Tractatus de Deo uno secundum naturam

De propria ratione aeternitatis divinae.

« Ex perfectione essentiae divinae intelligitur aeternitas divina ut interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio, cui duratio successiva seu tempus intrinsecum absolute repugnat. Quae divinae aeternitatis notio ex Scripturarum doctrina confirmatur. »

I. Si aeternitas simpliciter concipiatur tamquam duratio ¹ initio et fine carens, sive duratio sine termino; formalis ratio aeternitatis, qualis Dei propria est, non satis declaratur ². Potest enim duratio sine termino intelligi imprimis ut duratio motus continui, in quo nullus quidem sit ultimus terminus totius durationis, singulae tamen eius partes quibus constet, terminentur. Licet huiusmodi duratio constans partibus sine initio sive sine primo termino esse non posset; potest tamen esse sine termino ultimo, atque ita haberetur numquam desitura successio continua, qua tempus constituitur ³. At vero quantum haec duratio ab absoluta perfectione absit, nemo non videt. In ea enim quod actu est, semper est minimum; alia enim non amplius sunt, alia nondum sunt, atque ideo numquam est duratio tota simul, ut in omni motu et omni successione continua cuivis facile patet ⁴.

Ulterius etsi de duratione substantiae agatur, ea intelligi potest esse sine termino a) ita, ut formaliter duratio substantiae quatenus substantiae nullas habeat successiones, adeoque nullae sint partes reales durationis; sint autem successiones ac proinde partes successivae in serie accidentium et modificationum substantiae. Sic supposito termino primo potest esse duratio substantiae formaliter secundum se sine termino ultimo et tota simul; secundum modificationes vero potest esse series, quin umquam perveniatur ad ultimum terminum, non tamen sine termino sunt partes singulae, adeoque numquam est vel esse potest tota simul. Hoc modo aeternus est spiritus creatus. b) Potest supponi substantia, in qua nec secundum se nec secundum modificationes sit ulla successio realis, adeoque nec ullae sint partes reales durationis. Haec poterit quidem esse duratio sine ultimo termino et tota simul: verum si substantia est contingens, imprimis habebit terminum primum; deinde potest habere successiones adeoque terminos singularum partium, et potest habere terminum ultimum secundum se totam. Neque enim permanentia est ex intrinseca entis finiti essentia, sed sicut initium per creationem ita perduratio existentiae est per conservationem Dei, qua desinente desineret existentia. Quot autem sunt momenta indivisibilia in successione continua reali, toties conservatio ac proinde existentia desinere potest. Unde licet reales partes successivae non sint, sunt tamen partes possibiles, quas ratione distinguere possumus ⁵. Haec autem omnia ad imperfectiones pertinent, quae quidem a nulla existentia contingente et finita abesse possunt, in Deo autem purissimo actu necessario et infinito plane repugnant.

Quare duratio divina intelligenda est ex ipsa perfectione divinae essentiae. Ex demonstratis Esse divinum est Esse a se et ex intrinseca sua ratione et essentia necessarium: ergo non solum nullum habet initium et nullum finem, nullum primum et nullum ultimum terminum; sed ei tam est essentiale, ut sit sine termino, quam est essentiale ipsum Esse a se; tamque repugnat ei initium aut finis, quam repugnat, ut Esse necessarium non sit. Porro ex demonstratis hoc divinum Esse est ex sua intrinseca ratione plenitudo entis absoluti, atque ideo in actu absoluto omnis perfectionis sine ulla potentia ad perfectionem ulteriorem. In actu autem absoluto et necessario successio nulla esse potest, nihil quod non semper eodem modo sit; nihil perfectionis potest concipi, quod non amplius vel quod nondum sit, nihil igitur prius aut posterius, sed tota plenitudo simul est et semper est.

Quatenus ergo Esse divinum est in perfectione actus, possumus illud designare nomine vitae; quatenus est permanentia, potest dici possessio; quatenus nullum habet terminum, erit interminabilis vitae possessio; quatenus nulla in actu est successio, est et dicitur tota simul; et quatenus est actus purus, in quo successio absolute repugnat, potest appellari possessio perfecta. Haec autem est absoluta et perfecta aeternitas, ut eam merito Boëthius (de Consol. l.V. pros. 6.) definit: « aeternitas est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio. »

Perspicuum est ex dictis, proprium characterem aeternitatis divinae formaliter spectatae esse perfectionem, quae intrinseca sua ratione excludit possibilitatem successionis. Haec autem perfectio est ipsa ratio plenitudinis entis absoluti sive actus purissimi. Proinde etiam perspicuum est, aeternitatem in plenissima significatione esse perfectionem negativam sensu superius explicato in thesi XXI. Postremo perspicuum quoque est, Deum esse suam aeternitatem.

II. Hanc aeternitatem secundum absolutam perfectionem esse Dei propriam, nulla ampliori indiget demonstratione, cum nullum in formali eius conceptu contineatur elementum, quod in superioribus non sit declaratum et vindicatum. Ceterum ubi de aeternitate Dei formaliter spectata in Scripturis agitur, ea hac fere ratione describitur.

1°. Ubi nulla adhuc erat creatura adeoque nullum tempus, hoc dicitur principium i. e. duratio, quam nihil antecedit; et in hoc principio Deus erat ἐν ἀρχῇ ἦν. Quocumque igitur cogitatio feratur, non potest concipere aliquid magis primum (si ita fas est loqui) quam perpetuum principium, in hoc autem principio Deus iam erat ⁶, ac proinde semper erat. Ita aeternitas Dei declaratur Io. I. 1. 2. coll. 3; cf. Gen. I. 1, quamvis in hisce duobus locis principium non omnino secundum eandem rationem accipi existimemus. Vide Petav. Trin. l. II. c. 8. Cf. nostrum Tractatum de Verbo Incarnato th. VIII.

2°. Deus dicitur praecedens omne tempus; est enim haec aeternitatem Dei exprimendi ratio in Scripturis communissima, ut dicatur esse « ante constitutionem mundi »; « antequam terra (per synecdochen pro universo) fieret »; « ante luciferum » etc. Atque inde vel infertur vel subiungitur existentia, in qua nec tempus est nec ulla mutatio.

« Initio tu Domine terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli; ipsi peribunt, tu autem permanes… mutabuntur, tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient » Ps. CI. (102.) 25-28; LXXXIX. (90.)2; Ecclesi. XLII. 21.22.

Successio atque ideo deficientia est annis et tempori essentialis, eo ergo ipso quod anni Dei dicuntur immutabilis permanentia in oppositione ad mutationem et successionem, anni qui pars sunt temporis, negantur. « Qui sunt anni qui non deficiunt, nisi qui stant? Si ergo ibi anni stant, et ipsi anni qui stant, unus annus est; et ipse unus annus qui stat, unus dies est… sed stat semper ille dies, et quod vis, vocas illum diem: si vis, anni sunt; si vis, dies est. Quodcumque cogitaveris, stat tamen » Aug. in Ps. CXXI. n. 6.

3°. Hinc Dei permanentia et duratio successiva diversae plane rationis esse monstratur, ita ut in ea nihil praetereat, nihil adveniat; sed sit nunc perpetuum. Hoc imprimis declaratur in comparatione temporis cum permanentia Dei expressionibus licet non metaphysicis satis tamen luculentis, ubi dicitur coram Deo esse tempus brevissimum sicut longissimum, et vicissim longissimum tamquam brevissimum, ut dies unus, vel quo in hominum aestimatione brevius nihil est, ut « dies hesterna, quae praeteriit » 2. Pet. III. 8; Ps. LXXXIX. (90.) 4; Ecclesi. XVIII. 8. Declaratur deinde aeternitas iis locis, quibus est, erat et erit in Deo indicatur tamquam unum immutabile Esse, atque ita temporum differentiae negantur⁷. Cf. supra th. XXII. n. I.

4°. Disertissime aeternitas Dei demonstratur in Scripturis, ubi intrinseca eius ratio declaratur in ipso necessario et immutabili Esse absoluto. « Ego sum » Exod. III. etc. « Antequam Abraham fieret, ego sum » Io.VIII. 58. « Ego primus et novissimus. » « Ego sum Alpha et Omega. » De his egimus in citata thesi XXII.

5°. Igitur sensu absoluto et plenissimo Scripturae usurpant nomen aeternitas, αἰών, τῶν αἰών αἰώνων, עוֹלָם וָעֶד. עוֹלָם⁸ quando dicitur Deus permanens in aeternum, Deus vivens in aeternum, in sempiternum, in saecula saeculorum, iurans per semetipsum: « vivo ego in aeternum Deut. XXXII. 40; Ps. IX. 8; XCI.9; Dan. IV. 31; Ecclesi. XVIII.1; Apoc. I.18; IV. 9.10; V. 14, et quando Deo dicitur: ex tunc a saeculo tu es Ps. XCII. (93.) 2.

Patrum sententias in re manifestissima describere non est necesse; lege sis Petav. 1. III. c. 3. 4; Thomassin. 1. V. c. 12. 13. Vide etiam superiora th. XXIII.