Tractatus de Deo uno secundum naturam

Explicantur difficiliores modi loquendi, quibus SS. Patres comprehensionem, non vero visionem intuitivam divinae essentiae negant.

« Inde ab orta haeresi Eunomiana SS. Patres instantius quidem docere solent, ad comprehensionem Dei etiam ipsos sanctos angelos pertingere non posse; visionem tamen Dei immediatam neque illi, qui eam distinctius non explicuerunt, negasse censendi sunt, nisi vel pro stadio huius vitae, vel quae esset tamquam visio corporea. »

Gabriel Vasquez disp. 37. cc. 2-4. contra communem aliorum theologorum interpretationem censuit, S.Ioannem Chrysostomum maxime, tum vero etiam alios Patres complures tam graecos quam latinos alio sensu intelligi non posse, nisi quod sanctis angelis et consequenter omnibus beatis in patria negaverint visionem Dei intuitivam. Ut hanc Vasquezii et plurium recentiorum interpretationem falsam esse ostendamus, ac genuinum SS. Patrum sensum in obscurioribus huiusmodi locutionibus explicemus, is scopus est praesentis theseos.

Sunt autem imprimis generalia quaedam principia prae oculis habenda. a) Quaestio praesens per se quidem hermeneutica est et historica, non vero immediate dogmatica. Cum enim in Ecclesia catholica detur profectus aliquis in explicatione depositi revelati, absolute loquendo fieri potuit, ut saeculo IV. et V. doctrina de modo beatitudinis coelestis nondum fuerit satis explicita; quo in stadio explicationis etiam intra fines Ecclesiae et penes doctores aliquos gravissimos absque fidei dispendio possunt esse non solum obscurae et confusae notiones sed etiam errores, qui postmodum eliquata quaestione eliminantur.

Attamen b) hic de doctrina agitur in se gravissima, quam explicite novisse maxime interest omnium fidelium, de doctrina in Scripturis diserte consignata, et ab antiquis ss. doctoribus magna consensione et claritate praedicata, quemadmodum in th.XV.demonstravimus. In huiusmodi vero dogmatibus dissensus doctorum notissimorum et magnae auctoritatis in Ecclesia Dei, quales sane sunt Chrysostomus, Basilius, Nyssenus, Epiphanius, uterque Cyrillus, Ambrosius, Hieronymus a Vasquezio nominati, numquam potest admitti, nisi evidenter demonstretur. Ambiguae igitur et obscurae eorum locutiones in hac hypothesi necessario ea significatione intelligendae sunt, qua consentiant cum ceteris Patribus et cum dogmate, de quo saeculis saltem subsequentibus certo constat. Haec principia eorumque rationes proprio suo loco demonstravimus in Tract. de Traditione, et paucioribus in Tract. de Trinit. th. X.

Porro c) considerandus est status quaestionis et controversiae, quam Patres illi versabant, ac proinde scopus quem unice spectabant. Obscuriores locutiones fere omnes occurrunt in iis locis, ubi Patres unice disputant adversus doctrinam Eunomianorum, qui sibi perfectam cognitionem Dei, « sicut Deus se ipsum cognoscit, » atque adeo comprehensionem Dei arrogabant (vide supra th.X.). In hoc iam statu quaestionis Patres adversus haereticos dupliciter disputant. Saepe enim considerant tantummodo nostrum modum cognoscendi Deum in hac vita; tum vero declarant ipsam originem nostrae ideae ac notionis de Deo derivatam ex divinis manifestationibus ad extra, atque hoc ipso negant pro nostro praesenti modo cognoscendi immediatam intuitionem Dei, ut in illa thesi X. demonstratum est. Huiusmodi autem loca nihil ad rem praesentem pertinent, nec in eis quidpiam est obscuri, nisi testimonia quae agunt de praesenti nostra cognitione per speculum in aenigmate, ex contextu avulsa transferantur ad cognitionem quae futura est facie ad faciem. At non minus frequenter Patres propositam habent exclusionem illius blasphemae doctrinae, qua Eunomiani plenam et adaequatam cognitionem sibi vindicabant, ut Deus se ipsum novit. Hanc vero perfectionem ss. doctores non modo pro nostra sed absolute pro omni cognitione finita etiam pro visione coelesti et angelica negant, ac soli Patri et Filio et Spiritui Sancto propriam esse demonstrant. Unde in hoc altero modo disputandi quaestio non erat de cognitione coelesti, qualis ea sit, utrum immediata an mediata; sed supposita visione immediata, quam adversarii adeo non negabant, ut etiam comprehensivam esse dicerent, demonstrandum erat, qualis ea non sit; videlicet ne angelicam quidem et supremam cognitionem creaturae in luce coelesti posse esse ita plenam et perfectam, qualem haeretici ipsam cognitionem humanam in caliginoso hoc loco esse asserebant. Sicut igitur in hoc statu quaestionis non est exspectanda a Patribus explicatio visionis beatificae; ita negatio perfectae visionis inique omnino intelligeretur velut negatio visionis immediatae. At non minus clarum est, in hoc modo disputandi, dum Patres de visione intuitiva non sunt solliciti et exclusionem visionis perfectae unice ac vehementius urgent, posse occurrere locutiones, quae per se spectatae negare videantur ipsam visionem intuitivam, et non nisi considerato scopo et diligenti collatione locorum rite explicari queant. Neque dicimus, ante motas quaestiones penes omnes Patres vetustos notiones de visione beatifica esse aeque claras ac distinctas, sicut proficiente dogmatis explicatione deinceps determinatae sunt; sed contendimus, rem ipsam visionis Dei intuitivae a Chrysostomo et aliis tam multis qui accusantur, non negari.

His praestitutis veniendum est ad speciales declarationes doctrinae horum Patrum secundum triplicem classem in thesi indicatam; alii enim non visionem immediatam sed comprehensionem Dei pro ipsa coelesti patria exclusisse, alii visionem sensilem, alii visionem simul et comprehensionem divinae essentiae tantummodo in cognitione huius vitae negasse censendi sunt.

1°. Certum est, Patres etiam illos qui nemine contradicente visionem intuitivam in coelo disertissime declarant, distinxisse inter visionem intuitivam et visionem perfectam; ac dum illam docent, hanc negant. Sic Gregorius M. cuius doctrinam apertissimam vidimus in th. XV, negat tamen in ipsa visione quae est facie ad faciem, posse Deum a creatura ad perfectum videri. « In retributionis culmine reperiri omnipotens per contemplationis speciem (ex 2. Cor. V. 7.) potest, sed tamen ad perfectum non potest. Angelica enim vel humana mens cum ad incircumscriptum lumen inhiat, eo ipso se, quo est creatura, coangustat; et super se quidem per provectum tenditur (videns supernaturali lumine), sed tamen eius fulgorem comprehendere nec dilatata sufficit..... Unde et adhuc subditur (Iob XI. 8.): excelsior coelo est... quia ipsi quoque electi spiritus visionem tantae celsitudinis perfecte non penetrant » S. Gregor. Moral.1.X.n.13.14. « Ipsi angelici spiritus creatoris nostri potentiam plene contemplari non possunt.... a cuius potentia etiam potestates illae humilitate contremiscunt » ibid.¹ 1. XXVI. n. 19. Eodem fere modo ante Gregorium Augustinus comparavit visionem Dei in sua substantia et comprehensionem plenitudinis Dei. « Desiderium veraciter piorum, quo videre Deum cupiunt et inhianter ardescunt, non opinor in eam speciem contuendam flagrat, qua ut vult, apparet, quod ipse non est (in theophaniis); sed in eam substantiam, qua ipse est quod est... Ea quippe promittitur sanctis in alia vita.... Non quia Dei plenitudinem quisquam non solum oculis corporis, sed vel ipsa mente aliquando comprehendit; aliud est enim videre, aliud est totum videndo comprehendere » Aug. ep. 147. n. 20-21.

Iam vero haec eadem est distinctio inter visionem simpliciter et inter visionem adaequatam penes Patres, de quorum sensu nunc quaerimus, nec nisi haec altera, visio inquam adaequata, ab eis excluditur in cognitione ss. angelorum.

Chrysostomum, de quo maxime quaeritur, vidimus th.XV. clare docentem, beatos in coelo intueri Deum ipsum facie ad faciem: at ubi comprehensionem ab Eunomianis assertam refellit, in ipsa cognitione angelorum et beatorum non iam id considerat, quod in ea perfectum est; sed pro suo scopo urget et describit id, quod in ea cognitione ad absolutam perfectionem deest. Non simpliciter visionem Dei angelis negat sed certam quandam visionem, quae ab ipso appellatur ἀκριβῆς κατάληψις τῆς οὐσίας, ἀκριβῆς καὶ τετρανωμένη γνῶσις, γνῶσις μετὰ ἀκριβείας ἁπάσης, plena comprehensio essentiae, plena et penetrans cognitio, cognitio in tota plenitudine Chrys. de Incomprehens. hom. IV. n. 2. 3. 4; hom. V. n. 3. 4.

Quid iam apud Chrysostomum sibi vult haec ἀκρίβεια? S.Pater in eo ipso loco, quem Vasquez obiicit in Io.hom.XV. al. XIV. n. 2, hanc cognitionem accuratam seu plenam aperte declarat ita, ut nihil sit aliud quam comprehensio soli Deo propria. Explicat illud Matth. XI. 27: nemo novit Patrem nisi Filius². « Quid ergo ? omnes ne in ignorantia versamur? absit. Sed nemo sic novit, ut Filius. Ut igitur multi pro captu suo eum viderunt.... sic substantiam eius, quid sit, nemo novit nisi is, qui ex ipso genitus est; cognitionem enim hic dicit plenam (accuratam) visionem et comprehensionem, et talem, qualem Pater habet de Filio³... Quapropter...... non dixit: Filius qui vidit, narravit; sed aliquid amplius quam videre posuit, cum dixit: qui est in sinu Patris..... Nam qui simpliciter videt, non omnino plenam (accuratam) visi cognitionem habet; qui autem in sinu versatur, nihil ignoraverit....⁴ Contradicentem (Arianum) ergo interroga: cognoscitne et videt Pater Filium.... accurata quadam visione et cognitione⁵? Omnino hoc fatebitur. Hinc tu collige accuratam Filii cognitionem de Patre.

Duo hic sunt notatu dignissima ad modum loquendi Chrysostomi in doctrina de visione Dei intelligendum. a) Plena seu accurata cognitio (ἀκριβῆς γνωσις) illa sola est, qua Deus se ipsum cognoscit; adeoque quae est comprehensio Dei in sensu stricto; unde b) cognitio quae penes Chrysostomum appellatur plena vel accurata, ipsomet testante differt a visione simpliciter dicta. Iuxta usum ergo loquendi, quem Chrysostomus tenuit, angelis et beatis sane neganda est cognitio plena vel accurata; nec tamen ideo eis negatur visio Dei immediata.

Eodem modo Chrysostomus aliis in locis, ubi contra Eunomianam comprehensionem disputat, cognitionem plenam et accuratam describit tamquam adaequatam comprehensionem, eamque a visione Dei distinguit.

Statim initio sermonum « de incomprehensibili Dei natura » declarat, in beatis esse cognitionem perfectam (γνωσιν τελειαν). Nam, inquit, quod Apostolus ait (1. Cor. XIII. 8.): scientia destruetur, « non de perfecta sed de scientia dicit, quae ex parte est; destructionem appellans profectum in melius, ut destructa illa, quae ex parte est, non sit amplius ex parte sed perfecta cognitio... haec igitur destructio est consummatio et in maius augmentum » ⁶ de Incomprehen. hom.I.n.2. Porro in his homiliis eandem sicut in hom. citata in Ioannem differentiam explicat inter visionem Dei sicut est, et inter plenam cognitionem Dei, hancque posteriorem non aliam intelligit, nisi comprehensionem qua Deus solus se ipsum comprehendit. In illis verbis Io. I. 18. « non quia Patrem vidit quisquam nisi qui ex Deo est, hic vidit Patrem », immediate et diserte enuntiari, ait, et Filio asseri visionem Patris, sicut est; sed nondum hoc ipso dici cognitionem plenam, ut Pater se ipsum novit⁷ Hanc deinde plenam cognitionem probat ex verbis disertis Io. X.15: « sicut cognoscit me Pater, et ego cognosco Patrem » hom. V. n. 4. Unde docet, si quando ipsis angelis visio Dei abrogari videtur, id intelligi debere de cognitione plena⁸⁹ hom. IV. n. 4; hanc enim plenam cognitionem (γνωσιν μετα ἀκριβειας) signum ac demonstrationem esse aequalitatis secundum naturam: hinc solus Filius et Spiritus ita cognoscunt Patrem hom. V. n. 3.

Porro etiam hom. III. n. 3. 5. ex qua Vasquez difficultatem urget, non simpliciter visio sed comprehensio Dei coelestibus virtutibus negatur. Theophanias nimirum descriptas Is. VI. et Ezech. I. Chrysostomus declarat ita, ut visionibus illis propheticis, quod Seraphim et Cherubim alis faciem suam obvelabant nec aspicere audebant vel ipsam condescensionem Dei (συγκατάβασιν) h. e. formam illam oculis corporeis visibilem, qua Deus non iam angelorum (ut putat Vasquez) sed prophetarum modo cognoscendi « sese adtemperabat, » censeat S. Doctor symbolice significari, « nulli creatae virtuti Deum esse comprehensibilem » (καταληπτον), et a nulla « plene (μετα ἀκριβειας) videri posse. » Advertatur autem ad modum, quo Chrysostomus symbola explicat. « Idcirco ait (propheta): Seraphim stabant in circuitu eius, non locum indicans; sed loci propinquitate declarans illas virtutes (natura) propinquiores esse (Deo), quam nos. Incomprehensibilem enim illum (το ακαταληπτον) non ita nos cognoscimus, sicut illae virtutes, quanto puriores et sapientiores et perspicaciores humana natura sunt. Sicut enim solis radios inaccessibiles (το των ηλιακων ακτινων ἀπρόσιτον¹⁰) non perinde caecus novit ac videns: ita et Deum incomprehensibilem non perinde nos cognoscimus ac illae; quantum enim discrimen est inter caecum et videntem, tanta est inter nos et illas differentia..... Sicut alae naturae sublimitatem declarant; et thronus, quod Deus in ipsis requiescat; et oculi perspicacitatem; et throni propinquitas ac hymni perpetui insomnia et vigilantiam: ita et nomina horum sapientiam, illorum puritatem significant. Quid enim sibi vult Cherubim? completam scientiam (πεπληρωμένη γνῶσις); quid Seraphim? ora ignita¹¹ ... Si vero ubi completa scientia est, neque condescensionem Dei possunt plene videre (ἰδεῖν μετὰ ἀκριβείας); ubi est cognitio ex parte, sicut Paulus ait: ex parte cognoscimus, et per speculum et in aenigmate; quantae fuerit amentiae ea, quae ne illi quidem possunt intueri, sibi nota et perspicua esse putare? »

Chrysostomus itaque coelestium virtutum cognitionem, si cum nostra cognitione mediata per speculum et in aenigmate conferatur, concedit esse visionem Dei incomprehensibilis; sed si visio sumitur pro comprehensione, hoc modo negat incomprehensibilem posse ab ipsis angelis videri: sicut oculis corporeis solem videmus quidem, sed non comprehendimus.

Post has sententiarum Chrysostomi enodationes, quidquid in plerisque aliis Patribus obscurum hac in re videri posset, iam dilucidatum est. Nam Gregorius Nazianzenus, Basilius, uterque Cyrillus, Ambrosius, Primasius, quorum verba legi possunt apud Petavium (l. VII. c. 5. n. 6. sq.; c. 6. n. 7. sq.), nihil aliud dicunt, nisi quod angeli ipsi Deum non vident illa plena visione, qua Deus se ipsum, vel quod perinde est, qua solus Filius et Spiritus Sanctus Patrem vident. In hunc sensum Augustinus ipse (ep. 147. n. 20-22.) interpretatus est Ambrosii verba ex comment. in Luc. (l. I. n. 25.). « Et quid de hominibus loquimur, cum etiam de ipsis coelestibus virtutibus et potestatibus legerimus: Deum nemo vidit umquam? Et addidit, quod ultra coelestes est potestates: unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse enarravit.... Deum nemo vidit umquam, quia eam quae in Deo habitat, plenitudinem divinitatis nemo conspexit, nemo mente aut oculis comprehendit; vidit enim ad utrumque referendum est. »

Si quae vero in Isidoro Hispalensi (in Exod. cap. 42. T.V. p.389.) difficultas occurrit, ea est alterius rationis nihil pertinens ad praesentem locum. « Quamvis usque ad parilitatem angelicam humana etiam post resurrectionem natura proficiat, et ad contemplandum Deum indefessa consurgat, videre tamen eius essentiam plene non praevalet, quam nec ipsa perfectio angelica in toto vel integre attingit scire..... Sola enim sibi integre nota est Trinitas, et humanitati susceptae, quae est tertia in Trinitate persona.» Illud quod dicitur: non plene, non in toto vel integre Deum videri, est interpretatio et optima declaratio doctrinae graecorum PP. qui aiunt, Deum non videri μετα πασης ακριβειας. In ultimo autem inciso Operum Isidori editoribus Grialio et deinde Arevalo visum est abstractum humanitas suscepta sumi debere pro concreto homo Christus, qui est una ex tribus personis. Alio loco (sententiar. l. III. c. 3. T.VI. p. 120.) Isidorus eadem habet verba; sed in ultimo inciso ibi correctius dicitur: « sola enim Trinitas sibi integre nota est, et humanitas a Christo suscepta, quae (persona Christus) tertia (una ex tribus) est in Trinitate persona. »

2°. Non infrequenter Patres invisibilem Deum dicunt, quatenus oculis corporeis videri nullo modo potest. Solet haec explicatio reiici velut inepta in omnibus iis locis, ubi Deum dicunt etiam angelis invisibilem; siquidem de oculis corporeis angelorum saltem illi Patres, qui eos puros spiritus esse agnoscebant, cogitare non poterant. Verum adverti debet, in hac Patrum doctrina circa invisibilitatem Dei directe et per se non de oculis corporeis, sed de natura Dei spirituali et intelligibili sermonem esse; adeoque dicitur, nec ab hominibus nec ab angelis Deum posse cognosci velut naturam corpoream et sensibilem, quin de modo quo angeli sensibilia cognoscant, quidquam determinetur. Praeterea hypothetice dicitur Deus invisibilis oculis non modo humanis sed etiam angelicis, si esset; eo dicendi genere, quo usus est etiam Apostolus Gal. I. 8. Hoc modo Origenes (de Princip. l. I. c. 1. n. 8.) ad demonstrandum Dei naturam non corpoream sed mere spiritualem esse ait, « ne ipsi quidem unigenito visibilem esse naturam Dei, quae naturaliter invisibilis est »¹². Declarat vero ita: « aliud est videre, aliud cognoscere; videre corporum res est, cognosci et cognoscere intellectualis naturae est... quidquid inter naturas corporeas videri et videre dicitur, hoc inter Patrem et Filium cognoscere dicitur et cognosci, per virtutem scientiae non per visibilitatis fragilitatem ».

Hoc sensu Chrysostomus in Io. hom. XV. n. 1. superius citata Filium aeque ac Patrem ante incarnationem ipsis angelis natura invisibilem fuisse docet contra Arianos, qui ideo theophanias V. T. soli Filio tribuebant, quia ipsum natura sua visibilem, solum vero Patrem invisibilem putabant. Filius autem incarnatus non in divina sed in sua humana natura factus est visibilis. « Manifestatio per carnem non secundum essentiam (divinam) facta est: siquidem ipsum (Filium) invisibilem esse non modo hominibus sed etiam supernis virtutibus, ostendit Paulus. Cum enim dixisset: manifestatus est in carne; subdidit: visus est angelis (1.Tim.III.16.). Itaque tunc angelis visus est, cum carnem induit; antea autem eum non ita videbant (οὐχ εωρων αυτον ουτως), siquidem etiam ipsis essentia erat invisibilis. »

Hoc fortasse modo Theodoretus (dialog. de Incommut.), cuius verba supra p. 186. citavi, intelligi posset accepisse visionem pro visione rei sensibilis, quando dixit, angelos videre non divinam essentiam sed quandam Dei gloriam (δοξαν τινα).

In hunc sensum negatae visionis corporeae S. Augustinus (ep. 148. al. 111. n. 7-8.) explicavit verba S. Hieronymi. Triplex adfert Hieronymi testimonium. Primum ita habet: « videre Deum sicut est in natura sua oculus hominis non potest; non solum homo, nec angeli nec throni nec potestates nec dominationes nec omne nomen, quod nominatur: neque enim creatura potest aspicere creatorem suum. » Explicat Augustinus: « quantumlibet oculi corporis nostri mutentur in melius, angelorum oculis (si aliqui essent) aequabuntur: hic autem et ipsis et universae omnino coelesti creaturae invisibilem naturam dixit esse creatoris. » Secundum testimonium Hieronymi citat ex eius comment. in Is. I.10.T.IV. p. 20: « homo Dei faciem videre non potest, angeli autem etiam minimorum in Ecclesia semper vident faciem Dei... tunc videbimus facie ad faciem, quando de hominibus in angelos profecerimus... licet faciem Dei iuxta naturae suae proprietatem nulla videat creatura, et tunc mente cernatur, quando invisibilis creditur. » In addito commentario Augustinus·declarat: « ne quisquam visibilem Deum vel angelis vel hominibus, cum aequales angelis facti fuerimus, sive nunc esse sive futurum esse crederet... sufficienter (Hieronymus) significavit, quando visus est ab hominibus per oculos corporis tamquam ipse corporeus, non eum secundum naturae suae proprietatem fuisse visum, in qua tunc mente cernitur, quando invisibilis creditur: quibus invisibilis, nisi aspectibus corporalibus etiam coelestibus, sicut supra de angelis et potestatibus et dominationibus dixit, quanto magis terrestribus? » Denique suam explicationem Augustinus confirmat allato tertio testimonio ex comment. in Is. VI. 1. T. IV. p. 90: « non solum Patris divinitatem sed ne Filii quidem et Spiritus Sancti, quia una in Trinitate natura est, posse oculos carnis aspicere; sed oculos mentis, de quibus ipse Salvator ait: beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt » ¹³.

Eodem modo de invisibilitate Dei pro oculis corporeis hac ep. 148. n. 6. Augustinus declarat verba Ambrosii ex l. II. n. 93. 94. in Luc. Nec aliter intelligenda sunt illa Isidori Etymolog. l. VII. c. 1. n. 23: « Deum nemo vidit umquam; res est enim invisibilis, ideoque non oculo sed corde quaerendus est. » Nam ut ait Augustinus: « negare non possumus, filios Dei visuros Deum, sed sicut videntur invisibilia..... unde autem invisibilia videntur, nisi oculis cordis? » ep. 148. n. 1.

3°. Denique seponendi sunt Patres illi, qui non aliud dicunt, nisi quod Deus a mortalibus in hac vita videri non potest. Inter hos est S. Gregorius Nyssenus eo loco (or.VI. de beatitud.T. I. p. 813. seqq.), quem Vasquez (l. c. n. 11.) immerito in suspicionem vocat; eodemque pertinent Eucherius (l. Spiritual. formular. c. 1. n. 2. 15. Bibl. Max. PP. T.VI. p. 825.) et Dionysius de coelest. hierarch. c.4. quorum verba legi possunt apud Petav. l. VII. c. 5. n. 7; c. 6. n. 8.