Tractatus de Deo uno secundum naturam

Deus adest creaturis omnibus secundum essentiam, praesentiam et potentiam.

« Immensitas divina cum adsignificatione existentium creaturarum » est omnipraesentia, in qua non sine fructu Doctores haec tria distinguunt, quod Deus intime adest omnibus creaturis per essentiam, itemque multiplici modo diverso per praesentiam et potentiam. »

Ad complendam doctrinam in thesi superiori expositam, hic spectamus attributum absolutum immensitatis secundum suam relationem rationis ad extra sive secundum coexistentiam rerum, quae sunt in loco et spatio, aut quomodocumque existere dicantur.

De coexistentia omnis loci et omnis spatii et omnis creaturae¹ apud Deum et in intima praesentia Dei post explicatam divinam immensitatem absolute spectatam nulla amplius potest esse difficultas. Eo ipso enim, quod creaturae actu existunt, Deus ratione suae immensitatis est eis necessario intime praesens; nec omnipraesentia secundum formalem suum conceptum in Deo aliud est, quam ipsa immensitas cum adsignificatione coexistentis creaturae. Solent vero theologi et ascetae cum Magistro 1. dist. 37. et S.Thoma 1. q. 8. a. 3. distinguere triplicem rationem, qua Deus est in omnibus creaturis per essentiam, praesentiam, et potentiam.

Quod in hac distinctione potissimum spectatur, illud est, ut declaretur Deum non solum in omnibus esse per operationem aliquam, qui gravissimus nonnullorum fuit error, sed esse ubique divinam ipsam naturam et substantiam; ut deinde explicite doceatur hanc existentiam Dei in omnibus non esse velut otiosam et inertem, sed esse maxime actuosam praesentiam primae causae omnis esse et omnis boni. Ceterum non omnes theologi eodem modo explicant, quas distinctas rationes et relationes hisce nominibus significatas velint. S. Thomas ipse paulo aliter rem explicat in commentario ad 1. dist. 37. q. 1. a. 2, et aliter in Summa 1. q. 8. a. 3. Ambiguitas fere tota est in explicatione , quid significet esse in omnibus per praesentiam, prout distinguitur a modo existendi in omnibus per essentiam et potentiam. Angelicus in Summa 1. c. explicat: « est per praesentiam in omnibus, in quantum omnia nuda sunt et aperta oculis eius; » in commentario vero 1. c. « secundum hoc, inquit, quod operatur in re, dicitur esse in re per praesentiam…. et quia operatio non deserit virtutem divinam, a qua exit, ideo dicitur esse in re per potentiam, et quia virtus est ipsa essentia, ideo consequitur, ut in re etiam per essentiam sit. »

Quatenus itaque consideratur Deus in omnibus esse per essentiam, abstrahendo ab operatione Dei in creatura, a modo quo se manifestat, a donis quae confert, a speciali ratione, qua creaturam elevat et sibi coniungit, sed spectata solum existentia essentiae per sese, Deus ubique necessario et eodem modo est. Cum hac vero existentia in omnibus per essentiam nexum est, ut sit in omnibus per potentiam, quatenus omnia in toto suo esse, in omni sua perfectione, in omni suo actu pendent a conservatione et actione divina, quae ceterum est realiter ipsa essentia divina intime praesens. Pariter ex existentia in omnibus per essentiam consequitur, ut sit in omnibus per praesentiam, generatim quidem tamquam inspector et « oculus lucidior super solem » tenens sibi intime praesentes creaturas tum omnes tum singulas; speciatim vero dicitur Deus esse alicubi et esse in creaturis per praesentiam singularem, ubi sublato velut velamine sese praesentem ostendit singularibus manifestationibus, singularibus donis tum transeuntibus tum praesertim permanentibus, singulari elevatione et coniunctione creaturae secum ipso, praesertim creaturae rationalis, cui se ipsum velut tradit et speciali modo unit ut obiectum fidei, spei, charitatis, visionis et beatificae fruitionis.

Hinc manifestum est, Deum ubique per essentiam, non tamen ubique eodem modo esse per potentiam et praesentiam. Sic in Scripturis dicitur Deus speciali modo esse cum Abraham, Isaac et Iacob, cum Moyse, Iosue, Gedeone, Davide, Salomone etc. « Ero tecum et benedicam tibi; » « noli timere, ego tecum sum » Gen. XXVI. 3. 24; XXXI. 3. 38; Exod. III. 12; Deut. XXXI. 23;. Ios. I. 5. sqq.; Iud. VI. 16; 2. Reg. VII. 3. 9; 3. Reg. XI. 38. Pariter ubi Deus se manifestavit visionibus singularibus Iacob Gen. XXVIII. 17; Moysi Exod. III. 5, locus dicitur « domus Dei et porta coeli, » « terra sancta. » In tabernaculo et in templo dicitur Deus habitare, quia eum locum sibi voluit consecratum, ut in eo speciali modo se manifestaret tum signis sensibilibus, tum exauditione precum, et ut ibi speciali modo agnosceretur praesens, ac sibi praesenti cultus exhiberetur. « Sint oculi tui aperti super domum hanc die ac nocte, super domum, de qua dixisti, erit nomen meum ibi… ut exaudias deprecationem servi tui et populi tui Israel, quodcumque oraverint in loco isto » 3. Reg. VIII. 29. 30. etc. Ex his etiam patet, quomodo Deus sit speciali modo in phaenomenis et apparitionibus, quibus suam praesentiam supernaturaliter manifestat, cuiusmodi in V. T. frequentes sunt, et in N. T. columbae species super Christum baptizatum, linguae ignitae super Apostolos etc. Ad animas rationales dicitur venire, in eis sanctificatis habitare et manere, tum quod eis praesens intime per essentiam in eis perpetuo diffundit et in eis conservat et amplificat pretiosa dona gratiae et charismata, quibus assimilatione supernaturali ad ipsum in adoptiva filiatione constituuntur; tum quod ita sanctificatis se ipsum immediate ut obiectum fidei, spei et charitatis exhibet. Manent ipsae animae in Deo tamquam obiectum paternae cognitionis et dilectionis, ut vitam aeternam eis conferat; et manet Deus in eis tamquam obiectum cognitionis et dilectionis filialis, ita ut mutua amicitia inter ipsas et Deum intercedat. Porro explicatur ex dictis specialis praesentia Dei Spiritus Sancti revelantis in prophetis et Apostolis, assistentis et gubernantis in Ecclesia: « Paracletus vobiscum in aeternum; » « ecce ego vobiscum omnibus diebus » Io. XIV. 16; Matth. XXVIII. 20. In coelo vero Deus praesens sese in omnibus angelis et sanctis revelata facie manifestat, sese videndum, amandum et fruendum exhibens, sicut est, in plenitudine suae essentiae, veritatis, bonitatis et pulchritudinis, quae uno nomine dicitur gloria Dei. « Licet enim ubique esse non dubitetur, inquit S. Bernardus (in Ps. Qui habitat, serm. 1. n. 4.), sic tamen in coelo est, ut ad eius comparationem nec esse videatur in terris. Propter quod et orantes dicimus: Pater noster, qui es in coelis. Sicut enim anima cum in toto quoque sit corpore, excellentius tamen et singularius est in capite, in quo sunt omnes sensus…. unde quantum ad eum modum quo in capite est, cetera membra videtur quodammodo non tam inhabitare quam regere: ita si praesentiam illam cogitemus, qua beati angeli perfruuntur, videmur vix aliquam Dei protectionem et nomen habere. « Praesentia autem omnium intima et sublimissima est Verbi in humana natura Christi per unionem hypostaticam, ubi Dei Filius naturam creatam et visibilem suam facit, atque ita secundum naturam assumptam persona divina ipsa se reddit visibilem: « quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus et manus nostrae contrectaverunt de Verbo vitae: et vita manifestata est et vidimus » etc. 1. Io. I. 1. 2.

Ex his omnibus intelligitur, quomodo Deus licet necessario ubique praesens, dicatur accedere, venire ad creaturam, vel ab ea recedere et eam relinquere, et quomodo persona secunda ac tertia intelligantur mitti ad creaturam. Haec videlicet non possunt intelligi de praesentia simpliciter secundum essentiam; sed intelliguntur eo, quod Deus secundum praesentiam et operationem specialem, modo declarato incipit aut desinit esse in creatura, ex qua utraque sive praesentia sive absentia mutatio, ut patet ex saepe iam repetitis, non oritur in Deo sed in creatura. « Nec ibi deest, ubi longe est; quia ubi non est per gratiam, adest per vindictam; omnia tangit, nec tamen aequaliter omnia tangit…. et cum ipse numquam sibimet ipsi sit dissimilis, dissimiliter tangit dissimilia » S. Gregor. M. in Ezech. l. I. hom. 8. n. 16.

Corollarium ad theses antecedentes. Si cum attributis immensitatis et aeternitatis Dei conferamus spatium et tempus, quod solet dici imaginarium, facile intelligitur, cum hoc utrumque extra mentis conceptum nihil sit reale, non nisi absurde illud cum immensitate, hoc cum aeternitate Dei confundi posse. Conceptum spatii imaginarii efformamus, dum negative abstrahimus ab existentia corporum sive potius a reali existentia omnis creaturae, quae in modo praesentiae limitata est, et positive intelligimus possibilitatem corporum et extensionis sive creaturarum existentium in indefinitum. Sicut vero Deus propter absolutam perfectionem suae praesentiae nullis subest limitibus loci et spatii realis; ita etiam nullis subest huiusmodi limitibus, qui tantum sint possibiles. Sicut ergo Deus propter eminentiam suae praesentiae in spatio reali nullibi est definitive vel circumscripte, ubique vero per simplicem existentiam; ita propter eandem suam exemptionem ab omnibus loci relationibus limitantibus praesentiam, etiam in locis possibilibus, quae possumus in indefinitum concipere, nullibi est et ubique, licet ibi nulli rei sit praesens, quia ibi nulla res existit.

Similiter conceptum temporis imaginarii efformamus, negative abstrahendo ab omnibus successionibus realiter existentibus, et positive concipiendo successiones continuas in indefinitum possibiles. Nullam autem concipere possumus, quae, si realiter existeret, non necessario foret coexistens eidem aeternae et immutabili durationi divinae, cui coexistunt successiones temporum reales, quae nunc sunt.

Ex his porro intelligitur, corrigendum esse iudicium, si quis forte maiorem ac maiorem in indefinitum vel immensitatem vel durationem Dei sibi fingat. Immensitas enim est simplicissima absoluta perfectio in ordine praesentiae, semper eadem, qua Deus exemptus est ab omni limitatione locali; et aeternitas est simplicissima absoluta permanentia sine ulla possibili successione semper eadem: spatia vero et loca, quibus Deus immensus praesens sit, et successiones ac tempora, quae Deo aeterno coexistant, possunt in indefinitum multiplicari, quin umquam ad ultimum terminum perveniatur. Secundum has successiones possibiles particulae temporis ante et post , prius et posterius , duratio maior et minor explicari debent, quando illuc transferuntur, ubi nullum erat tempus sed divina tantum aeternitas, ut quando dicitur mundus creari potuisse citius vel tardius, et quaeritur, « cur potius tunc et non antea factus sit; quemadmodum quaeri potest, cur hic potius, ubi est, et non alibi. » Vide disputationem Augustini Civ. Dei XI. 5, cuius conclusio est: « quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes, quibus infinita imaginantur loca, cum locus nullus sit praeter mundum, respondetur eis, isto modo inaniter homines cogitare praeterita tempora vacationis Dei, cum nullum tempus sit ante mundum.»²