Tractatus de Gratia Divina Actuali

I. «Secundum communem loquendi modum (ait s. Thomas 1ª 2ae q. CX, a. 1) tripliciter gratia accipi consuevit: uno modo pro dilectione alicuius, sicut consuevimus dicere quod iste miles habet gratiam regis, idest rex habet eum gratum: secundo sumitur pro aliquo dono gratis dato, sicut consuevimus dicere: hanc gratiam facio tibi: tertio modo sumitur pro recompensatione beneficii gratis dati, secundum quod dicimus agere gratias beneficiorum.» Addi potest alia significatio eiusdem nominis, prout scilicet significat id quod amorem allicit, nempe rei vel personae pulchritudinem, venustatem. Patet has significationes esse connexas. Nobis sermo est de gratia secundum alteram significationem indicatam a s. Thoma, quatenus nimirum ea intelligitur bonum aliquod alteri collatum; quod quidem ut sit gratia requirit conditiones in thesi enunciatas. Ut ergo definitio explicetur; beneficium est res vel actio in alterius commodum aut utilitatem posita. Benevolentia est amor, quo alteri bonum volumus. Porro si ratio habeatur animi, quo beneficium confertur, non uno tantum modo potest quis agere aut aliquid facere in bonum alterius: potest enim invitus, potest sponte et hoc vel ex amore tantummodo sui, qui est amor concupiscentiae, aut ex amore illius, cui beneficium confertur, qui est amor amicitiae aut benevolentiae. Advertendum porro aliud esse alteri cum benevolentia benefacere, aliud ex benevolentia. Dicimur enim benefacere ex benevolentia, cum amor benevolus est ratio cur bonum alteri conferamus; si tantum concomitanter se habet hic amor, erit beneficium solum cum benevolentia collatum. In definitione autem verba ex benevolentia ita accipiuntur, ut benevolentia sit ratio benefaciendi.

II. Veram benevolentiam potest esse, ratio benefaciendi vel inadaequata vel adaequata. Est ratio inadaequata, cum praeter illam, motivum aliud est benefaciendi, quatenus nempe bonum, quod confertur, aliquo modo debetur, ut contingere potest in collatione bonorum ex iustitia distributiva, vel etiam simpliciter debetur (sive directe debeatur illi cui bonum confertur, sive alteri qui exigit ut illud bonum alicui conferatur), ita tamen ut cum physice liberum sit homini non facere quod debet, ex amore trahatur ad exsolvendum debitum. Benevolentia est adaequata ratio, cum e contrario amor benevolus est tota ratio cur quis bonum alteri conferat; ita ut nullo modo debeatur bonum vel illi, cui reapse confertur, vel alteri, qui exigere possit ut illud bonum alii conferatur, nisi haec ipsa exigentia orta sit ex gratuita aliqua donatione. Quae quidem duo significantur cum dicitur citra exigentiam eius cui confertur: nam cum quis alicui benefacit, quia alter ius habet ut illi ab eo benefiat, beneficium confertur non tantum ei qui re bonum accipit, sed et alteri qui illud exigit. Porro tum proprie dicitur aliquid ex benevolentia conferri, cum benevolentia est adaequata ratio collationis; ita ut ex qua parte aliquid non ex benevolentia confertur, neque ex ea sit gratia.

Quocirea duo sunt elementa, quibus conceptus gratiae absolvitur, beneficium et gratuita benevolentia, illud ut materia, haec tanquam forma se habet.

III. Iam vero hunc esse proprie conceptum illius rei, quae a latinis gratia, a graecis χάρις, ab hebraeis חֵן et חִנָּם dicitur, cum his verbis significatur id quod ab altero alteri confertur, constat usu communi tum profano tum sacro.

Usus profani testis est Aristoteles. Ita enim II Rhetor. c. 7. definit gratiam: «ἔστι δὲ χάρις, καθ᾽ ἣν λέγεται χάριν ἔχειν τῷ δεδωκότι, ἵνα ἐκείνου ἕνεκα, ἀλλ᾽ οὐχὶ αὑτοῦ τὸ ποιοῦν, ἀλλ᾽ ἵνα ἐκείνῳ τι μέγα ᾖ, ἢ φθάνει δεόμενος, ἢ ἐν τοῖς τοιούτοις, ὁμοίως, ἢ φίλων». «ἔστι δὲ ἡ χάρις ἡ δι’ ἣν ὁ ἔχων χάριν λέγεται παρέχειν τῷ δεομένῳ, οὐ δι’ ἄλλο τι, οὐδ’ ἵνα τι προσγένηται τῷ παρέχοντι, ἀλλ’ ἵνα ἀγαθόν τι ᾖ τῷ παρεχομένῳ. μεγάλη δὲ ἡ χάρις ἔσται, ἐὰν διδῶται σφόδρα δεομένοις ἢ ἐὰν μεγάλα καὶ δυσχερῆ παρέχηται ἢ ἐν τοιούτοις κακοῖς ἢ ἐὰν ὁ εὐεργετῶν ᾖ μόνος ἢ πρῶτος ἢ μάλιστα εὐεργετῇ.»¹

Usus sacri testes damus Augustinum et Thomam: quorum hic 1a 2ae q. CXI a. 1. ad 2m haec habet: «Gratia, secundum quod gratis datur, excludit rationem debiti. Potest autem intelligi duplex debitum, unum quidem ex merito proveniens, quod refertur ad personam, cuius est agere meritoria opera… Aliud est debitum secundum conditionem naturae: puta si dicamus, debitum esse homini quod habeat rationem et alia quae ad humanam pertinent naturam… Dona naturalia carent primo debito, non autem carent secundo. Sed dona supernaturalia utroque debito carent et ideo specialius sibi nomen gratiae vindicant.» Augustinus autem De Gestis Pelagii c. 14. ait: «Ipsum gratiae nomen et eius nominis intellectus aufertur, si non gratis datur, sed eam qui dignus est accipit… Quisque dignus est, debitum est ei: si autem debitum est, gratia non est; gratia quippe donatur, debitum redditur. Gratia ergo donatur indignis, ut reddatur debitum dignis.» Hanc porro acceptionem gratiae universa Ecclesia suo suffragio probavit, dum errorem proscripsit Pelagianorum gratiam Dei secundum merita nostra dari, quae sententia reprobata ideo est, quia si propter merita datur, iam non est gratia.

Quae omnia confirmantur usu biblico. Nomine enim gratiae significatur 1) beneficium ipsum Act. XI, 17. Rom. I, 5. 2) benevolentia sive favor illius, a quo beneficium accipitur atque hue spectat ea phrasis qua χάρις dicitur invenire gratiam coram aliquo Gen. VI. 7. 8. XXXIX, 1.-4. Esther. II, 17. tum 3) benevolentia gratuita ut debitum excludatur, Rom. IV, 4. XI, 6: Ephes. II. 7. 8. 9. Cf. usum adverbi חִנָּם gratis Gen. XXIX, 15: Exod. XXI, 2. 11: 2 Sam. XXIV, 24.

IV. Manifestum est ergo usu nedum profano, sed sacro, cum gratia dicitur, eâque significatur id, quod ab altero alter accipit, significari reapse beneficium ex gratuita benevolentia collatum. Haec proinde est ratio formalis gratiae, ut gratis nempe citra ullam exigentiam alterius, donum ex animo benevolo conferatur; ita ut aliquod beneficium eatenus dicatur gratia, quatenus gratis confertur et quo major est ratio gratuiti; eo magis sit gratia; etsi forte maius non sit in ratione boni. Quare etsi in biblica et ecclesiastica loquendi ratione dicatur gratia etiam id quod nostris meritis rependitur, vel quod propter merita Christi nobis datur, ideo tamen gratia dicitur, quatenus in eo ratio gratuiti erga nos saltem locum habet.

V. Solet a scholasticis definiri gratia donum gratis datum. Idem exprimi hac definitione quod praecedenti, liquet argumento extrinseco; nam scholastici omnes gratiam, quam definiunt, volunt prorsus gratuitam ex sola benevolentia Dei hominibus profectam. Sed et argumento intrinseco id patet, analysi nempe instituta terminorum. Sane qui dicit donum, dicit proprie beneficium aliquod quod sponte et nulla necessitate datur, ut monet Petavius loco in nota superiore citato, beneficium nimirum, cuius collationis ratio est sola benevolentia donantis. Attamen quia et donum appellari identidem solet, quod propter meritum aliquod confertur, ut ratio meriti excludatur disserte, additur gratis datum, h. e. citra ullam exigentiam eius, cui confertur et idcirco ex benevolentia gratuita collatum. Unde Augustinus Tr. III. in Ioann. n. D. » Quid est gratia? gratis data, quid est gratis data? donata, non reddita.« Ineptus vero esset qui hanc definitionem fastidiret, quia gratia per tò gratis explicatur, quod perinde esse videtur. Conceptus enim, qui subest tò gratis determinatus est magis ex usu communi loquendi quam conceptus, qui per simplex vocabulum gratia exprimitur ac notio indebiti seu collati citra ullum meritum liquidius apparet in τῇ gratis quam in τῇ gratia. Quo factum est ut Pelagiani, quamvis non abhorrerent ab appellandis quibusdam divinis muneribus nomine gratiae, negarent tamen hanc gratiam gratis dari, sed contenderent gratiam Dei secundum merita dari; Patres vero e contrario tuerentur gratiam Dei gratis dari.

COROLL. I. Principium igitur gratiae est benevolentia eaque actuosa, quae scilicet in dona se diffundit. Hinc prima gratia est ipsa benevolentia. Ut enim ait s. Thomas I. p. q. XXXVIII, a. 2. „Ratio gratuitae donationis est amor, ideo enim damus gratis alicui aliquid, quia volumus ei bonum. Primum ergo, quod damus ei, est amor, quo volumus ei bonum." Cum enim amor sit ad alterum et in bonum alterius, merito dicitur quod amor amantis datur amato. Ergo benevolentia est primum donum sive prima gratia quae us datur, quibus benefacimus. Cui quidem dono cum competat non quidem efficienter esse ex benevolentia, sed formaliter esse ipsam benevolentiam rationemque in se ipsa continere cur alteri detur, est profecto potissimum donum, spectata ratione formali gratiae.

COROLL. II. Cum divina benevolentia, quae est fons ceterorum donorum, quibus creaturas suas locupletavit Deus, sit aeterna, aliqua Dei gratia est aeterna.

Nota. Tradituris divisiones gratiae divinae incipiendum esset a prima divisione, quae est in gratiam increatam et creatam: verum cum de gratia increata, quae est Spiritus S. totaque Trinitas, habeatur data opera sermo in Tractatione de ss. Trinitate; ut compendium temporis faciamus et quae tractationis nostrae propria sunt, tantummodo persequamur, eam heic libenter praeterimus. Partitiones praecipuas vocamus eas, quae veluti summa genera complectuntur, ad quae ceterae revocari possunt et debent.