Tractatus de Deo uno secundum naturam

Declaratur verus sensus Rom. IX.

« In Epistola ad Rom. c. IX. sermo non est de praedestinatione ad gloriam ante praevisa merita; constat enim Apostolum sive in tota oratione sive in singulis incisis non de praedestinatione gloriae per se spectata sermonem habere, sed de gratuita gratia fidei christianae, per quam et in qua Deus (nulla habita ratione generationis carnalis et iustitiae legalis) tum gentes tum singulos homines peccatores ad populum electum accenseri et ad veram iustitiam pervenire voluit. »

Ad declarationem et demonstrationem huius propositionis sensum, qui huic capiti Rom. IX. subsit, assequi conabimur primum ex nexu cum tractatione Apostoli in tota epistola; tum ex generali quadam consideratione ipsius capitis; denique examinando singula difficiliora incisa.

I. Capita IX. X. XI. huius ad Rom. epistolae ultimam partem constituunt totius tractationis, quam de supernaturali iustificatione tam Iudaeorum quam gentium per fidem Iesu Christi Apostolus instituit inde a cap. I. 16. ad c. XI. 36. Iuvat ergo horum trium capitum nexum cum totius epistolae argumento prae oculis habere ad scopum in his Apostolo propositum et singularum sententiarum genuinum sensum assequendum.

1°. Post exordium solito prolixius statuitur propositio princeps totius tractationis argumentum complectens I.16.17: « Evangelium ... virtus Dei est in salutem omni credenti, Iudaeo primum et Graeco. Iustitia enim Dei in eo revelatur ex fide in fidem, sicut scriptum est: iustus autem ex fide vivit. » Hic in una quatuor comprehenduntur propositiones: a) Evangelium, nova scilicet oeconomia cum omnibus suis doctrinis, institutis, charismatibus virtus Dei est in salutem (tum inchoatam, quae est iustitia et sanctitas supernaturalis, tum completam, ubi iustitia cumulabitur aeterna beatitudine). b) Est in salutem Iudaeis et gentibus. c) Nulla igitur habetur ratio originis carnalis ex Abraham, vel iustitiae legalis secundum oeconomiam Mosaicam; ad hanc enim salutem et iustificationem coram Deo ius nullam est ex illis privilegiis legalibus. (Haec propositio implicite continetur in reliquis.) Sed d) conditio salutis assequendae est fides: per fidem, per novae oeconomiae susceptionem et in dies perfectiorem pro singulis applicationem iustitia Dei obtinetur, conservatur et perficitur: « iustitia enim Dei in eo (evangelio) revelatur (non sola annuntiatione sed reali exhibitione) ex fide in fidem. »

Demonstrationem et expolitionem propositionis Apostolus aggreditur:

2°. Ostendit imprimis tam gentes quam Iudaeos iustitia Dei esse destitutos, et indigos iustificationis. De gentibus quidem demonstratio operosa non erat, eamque summaria vitae publicae et privatae descriptione absolvit. I. 18-32. Prolixius idem de Iudaeis prosequitur, qui in ipsis gentis privilegiis, in legis littera, in circumcisione et oeconomia externa iuxta pharisaica placita suam iustitiam collocabant. Eo tamen Paulus vel ex ipsis Scripturae testimoniis rem deducit, ut « omne os obstruatur, et subditus fiat (καὶ ὑπόδικος γένηται reus convincatur) omnis mundus Deo» II. 1-III.19.

3°. Post demonstratam reatus gravitatem sicut in gentibus ita etiam in Iudaeis, Apostolus descendit ad declarandum modum, quo acquiratur vera iustitia coram Deo. Repetit videlicet et confirmat tria capita doctrinae in prima propositione comprehensa: a) iustificationem esse repetendam ex redemptione et meritis Iesu Christi, adeoque eam obtineri per fidem in sanguine ipsius et per susceptionem sanctificantis oeconomiae Christi; b) nullum vero ius praebere opera legis; ideo c) hanc iustificationem pertinere ad omnes credentes, ad gentes aeque ac ad Iudaeos III.20-31.

4°. Triplex propositio enuntiata demonstratur ex ipsa historia fidei, iustitiae, et promissionum Abrahae patris omnium credentium. IV. 1-25.

5°. Sequitur brevis descriptio felicitatis, firmissimae spei et exultationis iustificatorum in fide ex meritis Iesu Christi. Hic comparatione instituta inter primum Adam auctorem peccati quo tota humana natura infecta est, et inter secundum Adam auctorem gratiae et iustificationis, meriti Christi efficacia ac universalitas declaratur V. 1-21.

6°. Status autem gratiae, fidei, et iustitiae in nova oeconomia Christi nequaquam est exlex; sed immo fideles ex servis peccati servi iam facti iustitiae gravissimis obstringuntur officiis verae sanctitatis sectandae VI. 1-23.

7°. Connectitur cum praecedenti c. VI. multiplex comparatio inter oeconomiam legis Mosaicae, quae per se spectata infirma erat ad veram iustificationem, et inter efficaciam ac felicitatem gratiae in fide christiana cc. VII. VIII.

II. Ventum est ad c. IX, de cuius interpretatione sumus solliciti. Descriptio praemissa felicitatis et bonorum spiritualium, quibus a Deo locupletati sunt filii et heredes novi Testamenti, convertit mentem cogitationemque Apostoli ad considerandam conditionem populi Israel, fratrum suorum secundum carnem, qui ab hac felicitate et sanctitate sunt extorres. Quod populus ad quem primum et, ut Iudaeis quidem videbatur, unice spectabant promissiones divinae, tandem ab his reperiebatur magnam partem exclusus; hoc inquam factum Paulus declarat tribus hisce capitibus IX. X. XI. Refellit Iudaeorum errorem, quo ratione generationis ex Patriarchis et ratione operum legalium bona a Deo promissa et iustitiam sibi vindicabant, atque adeo modum et causas insertionis in populum electum novi Testamenti, et modum iustificationis coram Deo docet esse ex gratuita gratia Dei per fidem Iesu Christi sine discrimine Iudaeorum ac gentium et sine intuitu operum legis. Hanc autem ipsam iustificationis et hereditatis N. T. declarationem iam in primo ingressu (I. 16. 17.) velut argumentum suae tractationis Apostolus proposuerat, eamque deinde incepit expolire c. III. 20-IV. 25. Unde patet, hoc caput IX. et duo sequentia intime cohaerere cum capitibus III. et IV; reliqua vero (cc. V-VIII.) his ad ampliorem explicationem oeconomiae gratiae per Redemptorem Iesum Christum interposita censeri posse. Hic nexus omnino clarissimus si prae oculis habeatur, non potest dubitari eundem esse scopum capitis IX. qui est capitum III. et IV; declarationem scilicet gratuitae gratiae fidei et iustificationis per fidem in oppositione ad privilegia et iura, quae Iudaei ex generatione patriarchali et ex operibus legis sibi tribuebant. Ductus vero orationis in his capitibus (IX-XI.) est sequens.

1°. Declaratur, filios et heredes promissionum Dei non esse ex iure naturali sanguinis aut operum, quae sint citra et extra fidem¹; sed filiationem et ius hereditatis ad bona promissa esse ex supernaturali vocatione et gratia gratuita. Ordo hic duplex diversus naturae et gratiae ob oculos ponitur in typis veteris Testamenti. Isaac scilicet prae aliis filiis Abraham, et Iacob prae fratre Esau gratuita electione constituti sunt patriarchae populi Dei IX. 6-13.

2°. Haec unius prae alio electio ad gratiam, quomodo sit indebita, ulterius explicatur. Considerantur scilicet homines non modo ante gratiam; sed ad maiorem evidentiam supponitur, quod tamquam fundamentum praemiserat Apostolus c. I. 18-III.19, omnes esse peccatores et reos coram Deo (cf.Chrysost. in Rom. IX. hom.XVI. n.4.²). Hinc quorum miseretur, miseretur non ex debito iustitiae sed ex misericordia; et quos punit, eos punit pro peccatis secundum iustitiam: sicque voluntate consequente quae peccata supponit, etiam malas voluntates hominum ordinat ad manifestationem suae iustitiae puniendo et suae misericordiae parcendo. Hoc sensu homines quatenus peccatores sunt et quatenus indigni misericordia ac digni iudicio poenali (Aug. Enchirid. c. 98.), comparantur massae luti in manu figuli. Deus gratia sua indebita praeparavit ex peccatoribus vasa misericordiae (omnes cum effectu vocatos ex Iudaeis et gentibus) in gloriam³; nec tamen ipse aptavit vasa irae in interitum; sed homines (gentiles et maxime Iudaeos incredulos) a semet ipsis aptatos sustinuit in multa patientia (benignitate sua ad poenitentiam adducens II. 4-5.), ac tandem voluntate consequente voluit in eis ostendere iram et notam facere potentiam suam IX. 14-29. Ex his iam apparet verissimum, quod animadvertit S. Chrysostomus (Rom. IX. hom. XVI. n. 5.), a Paulo in toto capite voluntatem Dei antecedentem ut omnes salvi fiant, supponi etiam, ubi illam non exprimit. Alia enim est veritas, quod Deus suam gratiam nulli hominum debet, et ad illam neque ex genere carnali neque ex humanis operibus ius oritur, quam veritatem Paulus docet in priori parte capitis IX; et alia est quaestio, utrum Deus suam gratiam indebitam omnibus offerat et voluntate antecedente velit eam omnibus dare.

3°. Quoad hoc alterum Apostolus post declaratam gratuitatem gratiae quaerit causam ex parte hominum, cur alii iique secundum carnem filii patriarcharum, repulsi sint e censu electi populi Dei, et a bonis ei promissis; alii vero iique maximam partem gentiles adoptati sint in populum Dei, et ad ea promissa, nominatim ad iustificationem pervenerint. Causam ait esse, quia gentes apprehenderunt iustitiam quae ex fide est, Iudaei vero noluerunt fidem Christi amplecti, et sic sectantes iustitiam quasi ex operibus (legis) offenderunt in lapidem offensionis IX. 30-X. 13.

4°. Hinc oritur ultima quaestio, utrum fidem, per quam est adoptio ad populum Dei, et patet via ad iustitiam ac bona promissa novi Testamenti, Deus ex parte sua omnibus et nominatim etiam Iudaeis obtulerit ? Hic ergo quaeritur de voluntate Dei antecedente , et Paulus respondet affirmando eius universalitatem tum generatim (« sed non omnes obediunt evangelio... sed dico, numquid non audierunt ? et quidem in omnem terram exivit sonus eorum » etc.), tum speciatim quoad Iudaeos, de quibus potissimum erat sermo. « Sed dico numquid Israel non cognovit ?... Ego ad aemulationem vos adducam in non gentem (provocabo ad fidem per fidem eorum, qui non erant populus meus)... Ad Israel autem dicit: tota die expandi manus meas ad populum non credentem et contradicentem » X. 14-21.

Si agatur de populo in communi: « Deus non repulit plebem suam ; » multi enim fidelium et Apostoli ipsi ex Iudaeis pervenerunt ad fidem, reliqui ceciderunt quidem incredulitate et obstinatione sua. Et sic, cum illi repulissent evangelium quod voluntate antecedente eis erat destinatum ante gentes, prius gentes pervenerunt ad Ecclesiam: « illorum delicto (παραπτώματι lapsu) salus est gentibus, ut illos aemulentur » (εἰς τὸ παραζηλῶσαι αὐτοὺς ad illos provocandos in salutarem aemulationem). Tandem vero cum plenitudo gentium intraverit, omnis Israel salvus fiet XI. 1-16. 24-32.

Si comparatio fiat inter singulos Iudaeos incredulos et inter fideles vocatos ex gentibus: « rami propter incredulitatem fracti sunt; tu autem fide stas : noli altum sapere, sed time ... Vide ergo bonitatem et severitatem Dei: in eos quidem qui ceciderunt, severitatem (voluntatis non antecedentis sed consequentis), in te autem bonitatem Dei (voluntatis tum antecedentis tum consequentis), si permanseris in bonitate, alioquin et tu excideris. Sed et illi si non permanserint in incredulitate, inserentur. » Hic manifestissima est voluntas Dei conditionata tum quoad eos qui vocationem sunt secuti, tum quoad eos qui sua culpa non sunt secuti, atque ideo fides et opera fidei et perseverantia usque ad consecutionem vitae aeternae sunt opus divinae gratiae, sed non sine respectu ad liberam voluntatem, et non sine ipsius voluntatis libera cooperatione; incredulitas vero non solum non est opus Dei, sed est contra praevenientem operationem gratiae XI. 17-23.

Habes ergo ab Apostolo ipso declaratum, quomodo Deus vasa misericordiae praeparaverit in gloriam IX. 23, et quomodo omnia quae dicuntur de excitatione et induratione Pharaonis, de ostensione irae in vasa contumeliae, de excaecatione, de spiritu compunctionis et obscuratione oculorum, ut non videant etc. IX.17-22; XI. 7-10, intelligenda sint partim de permissione, partim de operatione divinae voluntatis consequentis. (Lege S.Chrysostom. in h.l. hom. XVI. n.8.9.)

III. Reliquum est ut singillatim sensum dictorum cap.IX. 6-23. investigemus, quod postquam scopus Apostoli et contextus generatim declaratus est, non magnam amplius habet difficultatem.

Tristitia magna est Paulo, quod ad populum Dei N. T. maximam partem non pertinent Israelitae, quorum tamen tam insignia sunt privilegia, Dei beneficia et promissa v. 1-5.

Verumtamen haec Iudaeorum reiectio nihil omnino officit promissionibus factis semini patriarcharum: « non autem quod exciderit verbum Dei. » Hoc explicat Paulus, ut inde magis magisque confirmet id, quod totius partis dogmaticae huius epistolae argumentum est princeps; dignitatem scilicet qua quis pertineat ad populum electum, et iustitiam coram Deo non esse ex iure aliquo generationis carnalis vel operum humanorum, sed beneficium gratuitum nullo huiusmodi iure debitum, quale Iudaei sibi fingebant. Itaque non excidit verbum Dei, licet, qui secundum carnem erant filii patriarcharum, ex parte maxima exciderint promissionibus factis Israel Dei. Nam ut quis pertineat ad Israel promissionum, ad filios Abrahae patris credentium, non sufficit immo neque requiritur generatio carnalis ex patriarchis (cf. IV. 16.); sed quod postulatur, est generatio supernaturalis per verbum Dei. Haec autem non est aliquo iure carnalis generationis vel operum debita, sed mera gratia.

1°. Manifestum hoc est ex ipsa historia electionis patriarcharum. De Abraham iam dixerat c. IV; nunc argumentum instituit ex modo electionis filii et nepotis illius. Nullus filiorum Abrahae, qui secundum leges naturales geniti sunt, computatus est in illo semine, cui factae sunt promissiones, nullus assumptus in progenitorem populi electi V. T.; sed solus Isaac, genitus per miraculum et secundum promissionem supernaturalem, est semen electum. Evidenter ergo haec adoptio ad populum Dei non est ex iure sanguinis, sed ex supernaturali indebito beneficio v. 6-9. (Chrysost. hom. XVI. n. 4. ).

2°. Evidentius adhuc id est in electione Iacob. « Non solum autem illa (Sara), sed et Rebecca ex uno concubitu habens, Isaac patris nostri. Cum enim nondum nati fuissent, aut aliquid boni egissent aut mali (ut secundum electionem propositum Dei maneret), non ex operibus sed ex vocante dictum est ei, quia maior serviet minori, sicut scriptum est: Iacob dilexi, Esau autem odio habui. » Sunt duo filii ex uno patre, ex una matre, eodem tempore concepti: iure ergo sanguinis Iacob nullo modo potior est fratre suo Esau; immo hic natu maior in existimatione hominum et ipsius Iacobi (cf. Gen. XXV. 31.) ac patris Isaac (cf. Gen. XXVII.) videtur potioris esse iuris. Nihilominus Deus assumit Iacob ad dignitatem patriarchae populi electi, et Esau non assumit. Porro haec dignitas Iacobo collata est et Esau negata, cum adhuc essent in utero matris; tum enim dictum est matri: « duae gentes sunt in utero tuo, et duo populi ex ventre tuo dividentur, populusque populum superabit et maior serviet minori » (populus repraesentatus in patre suo natu maiori serviet populo repraesentato in patre suo natu minori).

Quod quidem oraculum relatum ad gentes futuras est propheticum; ideo Apostolus subdit continuo promissionis complementum ex historia: « sicut scriptum est (Mal. I. 3.), Iacob dilexi, Esau autem odio habui. » Deus apud Malachiam h. 1. exprobrat populo Israel beneficia, quibus ipsum cumulavit prae Idumaeis posteris Esau, nominatim quod ipsum licet ingratum ab exilio iterum restituit, dum Idumaea adhuc iacebat vastata, et Idumaei ob peccata sua perpetuo exterminio devoti erant. « Dilexi vos, dicit Dominus; et dixistis: in quo dilexisti nos? Nonne frater erat Esau Iacob? Et dilexi Iacob, Esau autem odio habui, et posui montes eius in solitudinem... et ego destruam et vocabuntur termini impietatis, et populus cui iratus est Dominus usque in aeternum. Et oculi vestri videbunt, et vos dicetis: magnificetur (magnificus est)⁴ Dominus super terminum Israel.»

Relata autem ad ipsos duorum populorum patres verba illa dicta Rebeccae: « duae gentes in utero tuo... et maior serviet minori, » iam continent exsecutionem electionis et collationem dignitatis adimpletam uni prae altero. Unde Paulus appellat id, quod verbo illo Domini statuitur, vocationem Iacob (« ex vocante dictum est ei »), quae locutio in N. T. praesertim in epp. Pauli frequentissima adhibetur numquam de praedestinatione, ut spectatur in aeternitate; sed semper de exsecutione in tempore. Igitur neque ulla opera possunt esse fundamentum iuris alicuius, cur debeatur haec dignitas patriarchalis Iacobo vel absolute vel comparate cum Esau: non opera, inquam, iam facta, quae nulla sunt; non opera praevisa, quae adhuc futura non possunt habere rationem meriti, cui in exsecutione ipsa reddatur iam praemium, antequam fiant. Reliquum est ergo, ut dicamus, Iacob ad dignitatem patriarchae, cuius posteri essent populus electus veteris Testamenti, assumptum non esse propter generationem ex patriarcha Isaac, nec propter opera sua aliqua; ut manifesto demonstrat comparatio cum Esau, qui his omnibus ei par et nativitate quodammodo etiam potior erat, nec tamen ad hoc beneficium est electus. Assumptus est igitur Iacob ad dignitatem patriarchalem ex mera gratuita voluntate Dei (προθέσεως), quae dilectio simul est electio, quatenus spectatur assumptio Iacobi prae fratre suo Esau: « secundum electionem propositum » ἡ κατ᾽ ἐκλογὴν πρόθεσις v. 10-13.

Sensus igitur horum commatum 10-13. hic est. Sicut Abraham et Isaac ita Iacob non iure sanguinis vel operum, sed gratuita Dei benevolentia prae fratre suo Esau constitutus est patriarcha populi electi V. T. Non aliquo iure hoc munus ei debitum fuisse, adhuc manifestius est ex eo, quod Esau sine ulla violatione iuris non est electus ad eandem dignitatem, quamvis in omnibus par esset tum saltem, quando Iacob prae ipso constitutus est patriarcha. Beneficium, ad quod gratuito electus esse dicitur Iacob et non electus Esau, est quidem immediate oeconomia externa, non autem per se gratia pertinens ad sanctificationem, multo vero minus vita aeterna. Id constat ex verbis ipsis, quibus manifestata est electio: « maior serviet minori, » et ex modo, quo Paulus in populo utroque, Israelitis et Idumaeis, praedictionem historice completam esse ostendit verbis Malachiae: « Iacob dilexi, Esau autem odio habui. » His enim verbis in priori parte: Iacob dilexi, significatur apud prophetam dilectio per beneficia externa populo electo propria et ei collata, quatenus est peculiaris populus Dei; in parte altera: Esau odio habui, significatur horum beneficiorum negatio posteris Esau, immo severitas in poenis temporalibus ob peccata commissa infligendis usque ad exterminium, cum contra populus electus non obstantibus peccatis semper servatus est et beneficiis cumulatus.

Verumtamen Apostolus hanc gratuitam electionem ad oeconomiam V. T. inducit tamquam argumentum, ex quo concludit arguens ex typo ad antitypum, electionem etiam ad novam oeconomiam et ad bona in ea promissa nominatim ad iustitiam coram Deo non esse debitam iuri sanguinis et operum humanorum, sed gratuitum supernaturale beneficium, quod Deus vult conferre per fidem Iesu Christi, sicut electionem ad populum V. T. conferebat verbo suo per supernaturalem promissionem et vocationem.

Itaque « secundum electionem propositum Dei » v. 11, ut refertur ad typum, est benevola gratuita Dei voluntas eligendi Iacob in patrem populi Deo peculiaris; ut refertur ad antitypum et secundum scopum principem Pauli est gratuita nullo iure debita voluntas conferendi beneficia novi Testamenti et iustitiam tam Iudaeis quam gentibus per fidem Iesu Christi.

Verba: « non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei (Rebeccae), quia maior serviet minori » v. 12, significant immediate et historice gratuiti consilii aeque gratuitam exsecutionem, electionis scilicet Iacob et posterorum eius in populum peculiarem prae Esau et posteris eius; mediate et ex intentione principe Pauli significant antitypum h. e. gratuitam gentium nihil tale merentium electionem per fidem, nullo habitu respectu sanguinis et operum legalium, in populum Dei N. T. prae Iudaeis non credentibus, quibus origo ex patriarchis et opera legis nihil iuris tribuunt.

Sequitur: « sicut scriptum est: Iacob dilexi, Esau autem odio habui » v. 13. Gonetus (disp. I. §. 3.) citat velut textum Apostoli hoc modo: « cum nondum nati essent, nec aliquid boni egissent aut mali, non ex operibus sed ex vocante dictum est: Iacob dilexi, Esau autem odio habui. » At textus non ita habet, et falsum omnino est, haec verba esse dicta matri Rebeccae filios adhuc in utero gestanti. Multa enim post saecula Deus haec dixit Iudaeis ab exilio reducibus; ut eis murmurantibus ex ipsa historia beneficiorum et specialis protectionis suae exprobraret ingratum animum comparatione etiam instituta cum historia Idumaeorum, quos Deus, licet et ipsi essent secundum carnem filii patriarcharum Abraham et Isaac, longe severius punivit. Illud quod immediate praecessit: « non ex operibus sed ex vocante dictum est ei, quia maior serviet minori, » quod nimirum iam in utero matris declaratus est Iacob patriarcha populi electi, Esau vero hoc beneficium non est collatum, Apostolus confirmat hoc altero testimonio Scripturae: « sicut scriptum est: Iacob dilexi, Esau autem odio habui; » quo nempe testimonio Malachiae velut compendio continetur tota historia singularis providentiae et protectionis Dei erga posteros Iacob ac beneficiorum in populum licet frequenter rebellem, pariterque iustitiae et severitatis in puniendis peccatis Idumaeorum. Haec autem ipsa historia evidenter probat, quod Paulus vult, in Iacob scilicet eius posteros gratuito electos esse in populum veteris Testamenti, « quorum adoptio est filiorum, et gloria, et testamentum, et legislatio, et obsequium (ἡ λατρεία cultus Mosaicus), et promissa, quorum patres, et ex quibus est Christus secundum carnem, qui est super omnia Deus benedictus in saecula » (IX. 4.). Sensu igitur immediato v. 13. dicitur, electionem Iacob et posterorum eius in populum peculiarem sicut non electionem Esau et filiorum eius ad hoc beneficium apparere ex sacra historia; sensu mediato significatur diversa conditio, in qua sunt in N. T. gentiles per gratuitum donum fidei facti populus Dei, et Iudaei qui culpa sua fidem recusantes populus Dei esse desierunt.

Porro animadvertas, quod iam monui, tum apud Malachiam tum in citatione Apostoli hisce verbis: « Iacob dilexi, Esau odio habui, » immediate sermonem esse de ordine exsecutionis. Si ergo dilectio intelligitur de beneficiis mere gratuitis, non possunt verba sensu typico (multo minus sensu historico) transferri ad praemium vitae aeternae per se spectatum; in exsecutione enim certum est vitam aeternam adultis reddi ut coronam praecedentibus meritis supernaturalibus. Typicus ergo sensus necessario refertur ad illa dona N. T. quae etiam in exsecutione sunt gratuita nullis praecedentibus meritis; adeoque ad gratiam vel ad totam beneficiorum seriem, simul scilicet ad gratiam et ad gloriam in complexu. Ex gratuita vero donatione concluditur utique etiam ad aeternum « propositum » seu ad praedestinationem, in qua eodem ordine dona praedestinantur, sicut in exsecutione praecedentibus vel non praecedentibus meritis conferuntur (vide th. LVII. et ibi n. 3° verborum Pauli explicationem ex Augustino).

Sicut dilectio Iacob ita sane etiam odium Esau dicitur de ordine exsecutionis. Si verbum per se spectetur, usus biblicus non repugnat, ut odium comparate sumatur pro minori dilectione seu minori largitate beneficiorum (Gen. XXIX.30. 31; Deut.XXI.15; Luc.XIV.26; Matth.X.37; cf. Prov. XIII. 24; Io. XII. 25.). Re tamen vera apud Malachiam significat positive iustitiam et severitatem in puniendis peccatis; nec ulla est ratio, cur in sensu typico, quo ab Apostolo instituitur argumentatio, non intelligi debeat eadem significatione punitio Iudaeorum, qui fidem Christi suscipere noluerunt. Haec autem iustitia divina non potest intelligi nisi suppositis peccatis ex voluntate consequente. Nullum ergo in his verbis est vestigium vel antecedentis reprobationis positive Calvinianorum vel illius negativae reprobationis a gloria aeterna, quam theologi aliqui catholici asseruerunt.

Sive porro penes Malachiam et Paulum dilectionem et odium intelligas immediate de ipsis populis repraesentatis per utrumque progenitorem, sive cum S. Hieronymo haec dicta censeas immediate de progenitoribus in ordine ad suos posteros, perinde omnino est. Tum vero S. Hieronymus explicat: « dilectio et odium Dei vel ex praescientia nascitur futurorum vel ex operibus (iam factis)⁵ ; alioquin novimus, quod omnia Deus diligat nec quidquam eorum oderit, quae creavit » (in Mal. I. T. VI. p. 946.).

S. Augustinus dilectionem et odium v. 13. refert ad collationem ac negationem gratiae non modo in antitypo quoad fideles ex una et incredulos ex altera parte; sed quoad ipsas personas typicas Iacob et Esau. Atque ita gratuitatem gratiae, quam Apostolus in tota epistola et nominatim in hoc capite IX. clarissime docet, Augustinus etiam in exemplo Iacob et Esau demonstrat, qui cum ambo essent aeque indigni, unus tamen gratiam accepit per misericordiam, alter voluntate licet consequente punitus est secundum iustitiam. « Iacob dilexit per misericordiam gratuitam, Esau autem odio habuit per iudicium debitum; quod cum deberetur ambobus, alter in altero agnovit non de suis meritis (Pelagianis) sibi esse gloriandum, quod in eadem causa idem iudicium non incurrit, sed de divinae gratiae largitate » Enchirid. c. 98. (Vide I. B. Faure ad Enchirid. Aug. c. 98. not. 3.). Numquam vero Augustinus intellexit vel dilectionem Iacob de praedestinatione ad gloriam seorsum et antecedenter ad praeparationem gratiae ac proinde ante praevisa merita, vel odium Esau de reprobatione a gloria, quae sit ex voluntate Dei antecedente.

Praeclare etiam secundum sensum Augustini de hoc loco Pauli disserunt Episcopi Africani in Sardinia exules in ep. synodica ad Petrum et socios monachos c. 6. et 7. (Exstat etiam in Appendice ad T. X. Aug. ed. Maurin.). « Quia certum est, inquiunt, Esau fuisse vas irae, Iacob autem vas misericordiae, certissime tenendum est, quod et ille ut damnaretur, iram iuste meruit... et iste ut salvaretur, gratis donum misericordiae praevenientis accepit... Esau sacramento quidem circumcisionis... accepto, reatu peccati originalis caruit; sed per nequitiam cordis in hominis terreni vetustate permansit (suis peccatis scilicet relapsus in massam damnationis, et propterea numquam ab ea liberatus illa discretione, quae est plena secundum praescientiam (cf. supra p. 646.)... Nam sicut ille circumcisus periit, quia dilexit tenebras magis quam lucem; sic omnis qui non deposuerit veterem hominem, qui corrumpitur secundum desideria erroris, condemnabitur iudicio, quia non condigne usus est baptismatis sacramento » Ib. c. 7.

3°. Quod probaverat Apostolus exemplis vocationis Isaac et Iacob, mere gratuitam esse adoptionem in populum novi Testamenti et iustificationem per fidem Iesu Christi, nulloque iure debitam, non poterat non creare magnam difficultatem praeiudiciis Iudaeorum. « Quid ergo dicemus, numquid iniquitas apud Deum?» v. 14. Unde Apostolus ulterius verbis Scripturae confirmare instituit, quod iam probaverat exemplis typicis. Absit, ut iniquitas putetur esse apud Deum; nam tum praerogativa populi electi V. T. tum adoptio in populum Dei et iustificatio N. T. est Iudaeis ac gentibus, qui insuper omnes defecisse a gloria Dei (III. 23.) iam demonstrati sunt, beneficium indebitum, quod Deus cui confert, confert ex mera misericordia; non autem haec supernaturalis dignitas est fructus contentionis et laboris humani.

Haec liberrima Dei misericordia erga homines nihil tale merentes demonstratur auctoritate testimonii divini. « Moysi enim dicit: miserebor cuius misereor, et misericordiam praestabo, cuius miserebor » v. 15. Desumpta est sententia ex Exod. XXXIII. 19, ubi Moyse rogante gratiam gratis datam, specialem nempe et extraordinariam manifestationem gloriae Dei in confirmationem promissionis, quod Dominus ipse tamquam dux et custos in medio populi futurus est, Deus annuit petitioni promittens huiusmodi apparitionem suae gloriae intra certos limites. « Respondit: ego ostendam omne bonum tibi, et vocabo in nomine Domini coram te. » In textu hebraico: « ego transire faciam totam pulchritudinem meam (maiestatem meam) super te, et annuntiabo nomen יהוה coram te, » non tam voce sensibili quam illustratione interna cognitionem sublimiorem essentiae meae tibi impertiendo. Huic pollicitationi Deus subiungit epiphonema: « nam misereor cuius misereor, et misericordiam praesto cui misericordiam praesto »⁶ Ita in hebraico, graeco LXX, syriaco, targum Onkelos, atque ita citat ipse Apostolus. In Vulgata latina vertitur iuxta sensum magis quam ad litteram: « et miserebor, cui voluero, et clemens ero, in quem mihi placuerit. » Sententia non est particularis, quae ad gratiam solum Moysi praestitam vel, ut aliorum fert opinio (Chrysost. hom. XVI. n. 7.), ad misericordiam referatur, qua Deus Israelitis post peccatum adorati vituli aurei pepercit; sed generalis est comprehendens sub se tum gratiam Moysi tributam, cuius occasione prolata est, tum omne supernaturale et mere gratuitum beneficium. Unde Paulus ex ea sensu omnino immediato accepta suam antecedentem doctrinam potuit confirmare. Infert ex his Apostolus: « igitur (si gratia est a Deo ipso profecta et omnino gratuito concessa non merentibus) non volentis neque currentis (citra gratiam solis viribus naturae), sed miserentis est Dei » v. 16.

4°. Licet in versiculis modo declaratis directe solum enuntietur indebita misericordia erga homines ea indignos, in hac ipsa tamen ratione, quod beneficium est indebitum ex mera misericordia collatum indignis, iam includitur, quod Deus libere et absque ulla iniuria potest etiam peccatoris non misereri. Itaque nec homini nec sibi suisque perfectionibus debet Deus, ut misericordiam potius indignis quam iustitiam adhibeat dignis. Quamvis enim Deus infinite sanctus non possit velle hominum peccata, potest nihilominus peccata permittere et consequente voluntate iusta et sancta dirigere et ordinare, non ita quidem, ut peccata directe sint ad Dei gloriam, sed ut ipse tamen occasione peccatorum suam iustitiam et misericordiam, potentiam et providentiam manifestet (cf. Rom. III. 6-8. ).

His animadversis intelligitur, ad quid probandum Apostolus inducat historiam Pharaonis. « Dicit enim Scriptura Pharaoni: quia in hoc ipsum excitavi te, ut ostendam in te virtutem meam, et ut annuntietur nomen meum in universa terra » v. 17. Probat scilicet Apostolus hoc inciso id, quod v. 15. implicite continetur et adsignificatur: Deum, sicut gratuito miseretur indigni, ita posse etiam non misereri peccatoris, quia ei non deest modus, quo ex malo bonum faciat (cf. th. XLIII. n. II.2. ). Rationem, qua id fiat, unam ex tota sua tractatione Apostolus supponit, peccatoris scilicet reatum, alteram diserte indicat, quia Deus etiam voluntate consequente non miserendo et puniendo potest se glorificare. Conclusio est: « ergo cuius vult (immerentis et citra debitum) miseretur, et quem vult (eo ipso quod omnes sunt indigni misericordia), indurat » (non impertiendo misericordiam) v. 18.

Haec sufficere possunt ad sensum huius incisi v. 17. 18. summatim intelligendum; insunt tamen phrasibus singulis difficultates propriae adhuc dilucidandae. Verba: « in hoc ipsum excitavi te, ut » etc. Exod. IX. 16. in textu hebraico ita sunt: « propter hoc constitui te (Vulg. posui te), ut te faciam ostendere robur meum » (ut faciam te ostensionem et clarum argumentum roboris mei)⁷. De sensu huius verbi in citatione Apostoli « excitavi te » apud SS. PP. et interpretes diversae sunt sententiae. Nam alii: « constitui te regem, » alii « servavi te in vita, » alii, ut Praedestinatiani, certe falso: « creavi te, » alii aliter interpretantur. Nobis simpliciter significari videtur, Deum ipsum ad hoc Pharaonem posuisse et assumpsisse, ut poenis per prodigia multiplicata ei inflictis demonstraret universae terrae suam omnipotentiam et singularem protectionem erga populum Israel. At constitutus est Pharao ad talem divinae gloriae manifestationem nullo modo voluntate Dei antecedente, sed voluntate consequente suppositis eius peccatis et libera induratione ac pervicacia contra Deum.

Hoc collatis praesertim capitibus XI. XII. libri Sapientiae plane evidens est ex ipsa historia, ut in libro Exodi describitur, ne de reliqua fidei analogia quidquam dicam. Deus per legatos suos Moysen et Aaron missionem divinam manifesto demonstrantes hortatur regem ac iubet, ut dimittat populum Israel; Dei mandatum comitantur prodigia, quae primum nihil poenae continent, deinde vero evadunt in dies graviora. Adiutoria interna, quae responderent externis, et quibus Pharao excitabatur ad obsequendum, non deerant; unde visis prodigiis etiam flectebatur cor eius ad consilium dimittendi populum. Attamen cessante plaga iterum induravit cor suum, sicut sacer textus post singula quinque priora portenta diserte monet: « induratum est cor Pharaonis, » « induravit Pharao cor suum. » Voluntate igitur antecedente voluit Deus, ut rex Deum agnosceret eique obsequeretur, quin ad plagas gravissimas deveniendum esset; has vero Deus decrevit consequenter ad liberam eius indurationem, ac proinde hunc modum manifestationis suae omnipotentiae non antecedente sed consequente voluntate voluit: posuit ergo non Pharaonem ut hominem, sed Pharaonem in sensu composito cum eius libera induratione ad hunc modum manifestandae gloriae suae. Voluntas igitur consequens, quam hic solum considerat Apostolus, est utique severitatis iustae; voluntas autem antecedens est tota benignitatis erga ipsum etiam Pharaonem.

Hanc utriusque voluntatis proprietatem Spiritus Sanctus ipse describit eandem Pharaonis historiam explanans Sap.XI. Spectata voluntate consequente « illos (Aegyptios) tamquam durus rex interrogans condemnasti » XI. 11; at in modo puniendi, quod Deus « partibus corripiens » a levioribus ad graviora progressus est, miratur Sapiens voluntatis antecedentis benignitatem erga hos ipsos peccatores. Cum potuisset Deus eos simul et semel exterminare, voluit tamen per partes et paulatim eis plagas immittere. Nam « misereris omnium (voluntate hac antecedente), quia omnia potes (nec timendum est, ne forte ordo iustitiae subvertatur, neque enim impii, si non convertantur, poenam sub omnipotente Deo poterunt effugere) et dissimulas peccata hominum propter poenitentiam. Diligis enim omnia, quae sunt… nec enim odiens aliquid constituisti aut fecisti…. Parcis autem omnibus, quoniam tua sunt Domine, qui amas animas. O quam bonus et suavis est, Domine, spiritus tuus in omnibus. Ideoque eos, qui exerrant, partibus corripis, et de quibus peccant, admones et alloqueris, ut relicta malitia credant in te Domine »⁸ XI. 21-XII. 2. Animadvertatur quaeso, haec omnia dici de eodem Pharaone et de eisdem plagis, de quibus in Exodo et a S. Paulo dicitur: « in hoc ipsum excitavi te, ut ostendam in te virtutem meam…. quem vult indurat. » At in Sap. sermo est de eo, quod Deus vult ex sese et antecedenter ad Pharaonis liberam pervicaciam, adeoque de voluntate antecedente; quae vero citat Apostolus, in Exodo (IX. 16.) dicuntur de indurato Pharaone post quintam iam plagam, et proinde nonnisi de voluntate consequente intelligi possunt. Confer Sap. XII. 3-26. ubi habes evidentissime distinctam voluntatem antecedentem salvandi impios Chananaeos, et voluntatem consequentem eos puniendi.

Restat difficultas, quod induratio ipsa videtur dici ab Apostolo opus Dei: « quem vult indurat. » Induratio significatione obiectiva est resistentia contra gratiam, praesertim resistentia continua adversus gratias multiplices, unde habitus quidam et infelix facilitas oritur divinas inspirationes reiiciendi. Sensu ergo activo induratio est efficientia huius pervicaciae. Quare ex analogia fidei h. e. ex aliis doctrinae capitibus, quae de attributis divinis, de sanctitate, bonitate, iustitia novimus ac credimus, omnino evidens est, Deum neminem directe indurare, cum hoc nihil esset aliud quam directe efficere resistentiam adversus gratiam, atque ita hominem simul per gratiam excitare ad bonum et per indurationem obfirmare contra bonum idem, quod est manifesta contradictio, quae Deo sancto et bono sine impietate adscribi non potest.

Potest tamen referri et in Scripturis refertur induratio peccatoris ad Deum tripliciter: a) quod Deus eam permittit, quo sensu misereri et indurare non contrarie sed contradictorie sibi opponuntur, ut indurare idem sit ac non misereri, quemadmodum Augustinus dicit: Deum « non indurare impertiendo malitiam, sed non impertiendo misericordiam » ep. 194. n. 14. ad Sixt. Neque in usu loquendi biblico est insolens, ut locutiones significantes actionem adhibeantur de mera permissione, quia et haec pars est divinae providentiae 2. Reg. XII. 11; XVI. 10; 3. Reg. XXII.22.; Is.LXIII.17; Ps. CIV. 25. etc. Clarissime apparet hic modus loquendi ex 2. Reg. XXIV. 1. collato 1. Paral. XXI. 1. In priori enim loco dicitur Deus commovisse David, ut numerationem populi institueret, quae erat contra voluntatem Dei; in loco altero velut declarationis causa dicitur Satan ad hunc ipsum censum commovisse. Nihilominus fatendum est, huiusmodi locutionibus saltem plerumque aliquid amplius significari quam meram permissionem. Nam b) induratio activa dicitur actio divina, quae ex se quidem et ex voluntate Dei antecedente non ordinatur ad obiectivam hominis indurationem, ex qua tamen consequitur et consequi a Deo praevidetur ac permittitur, ut homo se ipsum induret. Ita hunc locum Pauli interpretatur S. Hieronymus. « Non Dei accusanda est patientia et infinita clementia sed eorum duritia, qui bonitate Dei in perditionem suam abusi sunt. Alioquin unus est solis calor, et secundum essentias subiacentes alia liquefacit, alia indurat, alia solvit, alia constringit. Liquatur enim cera et induratur lutum; et tamen caloris non est diversa natura. Sic et bonitas et clementia Dei vasa irae quae apta sunt in interitum, i. e. populum Israel indurat, vasa autem misericordiae quae praeparavit in gloriam… non salvat irrationabiliter et absque iudicii veritate, sed causis praecedentibus; quia alii (sua culpa) non susceperunt Filium Dei, alii autem (gratia praeveniente et adiuvante) recipere sua sponte voluerunt » S. Hieron. ad Hedib. ep. 120. q. 10. (T. I. p. 835). Permittit vero Deus, ut homo faciat malum ex ipsa occasione boni, quod Deus facit, quia potens est bonum facere occasione mali, quod homo facit. Igitur c) ad haec duo accedit ratio alia, ob quam etiam induratio Deo tribuitur, quia scilicet voluntate consequente eam dirigit et ordinat ad fines bonos.

Haec secunda et tertia ratio, qua Deus indurare dicitur, mirabili modo est expressa in historia Pharaonis Exod. VII. sqq. In primis quinque plagis numquam dicitur Deus indurasse, sed constanter ipse Pharao indurasse cor suum, aut induratum fuisse cor eius (Exod. VII. 13. 22; VIII. 15. 19. 32; IX. 7.). Quando vero iam aucta erat voluntaria pervicacia per tam impiam repugnantiam contra manifesta miracula, tum demum in signis sequentibus inde a sexto⁹, Deus patrando prodigia coram Pharaone iam propria malitia indurato dicitur « indurasse cor eius, » ut manifestum sit, non antecedentem Dei intentionem indurandi, sed effectum malitiae hominis ex miraculis divinis secutum indicari (Exod. IX. 12; X. 1. 20. 27; XIV. 4. 8. 17.). Propterea in signis etiam hisce posterioribus non solum Deus Pharaonem, sed etiam Pharao se ipsum indurasse adhuc dicitur Exod. IX. 35; XIII. 15. Haec diversitas in modo loquendi de induratione in prioribus et posterioribus portentis, quae nobis attentione videtur dignissima, vim argumenti non perdit ex eo, quod Deus iam Exod. IV. 21; VII. 3. ait: « ego indurabo cor Pharaonis; » illic enim non de singulis sed de omnibus prodigiis simul et complexe sermo est. Sicut igitur Deus indurationem Pharaonis tantummodo praescire Exod. III. 19, ita eam etiam efficere dicitur, dum sub hac praescientia prodigia patrat, quae licet voluntate antecedente ordinentur ad regis emollitionem (vide Sap. l. c.), praevidentur tamen occasio futura maioris indurationis. Voluntate porro ad hanc indurationem consequente vult Deus in ea et per eam manifestare suam maiestatem: « et indurabo cor eius, ac persequetur vos: et glorificabor in Pharaone et in omni exercitu eius, scientque Aegyptii, quia ego sum Dominus » Exod.XIV. 4. 17. cf. X. 1.

5°. Sequitur penes Paulum pars ultima loci, quem explicamus. Sicut ex comparatione Iacob et Esau et electione unius prae altero absque ullo respectu generis vel operum legalium v. 14. oriebatur difficultas: « numquid iniquitas apud Deum ? » ita huius difficultatis solutio deprompta ex testimoniis Scripturae nondum videbatur esse plena, sed immo novam inferre difficultatem. Si Deus unius peccatoris gratuito miseretur, alterum vero indurat, licet posset etiam huius misereri: « quid adhuc queritur (μεμφεται conqueritur, punit; cf. III. 5-7.); voluntati enim eius quis resistit? » v. 19. Quaestio ergo est de iustitia poenae, quomodo Deus iuste puniat eum, cuius non miseretur iustificando, cum alter cuius per donum fidei et per iustificationem in fide miseretur, ex sese non minus sit misericordia indignus? Ergo quaestio non est de voluntate Dei antecedente sed de voluntate consequente puniendi, quomodo sit iusta?

Apostolus respondet a) reprimendo hominis temeritatem exigentis, ut Deus reddat rationem suae providentiae, cum ante omnia certum et ratum esse debeat creaturae rationali, omnia Dei opera sancta esse et iusta: « O homo tu quis es, qui respondeas Deo? » Hoc declaratur similitudine figuli: « numquid dicit figmentum ei, qui se finxit (τὸ πλάσμα τῷ πλάσαντι¹⁰) quid me fecisti sic? » v. 20. Similitudo haec figuli satis frequens in libris V. T. (Is. XLV. 9; Ier. XVIII. 4-6; Ecclesi. XXXIII. 13. 14. ) immediate exprimit absolutam Dei potestatem et creaturae subiectionem; supponitur autem in artifice non humano sed Deo provisore infinita sanctitas, bonitas, sapientia et iustitia. « In figulo (inquit Ambrosiaster in h. l.) sola voluntas est, in Deo autem voluntas cum iustitia. » Probe autem advertatur, ex ipsa indole quaestionis figmento seu plasmati non comparari ab Apostolo humanam naturam, quatenus a Deo creatur; sed hominem, quatenus vel gratuito misericordiam consequitur, vel ob peccata voluntate consequente iuste punitur. « Cave putes haec ad creationis rationem a Paulo dici vel ad necessitatem voluntatis nostrae, sed (dicta sunt) secundum potestatem et diversitatem divinarum dispensationum » S. Chrysost. hom.XVI. n.8.

Unde b) Paulus similitudinem prosequens respondet ita, ut ex comparatione ipsa declaretur gratuita gratia, et iusta punitio peccatoris. Similitudo non est extendenda ad modum, quo lutum mere passive in manu figuli, et quo creatura rationalis ac libera se habet sub actione gratiae¹¹; sed comparatio instituitur inter physicam exigentiam quae in luto nulla est, ut potius ei superaddatur pretium insigni aliqua arte, quam ut relinquatur secundum suam naturam artis expers in vili urceo, ac inter ius peccatoris, quod nullum est, ut per Dei misericordiam artem consequatur gratiam supernaturalem¹² et gloriam, non vero relinquatur in peccato et propter peccatum destinetur ad poenam. « An non habet potestatem figulus luti ex eadem massa facere aliud quidem vas in honorem, aliud vero in contumeliam » (aliud pretiosum per artem superadditam, aliud vile iuxta naturam materiae luti) v. 21.

Sequitur c) similitudinis applicatio: « quod si Deus volens ostendere iram et notam facere potentiam suam, sustinuit in multa patientia (ἐν πολλῇ μακροθυμίᾳ) vasa irae apta (κατηρτισμένα) in interitum, ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam » (ἃ προητοίμασεν εἰς δόξαν) v. 22.¹³. Hic quoad expressiones singulas « vasa in honorem, vasa misericordiae quae praeparavit in gloriam » ex declaratione Apostoli ipsius sunt ii, quos Deus vocavit ex Iudaeis et gentibus ad fidem christianam: « quos et vocavit nos, non solum ex Iudaeis sed etiam ex gentibus. » Ex gentibus sunt, de quibus antea dictum: non plebs mea, et qui nunc vocantur filii Dei; credentes ex Iudaeis sunt, de quibus dictum: reliquiae salvae factae sunt, et Dominus Sabaoth reliquit nobis semen (h. e. « etiamsi multitudo non crediderit, tamen pauci credent » S. Hieronym. ad Hedibi. l. c.). Hi per gratiam praeparantur in gloriam sanctitatis, et per hanc in gloriam consummatam. « Divitiae gloriae sunt dignitas multiplex praeparata credentibus,» ait Ambrosiaster in h.l. Qui ergo hic reperiunt absolutam praedestinationem ad gloriam aeternam seorsim spectatam ante omnia praevisa merita, ii profecto longe aliud dicunt, quam quod scripsit S. Paulus.

Porro « vasa irae apta in interitum » manifeste sunt peccatores. Debent autem haec vasa spectari, ut sunt digna irae et interitus; nam genitivus «vasa irae» non potest sumi active, ac si talia fecisset ira Dei, sed passive, vasa quibus ira debetur. Hinc Paulus etiam modo diversissimo loquitur de vasis irae et de vasis misericordiae: illa non a Deo dicuntur parata ad interitum sed apta, scilicet ex se ipsis, ad interitum; haec vero Deus ipse sua operatione praeparavit in gloriam. Iam haec vasa digna irae et interitus dicuntur a Paulo subesse divinae voluntati sub duplici diversa ratione.

Nam α) sustinentur in multa patientia seu longanimitate (μακροθυμία), quae in Scripturis semper est voluntas misericors erga peccatores eo ex se tendens, ut convertantur et desinant esse vasa irae Rom. II. 4. 5; 2. Pet. III. 9; Sap.XI. 24; XII. 2. 10.11. 18–20; cf. Matth. XVIII. 26. (vide supra p. 554. sq.). Haec est voluntas antecedens, cum «longanimitas et benignitas Dei ad poenitentiam te adducit, secundum autem duritiem tuam et impoenitens cor thesaurizas tibi iram» Rom. II. 4. 5. Vides iam, causam ex qua sint vasa irae, non esse in Deo sed in ipsis liberis hominum voluntatibus. Distinctius hanc causam Apostolus explicat in sequentibus capitibus X. et XI. Cf. 2.Tim.II. 20. 21.

Chrysostomi interpretatio in hos vv. 22. 23. ita habet. «Quae praeparavit in gloriam. Non totum Dei esse dicit (Apostolus); nam si hoc esset, nihil impediret, quominus omnes salvi essent (cf. supra p. 604.): sed rursum praescientiam ostendit.... Sicut ergo Pharao ex propria iniquitate vas irae factus est, sic et hi vasa misericordiae ex probitate sua. Nam etsi quod plus est, Dei sit (per gratiam); et nos quoque parum aliquid contulimus (libere operando per gratiam). Ideo non dixit vasa recte factorum, neque vasa confidentiae (παρρησίας qua confidant in se ipsis), sed vasa misericordiae, ostendens totum esse Dei... Cum dicit, non est volentis neque currentis, non liberam potestatem tollit; sed ostendit non totum illius esse, sed egere illam superna gratia. Oportet enim velle et currere, confidere autem non propriis laboribus, sed Dei benignitati; quod et alibi dicebat: non ego autem, sed gratia Dei mecum (1. Cor. XV. 10.)... Unde igitur hi vasa irae, illi misericordiae? Ex proprio voluntatis proposito. Deus autem valde bonus cum sit, in ambobus eandem ostendit benignitatem (antecedentem). Etenim non eorum tantum qui salvi facti sunt, misertus est; sed etiam Pharaonis, quantum in se erat (h. e. antecedenter); nam eandem diuturnam patientiam tam hi quam illi experti sunt. Quod si non servatus est, ex eius voluntatis proposito totum est. Nam quantum ad Deum pertinet, nihil minus habuit, quam illi qui salvi facti sunt» Chrys. hom. XVI. n. 9.

β) Consequenter ad duritiem et impoenitentiam Deus «vult ostendere iram et notam facere potentiam suam» (cf. dicta ad v. 17.). Hinc participium «volens ostendere iram,» eo ipso quod exprimit voluntatem consequentem, non potest resolvi per particulam causalem: «quia voluit ostendere iram..... ideo sustinuit in multa patientia;» sed resolutio haec esse debet: «quamvis vult (voluntate consequente ad impoenitentiam cordis) ostendere iram..... tamen sustinuit (voluntate antecedente, qua eorum vult poenitentiam et salutem) in multa patientia.» Similis est modus loquendi Sap. XII. 10: «partibus iudicans dabas locum poenitentiae, non ignorans (h. e. quamvis non ignorares), quoniam nequam est natio eorum et naturalis (ἐμφυτος) malitia ipsorum, et quoniam non poterat (impotentia consequente) mutari cogitatio illorum in perpetuum.» Hac itaque voluntate consequente Deus ipsam ostensionem irae dirigit ad demonstrandas divitias gloriae. «Neque enim Deus, inquit Chrysostomus, quidpiam praetermisit eorum, quae ad Pharaonis emendationem facerent; neque ille praetermisit quidquam eorum, quae ipsum perderent et omni venia privarent. At quamvis haec sciret Deus, cum multa patientia tamen sustinuit eum volens illum ad poenitentiam adducere..... Quia vero ille noluit patientia hac ad poenitentiam uti, sed aptavit se ipsum ad iram; usus est illo Deus ad aliorum correctionem per illius supplicium alios studiosiores reddens et sic potentiam suam ostendens. Quod enim Deus non velit (antecedenter) hoc modo potentiam suam ostendere sed alio modo per beneficia et per liberalitatem, hoc ipse (Paulus) iam superius per omnia declaravit» Chrysost. l. c. n. 8. Speciatim Deus, ut ubique monet S. Augustinus, et ut in textu ipso Apostoli diserte dicitur, ordinat iudicium in vasa irae ad demonstrandam gratuitam bonitatem suam in vasa misericordiae, quae non ex sua natura vel suis naturalibus meritis sunt vasa gloriae et honoris, sed a Deo praeparantur in gloriam. Unde cum sint ex eadem massa (h. e. cum ante gratiam peccatores sint aeque indigni misericordia), ex ipsis vasis irae debent vasa misericordiae agnoscere, totum pretium suum supernaturale non esse ratione massae h. e. non ratione dignitatis vel meriti naturalis, sed ex arte divina ac indebita gratia; licet in suscipienda gratia etiam ipsi libere aliquid agant. Cooperationem hanc Apostolus non hoc loco, sed in sequentibus IX. 30. — XI. 23. declarat.

Ut ex dictis omnibus manifestum est, Apostolus cap. IX. docet gratuitatem gratiae et vocationis ad fidem christianam, et iustificationem per fidem, ut excludat errorem Iudaeorum illius aetatis sibi ratione generis et privilegiorum legis Mosaicae vel solis vel certe prae gentibus ius ad promissum regnum Messianum vindicantium. Agit vero immediate de gratuitate donorum gratiae in ipsa donatione et exsecutione, quae utique cum gratuita horum donorum praedestinatione cohaeret. Ex doctrina autem gratuitatis gratiae non sequitur, gratiam ex parte Dei et voluntate antecedente non omnibus offerri; immo Apostolus diserte declarat, rationem cur ad gratiam non omnes perveniant, esse ex culpa et peccatis hominum. De absoluta vero antecedente praedestinatione vitae aeternae ante praevisa merita fidei ac gratiae in tota Pauli tractatione nulla est mentio, nullum nec levissimum vestigium.