Tractatus de Gratia Divina Actuali

Meritum definiri solet: obsequium cedens in utilitatem aut honorem alterius munere aliquo compensandum. Qua definitione exprimitur id cui competit ratio formalis meriti et haec ipsa ratio formalis, quae posita est in exigentia praemii, quae inest operi, co quod opus sit obsequium cedens in utilitatem aut honorem illius, a quo praemium exigitur. Cum praemium dicitur quoad meritum erga Deum, ne intelligas tantum finem seu assecutionem finis, sed quodvis bonum, quod redditur merito.

Meritum spectari potest in actu primo et in actu secundo. Meritum in actu primo est id quod per se est par exigendo praemio; ideoque condignitas in actu primo est intrinseca et essentialis merito. Meritum in actu secundo est id, quod praeterea propter debiles conditiones, puta acceptationem praemiantis exigit praemium: quare condignitas in actu secundo pendet quoque ab extrinseco.

Meritum distingui solet in condignum (de condigno) et congruum (de congruo): verum illud prius proprie dicitur meritum, hoc alterum non nisi analogice. Sane condignum est cuius valor, secundum rei existimationem moralem, est aequalis praemio: congruum est cuius valor non est aequalis praemio, sed tamen huiusmodi est ut allicere possit animum benevolum alterius ad conferendum praemium, propter perfectionem operis in eo sitam, quod nempe actus sit honestus in eodem ordine exsistens, in quo est praemium et quaedam veluti inchoatio eius, vel quod sit ab amico aut familiari illius, a quo praemium alteri est conferendum. Hoc ultimum ponimus pro eo merito congruo, quo iustus dicitur posse peccatori mereri gratiam. Liquet meritum condignum et congruum non convenire univoce sed analogice; nam condignum par est exigendo praemio, congruum non ita, nisi exigentia impropria: differunt ergo in modo, quo referuntur ad praemium, quae relatio est essentialis merito; non ergo univoce sed tantum analogice possunt convenire.

Itaque merito condigno respondet proprie merces debita; ratio eius formalis est exigentia mercedis titulo iustitiae. Ratio formalis meriti congrui est quaedam convenientia cum praemio, fundamentum nempe habet non in iustitia, sed in benevola quadam aequitate. Quae distinctio inter iustitiam et benevolam aequitatem non est ex arbitrio conficta. Inter duos terminos enim oppositos aut diversos, ut sunt misericordia et iustitia, potest esse aliquid medium de utroque participans. Sane ut exempla ponamus in iis, quae meritum congruum dicuntur habere apud Deum; quis congrue mereri potest vel alteri, vel sibi tantum. Alteri quis congrue meretur munus ab alio propter amicitiam seu familiaritatem, qua vincitur cum potente conferre munus: sibi congrue meretur propter perfectionem operis, quatenus opus, quod facit, est inchoatio quaedam in eodem ordine illius boni, quod retribuetur. Aequum est enim ut desideria amici compleantur, aequum est ut inclinationi complementum addatur, ad quod illa per se ordinatur, licet nondum sit talis aut tanta ut illud exigat. Quia vero iniuria non fieret, etsi positis his titulis munus negaretur, hinc non verae iustitiae, sed aequitati benevolae meritum congruum innititur. In ipso autem merito congruo dignitas operis quaedam inest, quae allicere potest alterum, in cuius utilitatem aut honorem fit opus, ad remunerandum, sive haec dignitas sit ratione operantis, eo quod amicus est, sive saltem ratione perfectionis operis, quod in eodem ordine cum praemio reperitur et cuius est inchoatio. Unde qui potest congrue mereri, potest incipere assecutionem praemii, potest aliquid conferre ex se ad eius assecutionem.

II. Natura nequit per opera solis suis viribus parta mereri condigne gratiam. Sane error est adnumeratus inter haereses Pelagii, reprobatus a Synodo Diospolitana tum ab omnibus Patribus pugnantibus contra pelagianos et massilienses tum a Concilio Arausic. II. cc. 3. 4. 18., nempe gratiam Dei secundum merita nostra dari. Merita autem nostra, quae pelagiani extollebant, sunt merita naturae. Atque provocabant Patres ad verba Pauli Rom. XI, 6. «Quomodo (ait Augustinus De Gratia Christi c. 23.) est ergo gratia, si non gratis datur? quomodo gratia, si ex debito redditur? quomodo verum dicit Apostolus: si autem gratia, iam non ex operibus, alioquin gratia iam non est gratia. Quomodo, inquam, hoc verum est, si opera tanta praecedunt, quae nobis adipiscendae gratiae meritum faciant, quo nobis non donetur gratuito, sed reddatur ex debito.» «Gratia enim (ait in Psalmum LXX. p. 2ª.) gratis data est, nam nisi gratis esset, gratia non esset. Porro autem si propterea gratia est, quia gratis est, nihil tuum praecessit, ut acciperes.» Et Gelasius epist. 6. ad Honorium c. 7. «Illud pelagianorum peculiare virus est olimque detritum, quo putant gratiam Dei secundum merita hominum posse conferri, quod absit a mentibus Christianis; cum testetur Apostolus: gratia est quae gratis datur, alioquin, si ex operibus gratia, iam non est gratia; quia merces redditur, non gratis, unde gratia nomen accipit, impenditur.» Iam vero cum meritum condignum inferat debitum et gratuitum excludat, si naturae opera dignitatem meriti condigni haberent erga gratiam, haec non gratis daretur nec amplius esset gratia.

Idem testatur Apostolus Rom. XI, 35: quis prior dedit illi et retribuetur ei? et 1. Cor. IV, 7. Quis te discernit? quid autem habes, quod non accepisti? «Contra haec (nimirum gratiam Dei secundum merita nostra dari) cur non potius (ait Augustinus de Praedest. SS. cc. 2. et 5.) audimus: quis prior dedit ei et retribuetur illi? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia? Nihil huic sensui (quid habes quod non accepisti) tam contrarium est, quam de suis meritis sic quemquam gloriari, tanquam ipse sibi ea fecerit, non gratia Dei, sed gratia, quae bonos discernit a malis, non quae communis est bonis et malis."

Ratio per se est evidens. Gratia enim actualis spectat intrinsece ad ordinem supernaturalem principiumque est operationis supernaturalis; porro opera naturae exigere quidem poterunt bona naturalia finemque naturalem, at nequeunt exigere id quod ipsi naturae est simpliciter indebitum, quod nempe ipsius finis naturalis dignitatem excedit, cuiusmodi est gratia. Et sane quidquid natura per opera sua exigere potest, non est nisi finis sibi proportionatus et ea insuper bona, quae sub fine sunt, nimirum nequit exigere nisi bona naturalia; si ergo posset natura operibus suis mereri condigne gratiam actualem, haec dicenda esset donum naturale et idcirco cetera bona, quae ab ea tanquam a principio dependent, essent et ipsa bona naturalia; ideoque tandem ordo supernaturalis destrueretur. Ergo.

Porro ex allata ex Patribus et rei natura demonstratione liquet operibus naturae deesse meritum ad gratiam, non solum in actu secundo, eo quod desit acceptatio Dei (ad quod demonstrandum sufficit auctoritas Traditionis), sed deesse quoque in actu primo h. e. paria non esse ex se opera naturae ad exigendam gratiam. Quocirca nec a Deo recipi posse tanquam merita, quae nempe exigant gratiam; licet ea libere, si vellet, acceptare potuisset, ut iis positis, veluti conditionibus, gratuito semper tamen, conferret gratiam.

III. Neque operibus naturae meritum congruum competere potest, quo ad gratiam recipiendam natura praeparetur fiatque idonea. Sane haec est doctrina Patrum 1) natura per se nihil potest in iis quae ad pietatem spectant aeternaeque vitae salutem: hoc doctrinae caput inculcant Innocentius in rescripto ad Episcopos milevitanos, Caelestinus in Auctoritatibus Sedis Apostolicae, Gelasius epist. Ga. ad Honorium, Episcopi Africani in Sardinia exules in sua synodica epistola, Concilium

Arausic. II, Augustinus passim et Prosper, ex quibus hoc veluti theorema colligitur: nempe naturae vigorem imparem esse ad quemcumque bonum motum, quamcumque piam cogitationem, liberum arbitrium caelestibus praesidiis destitutum in egena paupertate versari, semet habere ad opera salutis sicut se habet oculus sine lumine nihilque habere boni nihilque boni posse eique gratiam non dari quia vult, sed gratiam efficere ut velit: atqui haec vera non forent, si meritum congruum constare posset operibus naturae; tunc enim ipsa natura aliquid reapse posset per se conferretque aliquid ex suo ad opera pietatis, ad salutem.

Doctrinae caput huic affine est initium salutis non esse a nobis sed a Deo per gratiam suam, rationem determinantem seu moventem Deum ad gratiam suam conferendam, non esse a nobis, sed esse divinam bonitatem aut misericordiam, Deum nihil exspectare a nobis, quo flectatur ad gratiam impartiendam sive praedestinationem ad gratiam esse prorsus gratuitam. Huc spectat potissimum liber Augustini de Praedestinatione SS. huc spectant canones 3. 4. 5. 8. Concilii Arausicani, cuius satis sit recitare canonem 4m. Si quis ut a peccato purgemur, voluntatem nostram Deum exspectare contendit, non autem ut etiam purgari velimus, per Spiritus S. infusionem et operationem fieri in nobis confitetur, resistit Spiritui S. dicenti: Praeparatur voluntas a Domino (Prov. VIII, 35. secundum LXX.). Huc spectat disputatio Prosperi adv. Collat. c. 8., probantis definitionem Cassiani, h. e. » Non solum actuum, verum etiam cogitationum bonarum ex Deo esse principium, qui nobis et initia sanetae voluntatis inspirat et virtutem atque opportunitatem eorum, quae recte cupimus, tribuit peragendi«. Huc spectat quod Petrus diaconus docet in epistola ad Episcopos Africanos, quae fidem exhibet universae Ecclesiae Orientalis; nimirum » Manifeste non nobis, sed Apostolo omnino resistit, qui dicit: nisi ergo prius voluero, gratia ad me non venit, quod omnino nihil aliud est dicere nisi hominem prius debere velle quam Deus retribuat illi. Sed nos sequentes eumdem Apostolum, omnem bonarum cogitationum originem consensionemque earum et voluntatem ex Deo et per Deum et in Deo dicimus.« Iam vero haec doctrina sibi non constaret, si meritum vel congruum operibus naturae competeret; ergo.

3. Ipsum meritum congruum cum sit inchoatio quaedam eius, quod praemio retribuitur et in eodem ordine cum illo contineatur, repugnat operibus naturae quoad obtinendam gratiam; quia haec est prorsus in alio ordine nempe supernaturali. Quare de eo repetendum illud est quod de condigno diximus in fine n. II.

Dices supernaturalem, cuiusmodi est gratia, excludere exigentiam: atqui meritum congruum non est exigentia; ergo. Respondeo: supernaturale excludit solum exigentiam iustitiae, neg. excludit exigentiam naturae ne frustra sit (De Deo Creante Th. XXXI.) subd. et haec haberet quoque locum in merito congruo, conc. non haberet, neg.

IV. Sententia Patrum ex dictis profecto debet esse manifesta. Et quidem excludisse Patres a natura meritum condignum res est adeo explorata ut nemo dubitare possit. Si quis vero dubitaret sententias Patrum accipi posse tantum de merito condigno et proinde non reiecisse Patres meritum illud, quod nos dicimus congruum; ut omnem scrupulum exuat, haec advertat. 1) Patres universim quodcumque meritum excludunt negantque componi posse gratiam cum merito naturae: atqui dictiones universales adeo frequenter usurpatae in sua universalitate accipiendae sunt, nulla adhibita limitatione, quam ipsa rei natura non suadeat; porro indoles gratiae non hanc suadet limitationem, ut tantum merita condigna excludat. 2) Patres reiecerunt meritum illud naturae, quod Massilienses in medium attulerunt: atqui Massilienses non postulabant meritum illud, quod nos dicimus condignum, sed quocumque merito contenti erant, quod nempe sufficeret ad reddendam rationem cur huic gratia conferatur, illi negetur; unde quodvis pium desiderium piusque affectus satis ipsis erat. Atqui hoc non est nisi meritum congruum. 3) Patres eam rationem meriti in natura ex doctrina Massiliensium colligebant et improbabant, quam iidem Patres ultro concedebant fidei ante iustificationem: August. De Praedest. SS. c. 2. «Non ergo receditur ab ea sententia... gratiam Dei secundum merita nostra dari, si non pertinet ad Dei gratiam, quod credere cepimus... Quis autem dicat eum, qui iam cepit credere, ab illo, in quem credidit, nihil mereri!» Prosper adv. Collat. c. 3. «Quomodo non advertis te in illud damnatum incidere: gratiam Dei secundum merita nostra dari?» Palm. De Grat.

Dei secundum merita nostra dari, cum aliquid praecedere boni operis ex ipsis hominibus, propter quod gratiam consequantur, affirmas? Non enim nullius meriti haberi potest petentis fides quaerentis pietas, pulsantis instantia." Atqui meritum fidei operumque, quae ex fide fiunt ante iustificationem, non est condignum, sed illud est, quod nos dicimus congruum; ergo et illud naturae Patres negarunt.

4. Tandem Massilienses meritum aliquod praecedens postulabant, ut salus nostra non deduceretur in incertum divinae voluntatis, sed in qualecumque initium bonae nostrae voluntatis. Cf. Hilarii epist. ad August. n. 4. et epist. Prosperi ad eumdem n. 4. Porro quod a Patribus reprobatum fuit, id rursus docendum esset, asserto naturae merito congruo: ergo. Cf. quae dabimus in Synopsi historica erroris Massiliensium.

Nota. Plures sententiae Patrum hac in re spectant directe naturam qualis est h. e. lapsam ideoque incapacem propter peccatum merendi aliquid a Deo. Verum neque omnes sententiae Patrum hanc patiuntur limitationem et simul sumpta universa doctrina Patrum universalissima est. Contra pelagianos enim et massilienses illud frequenter argumentum urgent ex ipsa natura gratiae petitum, nempe quod si meritis redditur, iam non est gratia. Cum ergo Patres gratiam indebitam agnoverint etiam comparatam cum natura integra et pura, tenendum est eosdem negantes merita ulla naturae ad gratiam, eadem negare nedum naturae peccatrici, sed et insonti sive purae.

V. Obiiciebant Massilienses illud Matthaei XXV, 14: Uni dedit quinque talenta, alii autem duo, alii vero unum, unicuique secundum propriam virtutem, h. e. dona Dei distribuuntur secundum merita naturalia.

Non est una penes catholicos huius loci interpretatio; plures recitat Ripalda De Ente Supern. Disp. XVII. sect. 8. quas vide, si placet. Nobis satis est respondere verba haec unicuique secundum propriam virtutem vel pertinere solum ad partem symbolicam tanquam apologi complementum, quin aliquid ei respondeat in re significata per parabolam, vel habere quidem aliquid sibi respondens in re significata, at in hac hypothesi vel talenta non quamlibet gratiam supernaturalem significare sed aliquas certas gratias, vel non significari meritum. accipientis. Prior responsio probabilis certe est, cum haec sit conditio parabolarum ut aliquid tantummodo ad ornatum spectans continere possint. Si autem vis huic parti parabolae aliquid in re significata respondere, ut idcirco dona sua, de quibus hic loquitur Christus, Deus distribuat singulis secundum uniuscuiusque virtutem, negare primum licet de quolibet dono supernaturali sermonem esse; quemadmodum enim certe accipi nequeunt verba Christi de omnibus donis naturalibus, ita nec de omnibus donis supernaturalibus accipere opus est. Sed ad dona supernaturalia quod spectat, talenta significare possunt vel gratias gratis datas, vel alia dona supernaturalia, quae priori dono gratuito prorsus collato sive gratiae iustificanti et meritis ex ea partis superadduntur. Scilicet quemadmodum cum dona naturalia secundum suam virtutem conferuntur homini, ipse supponitur constitutus iam in ordine naturae, ita cum ei dicuntur conferri dona supernaturalia secundum suam virtutem, supponendus est homo elevatus et gratuito instructus virtute, quacum ea dona proportionem habeant. Deinde vero etsi de quolibet dono supernaturali haec verba Christi accipiamus, advertimus non perinde esse distribui haec meritis uniuscuiusque et distribui secundum virtutem uniuscuiusque. Quemadmodum Thomas I. p. q. LXII. a. 6. contendit dona supernaturalia fuisse Angelis gratuito collata et nihilominus secundum perfectionem naturae distributa fuisse ita ut excellentioribus naturis excellentiora dona gratiae sint collata. Quod quidem Deus liberalissime ex iusto arbitrio intelligitur fecisse absque ullâ prorsus exigentiae vel aequitatis ratione ex parte subiectorum. Potest ergo et in hominibus Deus gratiam praesertim prout est operativa (de hac enim loqui in parabola videtur) attemperare indoli naturae cuiusque, quae cum gratia operari debet; gratia enim non destruit sed perficit naturam. Id autem ex puro consilio voluntatis suae facit, nullum meritum naturae vel operum supponens in natura.

Ceterum interpretatio huius loci communis Patribus desi-deratur. Quidam dona naturalia intelligunt nomine talentorum, quidam gratias gratis datas ministerii, praedicationis etc.; quidam virtutem volunt esse fidem. Cf. Maldonatum in h. 1. Arguebant ex Cornelio (Act. X. 4), qui propter opera bona meruit erudiri a Petro. His respondebat Augustinus (De Praed.

SS. c. 7.) «Solet dici ideo credere meruit, quia vir bonus erat et antequam crederet. Quod de Cornelio dici potest, cuius acceptae sunt eleemosynae et exauditae orationes, antequam credidisset in Christum; nec tamen sine aliqua fide donabat et orabat. Nam quomodo invocabat in quem non crediderat? Sed si posset sine fide Christi esse salvus, non ad eum aedificandum mitteretur architectus Apostolus Petrus.» Nempe (Serm. 199. c. 6) «huius eleemosynae acceptae mundaverant eum ad quendam modum: restabat ut tanquam cibus mundus incorporaretur Ecclesiae hoc est corpori Christi.» «Incipit autem (Ad Simplic. L. I. q. 2. n. 2) homo percipere gratiam ex quo incipit Deo credere vel interna vel externa admonitione motus ad fidem. Sed interest quibus articulis temporum vel celebratione sacramentorum gratia plenior et evidentior infundatur. Non enim catechumeni non credunt aut vero Cornelius non credebat Deo, cum eleemosynis et orationibus dignum se praebuit cui Angelus mitteretur. Sed nullo modo ista operaretur, nisi antea credidisset, nullo modo autem credidisset, nisi vel secretis per visa mentis aut Spiritus vel manifestioribus per sensus corporis admonitionibus vocaretur. Sed in quibusdam tanta est gratia fidei, quanta non sufficit ad obtinendum regnum caelorum (nondum est scilicet per charitatem theologicam operans), sicut in catechumenis, sicut in ipso Cornelio. In quibusdam vero tanta est, ut iam corpori Christi et sancto Dei templo deputentur... Fiunt ergo inchoationes quaedam fidei conceptionibus similes; non tamen solum concipi, sed etiam nasci opus est, ut ad vitam perveniatur aeternam. Nihil tamen horum sine gratia misericordiae Dei.»

Arguebant rursus Massilienses, quia Deus non est acceptor personarum: igitur meritum aliquod ex parte creaturae exspectat Deus, ut gratiam suam uni potius quam alteri tribuat. Acceptionem personarum sic declarat Toletus in Iª IIae q. LXII, a. 1. «Adverte 1) in iustitia distributiva considerari tria. Primum est bonum commune, quod in personas particulares distribuitur, alterum est personae, quibus tale bonum appropriatur, tertium est causa et ratio, propter quam bonum illis datur. Quidquid autem est in persona vel circa personam, quod non facit ad causam seu rationem, propter quam bonum illud distribuendum est, nomine personae nuncupatur. Ille ergo dispensator, qui sic bona communia distribuit, ut consideret causas et rationes, propter quas talia danda sunt ac ob eas dat, iustus dicitur et est: quando vero non causam ad rem facientem observat sed ob aliud dat, acceptor est personarum. Unde acceptio personarum est crimen contra iustitiam, quo causae et rationis, propter quam bonum est dandum, non habetur consideratio. Adverte 2) ad constituendum hoc vitium debet intercedere ratio debiti; ubi enim aliquis liberalitate dat, non est acceptio, nisi cum aliquid iustitiae admiscetur, ut si praecedat promissio, ut qui fortius se gerenti praemium maius promittit. Hinc est, quod in Deo nulla cadit personarum acceptio respectu gratiae; mera enim liberalitas est: quamvis gratia supposita, cui promissum est praemium, iustitia intersit. Quibus in verbis habes responsionem ad argumentum: nulla enim potest esse acceptio personae, ubi mera est liberalitas donatoris. Ceterum supponunt massilienses gratiam Dei non omnibus dari; atqui est aliqua gratia praeveniens et praeparans, quae omnibus datur, per quam omnibus confertur potestas bene operandi; quae quidem gratia, si in pluribus effectu caret, id non a defectu gratiae, sed a malitia liberi arbitri repetendum est.

Obiici rursus potest meritum congruum non obstare gratuitati gratiae, nam iustificatio peccatoris adulti gratuita dicitur, quamvis actus salutares peccatoris praecedant, quibus ratio competit meriti congrui ad iustificationem. Respondeo. Iustificatio, si accipitur praecise pro infusione gratiae sanctificantis et haec cum meritis congruis praecedentibus comparatur, ea est quidem simpliciter gratuita; quia non praecedit meritum proprie dictum: sed secundum quid deficit a gratuitate; eo quod aliqua merita h. e. congrua supponit. «Nec ipsa remissio peccatorum (ait Augustinus epist. 194. ad Sixtum) sine aliquo merito est, si fides hanc impetrat; neque enim nullum est meritum fidei, qua fide ille dicebat: Deus propitius esto mihi peccatori.» Si vero iustificatio adaequate sumitur simul cum gratiis actualibus, quae ad illam hominem praeparant, ea est absolute gratuita nullumque prorsus meritum supponit. Iam vero gratuitas, quam Patres vindicant gratiae, est gratuitas absoluta, quae omne excludit meritum; ergo necesse est ut primam gratiam nulla merita praecedant, h. e. nulla sint merita naturae.