit congrua agenti, qui potestatem habet agendi dummodo cognitio aliqua praevertat: quae ratio debet esse in ipsa natura subiecti operantis. Ratio ergo huius impotentiae ponenda est in aliquo, quod habituale sit: hoc autem nihil aliud esse videtur quam quod a s. Thoma indicatur his verbis Ia. IIae. q. CIX, a. 8: «Non potest homo abstinere ab omni peccato veniali propter corruptionem inferioris appetitus sensualitatis, cuius motus singulos quidem ratio reprimere potest et ex hoc habent rationem peccati et voluntarii, non autem omnes; quia dum uni resistere nititur, fortasse alius insurgit et etiam quia ratio non semper potest esse pervigil ad huiusmodi motus vitandos (h. e. compescendos).» Nimirum propter concupiscentiam (quae late sumenda est, prout tum complectitur concupiscibilem partem et irascibilem; sunt enim simul appetitus sensitivus, tum etiam complectitur indeliberatos motus voluntatis, quibus fertur in quidquid sibi obiicitur sub ratione aliqua apparentis boni), cuius motus praeveniunt continue rationem voluntatisque assensum trahunt ad ea, quae non conveniunt, necessitas exsistit cuiusdam continuae pugnae, qua voluntas libera cum ipsa concupiscentia committitur. Porro in hac pugna, ut omnis consensus etiam imperfecte deliberatus caveatur, necessaria est promptissima aversio libera voluntatis ab iis omnibus, quae naturalis inclinatio suggerit minus convenientia rationi. At promptissima aversio voluntatis praesertim in repentinis supponit habitum, h. e. habitualem aversionem voluntatis ab iis rebus, quas naturalis inclinatio suggerit; quia in repentinis operamur secundum finem praeconceptum et secundum habitum praeexsistentem (Aristot. Eth. L. III. c. 8). Iam vero huiusmodi habitus aversionis isque constans et praevalens quoad aliqua vel plura obiecta poterit quidem per exercitium virtutis comparari: at habitualis aversio praevalens, quae semper fuerit et semper duret quaeque ad omnia se extendat, haberi nequit; quia e contrario habetur habitualis inclinatio ad ea obiecta inconvenientia rationi, quae inclinatio est ipsa concupiscentia habitualis, quae semper manet. Haec certe est sententia Augustini, qui ad infirmitatem provocat naturae, ut hanc impossibilitatem demonstret cavendi quodvis peccatum, ut satis liquere potest ex testimoniis allatis in hac Thesi et in praecedenti Synopsi.

Itaque fieri nequit ut voluntas libera omnibus motibus appetitus, quibus ad illicita allicitur, semper ut decet resistat.

VIII. Quaestio vero est quomodo haec duo componantur: non posse iustum immunem se custodire semper a peccato et tamen formaliter peccare cum labitur; id est enim quod assertitur: fieri non posse ut iustus aliquando non peccet nempe formaliter. Respondetur non posse iustum vitare omnia collective, posse tamen singula. Quae responsio vera est, sed indiget declaratione. Nam 1) non dicimus solum quod sit potestas ad singula, si ea abstracte et absolute spectentur, sed etiam in concreto et hypothesi etiam facta quod alia iam peccata quis vitaverit. 2) Ea inpotentia moralis idcirco non exsistit in concreto quoad singulos actus, ad singula scilicet determinata peccata vitanda non habetur impotentia moralis; sed tantum ad omnia vitanda: ut autem sit moralis impossibilitas ad omnia peccata vitanda sive ad semper recte absque ulla labe agendum, debet quidem esse moralis necessitas ut aliquod peccatum fiat; verum non est opus ut sit moralis necessitas alicuius peccati in serie reali actuum determinati; sed satis est esse moralem necessitatem ut aliquod indeterminate peccatum fiat. Hoc enim posito, iam falsum est posse omnia vitari peccata. Porro 3) huiusmodi necessitas non in eo est sita quod propter exercitium virtutis tandem aliquando potestas bene agendi deficiat sed eo redit ut propter infirmitatem habitualem humanae naturae, quae prona est ad id, quod non est conveniens rationi, fieri moraliter non possit longo tempore, ut semper libere voluntas adversetur inclinationi habituali naturae, sive identidem ei libere non cedat. huiusmodi necessitas non in eo est sita quod propter exercitium virtutis tandem aliquando potestas bene agendi deficiat sed eo redit ut propter infirmitatem habitualem humanae naturae, quae prona est ad id, quod non est conveniens rationi, fieri moraliter non possit longo tempore, ut semper libere voluntas adversetur inclinationi habituali naturae, sive identidem ei libere non cedat. Moraliter scilicet fieri nequit ut longo tempore non exsistat liber aliquis actus conformis habituali et spontaneae inclinationi naturae praesertim in repentinis, in quibus agimus secundum habitum. Quemadmodum fieri moraliter nequit quin natura generans, cum generationes multiplicantur, in quadam natione aliquem foetum vitiatum edat; licet nullus sit determinatus foetus, in quo necesse est vitium contingere et quavis vice possit esse perfecta generatio. Sicut autem haec difficultas pendet ex infirmitate speciei humanae, ita illa vitandi quodvis peccatum pendet ex permanente in singulis hominibus infirmitate, seu mala inclinatione naturae, quae uno determinato modo illi inclinationi repugnante et perfecte repugnante nequit moraliter semper per longum tempus operari. Quia vero 4) ex hac infirmitate naturae consequitur morali necessitate ut voluntas identidem ei libere cedat; est enim inclinatio ad actus deliberatos: hinc non tollitur sed manet ratio peccati. ex hac infirmitate naturae consequitur morali necessitate ut voluntas identidem ei libere cedat; est enim inclinatio ad actus deliberatos: hinc non tollitur sed manet ratio peccati.

Hinc Deus non inbet impossibilia. Sane singulis vicibus potestas sufficiens adest: neque unquam (quod iam monuimus) ad singula determinata peccata habetur maxima ea difficultas ea scilicet impossibilitas moralis, quae ad omnia habetur; sed singulis vicibus habetur potestas physica, quae licet identidem coniuncta sit cum quadam impotentia morali seu difficultate magna vel parva, hanc tamen superare potest, si conatum omnem homo adhibeat, quem exserere potest. Cum enim nihil sit quod possit necessitatem inferre voluntati, eius indifferentia activa valet semper ad bonum volendum et agendum et idcirco peccat, si male agit.

Itaque si argumentum in forma proponatur: quod est necessarium non est liberum, quod non est liberum non est peccatum; ergo vel non peccat homo cum labitur, vel nulla est necessitas: respondere licet quod est necessarium necessitate physica, id non est liberum conc. quod est necessarium necessitate morali subd. si necessitas haec ipsum actum determinate afficiat. trans, si non ipsum determinate afficiat, sed solum aliquem actum indeterminate, id non est liberum, neg. Ceterum si quaeratur ratio cur Deus abundantiorem gratiam non impertiatur, responderi potest quod cum haec necessaria non sit ad salutem ac sanctitatem consequendam et propria per se sit status integritatis, Deus non tenetur ad huiusmodi auxilium conferendum et quemadmodum in pura natura foret haec impotentia sine ulla culpa creatoris, eadem licet diminuta manet in ordine elevatae sed nondum perfectae naturae. Augustinus de Spir. et lit. c. 35. ait id «non ad impossibilitatem, sed ad iudicium Dei pertinere.» Addit Suarez (l. c. n. 12.) «potuisse a Deo iuste fieri, vel in poenam peccati originalis vel ad custodiam humilitatis iustorum vel ad ostensionem gratiae et iustitiae suae.»

Nota. Quae diximus de impotentia morali iustorum vitandi omnia peccata venialia, accipi quoque possunt de impotentia morali hominum gratia destitutorum servandi longo tempore universam legem.

IX. Si per gratiam ordinariam iusti non possunt moraliter evitare omnia peccata venialia, ergo requiritur specialis gratia praeter communem providentiam collata: si ratio huius impossibilitatis moralis est concupiscentia habitualis, ergo requiritur sanitas ab hac infirmitate, quae profecto foret privilegium speciale. Iam vero haec sanitas obtineri potest vel per restitutionem integritatis habitualis vel per certam seriem continuam auxiliorum actualium efficacium, quae series quoad effectum aequivaleat dono habituali.

Cuiusmodi vero sit hoc privilegium declarat Suarez l. c. n. 11. distinguens triplex speciale auxilium vel donum gratiae, unum secundum legem, aliud supra legem, tertium contra legem. Exemplum primi ponit donum perseverantiae; nam speciale est, datur autem secundum legem ordinariam. Exemplum secundi affert confirmationem in gratia, quae nec pertinet ad ordinariam providentiam gratiae nec est contra aliquam legem generalem. Exemplum tertii est conceptio absque peccato originali, quae est contra legem. Porro in hac tertia classe donorum habet proprie locum privilegium, cuius est in aliquo derogare legi. Arbitratur autem Suarez quod privilegium vitandi omnia peccata venialia tam deliberata quam surreptitia per totam vitam pertineat ad hunc tertium ordinem et in hunc sensum locutum sit Concilium. Ratio est, quia generales regulae Scripturae sunt neminem in hac vita vivere sine peccato et ideo tale privilegium est exceptio a regula et hoc modo dicitur esse contra legem. Monet porro idem ibid. n. 12. quod non oportet legem Dei esse quod homo aliquando peccet, sed sufficit, ut lex Dei sit in omnibus id permittere, vel quod sit lex Dei ut homo recipiat gratiam in tali mensura secundum statutam providentiam, ex qua sequatur non impediri quominus interdum ex fragilitate singuli labantur, saltem venialiter.

Testatur idem Suarez ibid. aetate sua communem fuisse sententiam Theologorum, nemini praeter B. Virginem privilegium hoc fuisse concessum. Et sane haec est sententia, quae ex Scripturae testimoniis, ex canonibus Concilii Carthaginiensis sponte colligitur; ex his enim novimus universalem esse legem, neminem vivere sine peccato; porro exceptio contra legem universalem adeo certam admittenda non est sine auctoritate, quae fere nulla est quoad reliquos omnes praeter B. Virginem. Et haec certe est sententia Augustini, ut ex eius iam recitatis testimoniis constare potest. Augustini enim doctrina est cum peccato originali nexam esse concupiscentiam, cum concupiscentia impossibilitatem vitandi omnia peccata. Unde privilegium immunitatis a quovis peccato actuali nexum est cum privilegio immunitatis a labe originali et a concupiscentia, quod soli Dei Matri certo constat esse concessum.