Tractatus de Deo uno secundum naturam

DE VOLUNTATE SALVIFICA CONSEQUENTE ET DE PRAEDESTINATIONE.

ARTICULUS I.

De reprobatione non antecedenti, sed consequenti voluntati Dei attribuenda.

Nulla datur reprobatio positiva antecedens praevisionem peccati.

« Ex ipsa natura voluntatis Dei salvificae consequitur, 1° plane impiam esse haereticorum qui supralapsarii dici solent, atque inter hos ipsius Calvini doctrinam, qua statuunt, Deum antecedenter ad omnem mali meriti etiam ipsius peccati originalis praevisionem decreto absoluto homines qui pereunt, aeterno exitio destinasse, ad suam in eis iustitiam manifestandam: 2° pariter damnandam esse doctrinam de absoluto et antecedente reprobationis decreto, simul spectata huius decreti executione, ut a Calvinianis in sua synodo Dordracena et Iansenianis declarata est.»

Ex iis quae in superiori capite demonstravimus de antecedente voluntate, qua Deus vult omnium hominum aeternam salutem, proxime et necessario consequitur, nullam esse in Deo voluntatem, qua antecedenter ad praevisionem peccati velit alicuius hominis aeternam damnationem. Propterea tractatio de hac voluntate Dei iusti et sancti, quae unice pertinens ad voluntatem consequentem reprobatio dicitur, immediate cum superioribus connectitur. Sed ratio potissima in hoc capite praemittendi doctrinam de reprobatione, nobis est nexus intimus veri ac genuini conceptus reprobationis cum declaratione modi, quo se habet consequens Dei voluntas salvifica particularis et praedestinatio ad vitam aeternam: quae quidem declaratio praedestinationis scopus est et argumentum totius huius capitis. In hoc itaque primo articulo indicabimus et excludemus notiones falsas de reprobatione, quibus doctrina ipsa de praedestinatione vel pervertitur omnino vel certe eius declaratio minus sincera exhibetur; exclusis autem notionibus falsis per se consequetur verus de reprobatione conceptus, quo tota fere declaratio praedestinationis sustentatur ac regitur.

I. Sincere primum exponemus tam supralapsariorum quam infralapsariorum sententias, deinceps ex principiis iam praestructis earumdem sententiarum impietatem demonstraturi.

1°. Calvini haeresis de praedestinatione et reprobatione, ut eam tum alibi tum maxime in Institution. l. III. cc.21-24. explicuit, ad haec capita redit. a) Homines alii creantur ad vitam aeternam, alii ad damnationem aeternam: « itaque, inquit, prout in alterutrum finem quisque conditus est, ita vel ad vitam vel ad mortem praedestinatum dicimus» l. c. c. 21. n. 5. Haec igitur Dei praedestinatio et ordinatio ad mortem aeternam non secus ac ad vitam continetur in ipso consilio divino creandi hominem. Unde b) ordinatio ad mortem non est consequens ad peccatum, sed immo ipsum peccatum Adae et humani generis in illo ruina est effectus consequens et permanans ex ipsa illa antecedente divina praedestinatione multorum ad mortem aeternam. Frigidum commentum appellat Calvinus, quod Deus primum hominem non ipso consilio, quo eum creare voluit, ordinaverit ad peccandum, et non eodem consilio antecedente ruinam generis humani ac omnium pereuntium mortem aeternam praedestinaverit. « Tam frigidum commentum si recipiatur, inquit, ubi erit illa Dei omnipotentia, quae secundum arcanum consilium, quod aliunde non pendet, omnia moderatur.... Decretum horribile, fateor; inficiari tamen nemo poterit, quin praesciverit Deus, quem exitum esset habiturus homo, antequam ipsum conderet, et ideo praesciverit, quia decreto suo sic ordinarit..... Nec absurdum videri debet, quod dico, Deum non modo primi hominis casum et in eo posterorum ruinam praevidisse, sed arbitrio quoque suo dispensasse » c. 23. n. 7. Porro c) executio huius decreti ita habet, ut Deus sua voluntate, quae est rerum necessitas, antecedenter electis donet vocationem ad fidem et in ea iustificationem (externam declarationem iustitiae); antecedenter reprobatis gratias omnes negat, eosque ad impietatem obduret. Fides autem ceteraque dona in electis non habent rationem meriti; sed sunt symbola ac testimonia antecedentis electionis: pariter in reprobis infidelitas ac peccata sunt notae antecedentis reprobationis. « In electis vocationem et iustificationem statuimus electionis manifestandae testimonium ac symbolum... ita reprobos vel a notitia sui nominis vel a Spiritus Sancti manifestatione excludendo, quale maneat eos iudicium, istis veluti notis aperit» c. 21. n. 7. « Quos ergo in vitae contumeliam et mortis exitium creavit, ut irae suae organa forent et severitatis exempla, eos ut in finem suum perveniant, nunc audiendi verbi sui facultate privat, nunc eius praedicatione magis excaecat et obstupefacit» c. 24. n. 12. « Nec per se quidem probabile est, sola Dei permissione, nulla ordinatione hominem sibi arcessisse interitum.... Non dubitabo ergo cum Augustino (de Gen. ad litt. VI. 15.) simpliciter fateri, voluntatem Dei esse rerum necessitatem»¹ c. 23. n. 8.

Nihilominus Calvinus non raro aliis in locis, ubi agit de causa peccatorum et interitus hominum, considerat causam horum proximam, quae iuxta ipsum est pravitas naturae et necessitas peccandi inducta per peccatum originale. Haec doctrina multis Calvinianis, quos puduit impietatis sui magistri, fundamentum praebuit negandi Calvinum fuisse in haeresi antelapsariorum, ac nonnullis etiam catholicis ut Honorato Tournely (De reprob. art. 2.) probabile reddidit, eum « subinde transiisse ad partes postlapsariorum. » At Calvinus ipse contra hanc suae haereseos emollitionem protestatur verbis disertissimis. « Quod sibi patefacto Dei verbo non obtemperant reprobi, probe id in pravitatem cordis eorum reiicitur, modo simul adiiciatur, ideo in hanc pravitatem addictos, quia iusto sed inscrutabili iudicio suscitati sunt ad gloriam eius sua damnatione illustrandam » c. 24. n. 14; cf. c. 23. n. 9. Itaque causa proxima peccatorum in reprobis assignatur a Calvino natura corrupta et infecta per peccatum Adae; at causa suprema praedestinans et peccatum Adae et pravitatem posterorum est ipse Deus. Tali vero sententia quid magis impium, Scripturae et toti revelationi, immo ipsi lumini rationis, quo divina attributa sanctitatis, bonitatis et iustitiae intelligimus, magis repugnans excogitari potuit? Vide Petav. l. X. c. 6. sqq.

2°. Infralapsariorum dogmata ut in synodo Dordracena a Gomaristis seu Contraremonstrantibus adversus Arminianos seu Remonstrantes annis 1618. 1619. sunt declarata, ad aliquot capita revocabimus ita, ut simul adnotemus, quatenus Iansenius in suo Augustino P. III. de Grat. Christi l. IX. et X. iis consentiat.

a) Decretum electionis et reprobationis refertur ad homines, qui per peccatum Adae omnes sunt obnoxii damnationi. Ita docent Dordraceni cap. I. art. 1-6. De decreto autem antecedente ipsam praevisionem peccati originalis nihil dicunt; neque enim damnare suae sectae auctorem, nec probare ausi sunt.

Iansenius de praedestinatione et reprobatione angelorum et hominum in statu innocentiae videtur doctrinam retinere orthodoxam, si demas eius errores circa statum naturae integrae, cui gratia fuerit naturalis, et consequentem inde modum loquendi de praedestinatione fere Pelagianum.

b) Ulterius docent iidem Calviniani: ex massa illa damnata Deus non solum gratuito decrevit aliquos salvare; sed etiam decrevit eos salvare gratuito, nulla habita ratione fidei, obedientiae, sanctitatis tamquam causae vel conditiones sine qua non (c. I. art. 8-10; Doctr. damn. art. 5.). Omnes reliquos homines Deus ex mera iusta sua voluntate decrevit in lapsu Adae et statu damnationis relinquere, eosque in communicatione gratiae necessariae ad fidem et conversionem praeterire» c. I; Doctr. damn. art. 8.

Iansenius in eo solum discrepat, quod meritum bonorum operum non negat, nec etiam negat, reprobis fidem et sanctificationem temporariam concedi. Attamen non solum praedestinatio ad gratiam (ut omnes docent Catholici), et praedestinatio ad gloriam (quod aliqui ex Catholicis tenent), iuxta Iansenium facta est a Deo antecedente voluntate et nulla habita ratione meritorum; sed etiam reprobatio omnium, qui pereunt, et quidem reprobatio positiva, quatenus est exclusio a vita aeterna et condemnatio ad poenam damni, facta est decreto antecedente; nempe Deus praevisa ruina humanae naturae in Adamo eos omnes decrevit relinquere in massa damnata, ex qua neque per remissionem culpae originalis et per temporariam iustificationem eruuntur. « Positiva reprobatio, inquit Iansenius, intelligenda est ita, ut hoc ipso ceteros praeteritos (in praedestinatione) positive voluerit excludere ab aeterna vita... quod sane non est aliud quam velle damnare, quatenus exclusio a vita aeterna et regno Dei gravissima creaturae rationalis est damnatio... Peccatum originale est causa reprobationis positivae, qua tamquam indignus repellitur ab aeternae vitae beneficio, sive iste parvulus vel adultus fuerit, sive ad tempus iustificandus, sive in iniquitatibus tota vita mansurus. Nam ut aliquis ex perditionis massa liberetur, ita videlicet ut non pereat, nec a regno Dei realiter adipiscendo divinae reprobationis decreto exclusus esse censeatur, ad tempus iustitiam accepisse non est satis... Quamvis verum sit, in multis culpam originalem baptismate deleri... simul tamen stabile verissimumque manet, propter illam culpam cui obnoxius homo iacuit, noluisse Deum ipsi totale beneficium liberationis decernere et a perditione ita, ut eam re ipsa evadat, liberare » Ians. de Grat. Christi l.² X. cc. 2. 3; cf. l.³ IX. c. 9. Vide I. B. Faure ad Enchir. Aug. c. 55.

c) De executione, ex qua ipsa ratio praedestinationis et reprobationis potest intelligi, docent Dordraceni sequentia. Ad salvandos solos praedestinatos misit Deus Filium suum; pro his solis Christus mortuus est; his solis et omnibus dat Deus gratiam ut credant, cui nemo potest resistere: his ergo solis et omnibus dat fidem iustificantem, quae semel accepta non potest amitti; quamvis enim etiam fideles peccent, non tamen possunt excidere ex adoptione et gratia Dei (cap. I; Doctr. damn. art. 2. 6; cap. II. art. 8; cap. IV. art. 12. 14; cap. V. art. 4–7.). Ex adverso reprobi sicut in aeterno decreto sunt exclusi ab omnibus donis supernaturalibus, ita in executione nullam accipiunt gratiam sufficientem, ut credere possint et converti; relicti sunt corruptae naturae et legi, maledictioni traditi, quin ullam gratiam salutarem consequantur (cap. I; Doctr. damn. art. 8; c. III. art. 5; c. V. art. 10).

Iansenius consentit, erga reprobos nullam esse Dei voluntatem, ut salvi fiant; sed Deum velle omnes et solos praedestinatos salvari, ac pro salute praedestinatorum dumtaxat Christum esse mortuum; secundum haec nullam in praesenti statu naturae lapsae dari gratiam sufficientem; reprobos si ad tempus iustificentur, non posse perseverare, quia eis negatur adiutorium efficax, quo perseveratur; adiutorium autem sine quo non potest, et quo potest iustus perseverare, in praesenti statu nullum datur: porro destitutos gratia efficaci necessario peccare, quia in natura lapsa non datur gratia sufficiens; hanc vero ipsam necessitatem peccandi esse unam ex conditionibus et characteribus massae damnatae, quae facta est per peccatum originale.

Placuit referre distinctius doctrinam Dordracenorum, tum quia ea habita est a Calvinianis veluti genuina sui dogmatis declaratio, tum quia de illa quidam theologi catholici non recte iudicarunt. Inter hos Petrus Gazzaniga T. II. dissert. VI. n. 242. scribit: « Synodus (Dordracena) in duas partes scissa est scilicet Arminianorum et Gomaristarum.... Qui cum Francisco Gomaro in synodo plenam de Arminianis victoriam reportarunt, ad sanam Thomistarum de praedestinatione et reprobatione doctrinam descenderunt, paucis rigido Calvinismo adhaerentibus. » Vide de hac Gazzanigae sententia iudicium Georgii Albertini O. P. (de Deo acroas. XVII. n. 4. 5; de Gratia acroas. XV. n. 15; ad Bannezian. et Lemosiens. theologos orat. 2. n. 39; epist. 1. ad Dominic. Pellegrini c. 3).

II. Voluntatem Dei salvificam antecedentem non solum relate ad naturam humanam stantem et integram, sed etiam in ordine hoc naturae lapsae et reparatae plane universalem superius demonstravimus: in hac autem ipsa fundamentali doctrina includitur, et ex ea consequitur, voluntatem iustitiae, qua continetur decretum reprobationis et damnationis, nullam nisi consequentem esse posse.

1°. Suppositis ergo his principiis doctrina tam supralapsariorum quam infralapsariorum iam evidenter refutata esse intelligitur. In utraque enim sententia a) manifesto negantur, quaecumque de voluntate Dei ut omnes homines salvi fiant, et de morte Christi pro omnibus hominibus in Scripturis et Patribus diserte docentur. b) In utraque deinde sententia antecedenter ad praevisionem actionum humanarum damnatio omnium reproborum ita concluditur, ut vi illius antecedentis reprobationis simul negetur vel omne donum supernaturale atque etiam nominatim effectus sacramentorum (penes Calvinianos), vel saltem negetur omnis gratia ordinata ad salvationem et conferens possibilitatem salutis (penes Iansenianos). c) Consequenter in utraque plane subvertitur libertas arbitrii sive ad bonum sive ad malum ac proinde ordo moralis universus; pariterque saltem a Calvinianis subvertitur doctrinae christianae caput certissimum, quo profitemur vera esse supernaturalium virtutum merita, quibus reddatur vita aeterna tamquam merces ac corona, et veras actualium peccatorum culpas, quae non puniuntur, quia in voluntate primi hominis erant libera, sed quatenus libera sunt in voluntate cuiusque peccantium.

d) In utraque sententia ea docentur, quae collatis praesertim praeceptis, promissis, comminationibus, contestationibus divinis manifesto pugnant cum bonitate, iustitia, veracitate, sapientia et sanctitate Dei. Haec impietas in doctrina superlapsariorum omnino manifesta est: nam « quemquam immeritum et nulli obnoxium peccato si Deus damnare creditur, alienus ab iniquitate non creditur » S. Aug. ep. 186. n. 20; « nec iustitia iusta dicetur, si puniendum reum non invenisse sed fecisse dicatur; maior vero erit iniustitia, si lapso Deus retribuit poenam, quem stantem praedestinasse dicitur ad ruinam » S. Fulgent. ad Monim. l.⁴ I. c. 22.

At sententia infralapsariorum alicui non penitius inspicienti posset videri parum distare ab opinione quorundam theologorum catholicorum, qui praedestinationem et reprobationem negativam, ut aiunt, sive etiam positivam exclusionem a vita aeterna adscribunt voluntati Dei antecedenti praevisionem meritorum, hancque eandem putant sententiam fuisse Augustini. Nihilominus discrimen huius opinionis a doctrina Calvinianorum et Iansenianorum magnum est; non tam in eo, quod Catholici antecedentem illam reprobationem dicunt negativam, haeretici vero positivam (id enim non in omnium illorum Catholicorum explicationibus satis clarum est): sed discrimen exstat longe evidentius, quod haeretici reprobationem antecedentem ita defendunt, ut α) excludant diserte voluntatem Dei salvificam et mortem Christi pro salute reproborum; ut β) excludant pro reprobis vel omnem gratiam vel certe gratiam sufficientem et possibilitatem ad consecutionem salutis; ut γ) negent omnem gratiam mere sufficientem, et porro inducant necessitatem tam in actibus bonis sub gratia efficaci quam in malis sub dominatu concupiscentiae, diserteque affirment Deum sub interminatione irae suae et poenae aeternae reprobis praecipere impossibilia, atque in his hominem necessario sed tamen damnabiliter peccare. Atqui haec omnia Catholici illi, de quibus postea dicturi sumus, damnant et ex suis principiis consequi negant. Catholici itaque suam illam opinionem de antecedente reprobatione negativa libere defendunt; neque fas est eam cum sententiis haereticorum confundere. Hoc tamen non impedit, quominus, qui eam falsam existimant, eadem libertate suas rationes proponant et ex omnibus⁵, quibus possunt principiis theologicis, sententiam contrariam asserant ac vindicent; ut nos inferius praestare studebimus.

2°. Haereticorum doctrina ex iis capitibus, quae obiter indicavimus, manifestae impietatis convincitur, ceterum ea explicite confutata est, et « quid catholicus habeat intellectus de his, quos ad interitum praedestinatos credimus » (S. Fulg. 1. I. c. 28. ad Monim.), luculenter declaratum in iis documentis ecclesiasticis, quibus vel Augustini doctrina adversus obtrectationes et difficultates circa hanc rem obortas defensa, vel saeculo V. ac IX. haeresis praedestinatiana impugnata est ac condemnata. Concilii Arausicani II. can. 25. habet: « Hoc etiam secundum fidem catholicam credimus, quod accepta per baptismum gratia omnes baptizati (ergo etiam qui in Dei praescientia sunt reprobi) Christo auxiliante, quae ad salutem animae pertinent, possint et debeant, si fideliter laborare voluerint, adimplere. Aliquos vero ad malum divina potestate praedestinatos esse non solum non credimus; sed etiam, si sunt qui tantum malum credere velint, cum omni detestatione iis anathema dicimus. » Consentiunt Conc. Carisiac. cap. I. III; Valentin. III. can. III; Trident. sess. VI. can. XVII. Ex Patribus prae ceteris legendi sunt S. Prosper in responsionibus ad capit. Gallorum et ad obiectiones Vincentianas, et S. Fulgentius toto libro I. ad Monimum praesertim a cap. 19. sqq. « Vires obedientiae, inquit Prosper (ad cap. 12. Gall.), non ideo Deus cuiquam subtraxit, quia eum non praedestinavit; sed ideo eum non praedestinavit, quia recessurum ab ipsa obedientia esse praevidit. » Clarissima est Prosperi sententia ad obiect. XII. Vincentianam. « Voluntate exierunt, voluntate ceciderunt, et quia praesciti sunt casuri, non sunt praedestinati; essent autem praedestinati, si essent reversuri et in sanctitate mansuri: ac per hoc praedestinatio Dei multis est causa standi, nemini est causa labendi. » In eandem sententiam toto fere libro citato disputat Fulgentius. « Pravus numquam aliquis fuit, nisi in quantum a Deo discessit; nec discessurum Deus praedestinavit, quamvis discessurum cognitio divina praesciverit.... In sanctis igitur perfecturus est Dominus, quod, ut essent boni, gratis dedit; quod autem daturum se esse praescivit, in aeterna bonitatis dispositione praedestinavit... Porro autem in iniquis puniturus est, quod, ut essent mali, non dedit; nec ad iniquitatem eos aliquam praedestinavit.... Et quia malae voluntatis perseverans iniquitas inulta remanere non debuit, tales ad interitum praedestinavit, quia talibus iustae punitionis supplicium praeparavit.... Ecce ad quod Dominus iniquos et impios praedestinavit... Ad interitum, quem ira iusti iudicis peccantibus reddidit, non ad interitum (h. e. ad peccatum), quo in se iram Dei peccantium iniquitas provocavit » l. c. cap. 25. 26. Ad Augustinum quod adtinet, ipsemet Fulgentius c. 28. 29. demonstrat, hanc eandem eius fuisse doctrinam de adultorum reprobatione propter « perseverantem iniquitatem malae voluntatis. » Citat ex Augustini libro II. c. 17. de pecc. merit. et remiss. hunc locum: « Ut innotescat quod latebat, et suave fiat quod non delectabat, gratiae Dei est, quae hominum adiuvat voluntates; qua ut non adiuventur, in ipsis itidem causa est non in Deo, sive damnandi praedestinati sint propter iniquitatem superbiae, sive contra superbiam iudicandi et erudiendi, si filii sint misericordiae..... Nullius proinde culpae humanae in Deum referas causam, vitiorum namque omnium humanorum causa superbia est. » In his verbis Augustini monet Fulgentius diligenter advertenda esse sequentia. « Primum ut non homines adiuventur a Deo, in ipsis causa esse dicitur non in Deo; deinde quia propter iniquitatem superbiae praedestinati dicuntur damnandi, quod pertinet ad iudicium, non depravandi, quod pertinet ad peccatum; tertio etiam considera, quia nullius culpae humanae in Deum referendam admonet causam, quia si aliqua peccatoris iniquitas a Deo praedestinata creditur, ipsius iniquitatis causa in praedestinatione divina ponetur, quod quam sit impium quamque fidei christianae contrarium, nullum puto fugere Christianum. »

Ex doctrina itaque SS. Patrum in ipso conflictu cum Pelagianis et Semipelagianis satis explicata, a) Deus neminem praedestinat ad malum, quo quis meretur interitum; adeoque illud nullo modo vult sed solum praescit. Neque vires Deus cuiquam subtrahit, ut cadat; sed immo ex sese omnes vult adiuvare, quod autem multi actu non adiuvantur, in ipsis causa est. Quod si secus se haberet, si Deus iniquitatem praedestinaret, ipse esset causa peccati; hoc autem sentire impium est et omnium Christianorum sensu contrarium fidei christianae. b) Ad interitum nulla est praedestinatio antecedens, sed tantum consequens praevisionem « perseverantis iniquitatis; » est enim haec praedestinatio⁶ sive reprobatio actus iustitiae in aeternum punire volentis, quae nulla esse potest nisi consequenter ad peccatum (August. c. Iul. III. n. 35; de lib. arb. III. n. 51.); et in praesenti ordine reparato nulla est nisi consequenter ad peccatum perseverans et finale. Ceterum c) non praedestinari et reprobari Patribus aequipollentia sunt; unde etiam nullus est, cui negetur praedestinatio ad vitam aeternam nisi consequenter, quia praevidetur « casurus et non reversurus. » Hinc qui sua culpa sunt reprobi, si praevisi essent finaliter reversuri, ut possent et deberent reverti, non iam reprobi essent sed praedestinati.

Atqui tota haec christiana doctrina commentum haereticorum non solum supralapsariorum sed etiam infralapsariorum undequaque condemnat, praesertim si spectetur modus, quo illi praedestinationis et reprobationis executionem fieri confinxerunt.

Scholion. Ut argumentis respondeatur, quae ex Rom. IX. ab adversariis depromuntur, considerandus est proximus et remotus contextus orationis Paulinae. Ex ipso enim contextu ac scopo Apostoli conficitur, ibi non de praedestinatione ad gloriam per se spectatam, nec de reprobatione a gloria immediate sermonem esse; sed de gratuita vocatione ad fidem et de praedestinatione proinde ad gratiam. Quae ergo dicuntur de odio Esau, nec sensu litterali nec sensu typico de antecedente reprobatione a vita aeterna accipi possunt. Nec ita accipi possunt induratio ibi commemorata, vel quae inducuntur per comparationem cum luto in manu figuli; in his enim de gratia fidei sermo est, quam Paulus a Deo non ex debito sed ex misericordia conferri demonstrat. Reliqua vero de excitatione Pharaonis, de vasis irae, manifesto intelligenda sunt de voluntate consequente ad praevisionem peccati, qua voluntate Deus etiam malis bene utitur ad suos fines. Caput illud IX. Rom. alio loco explicabimus, interim ad demonstranda quae indicavimus, considerentur illationes Apostoli IX. 32. 33; X. 12. sq.; XI. 20. sq.; itidem conferatur IX. 22. cum II. 4. 5; 2. Pet. III. 15; Sap. XI. 24–XII. 18. et cum 2. Tim. II. 20. 21.

Praeter caput IX. Rom. Calviniani obiicere solebant testimonium 1. Pet. II. 8: « non credentibus autem..... lapis offensionis et petra scandali his, qui offendunt verbo nec credunt, in quo (in quod) et positi sunt »⁷ Aiebant scilicet cum suo Theodoro Beza, reprobos a Deo ipso esse positos ad hoc, ut non credant. At vero Ven. Beda in h. l. (Opp. T. V. p. 971.) omnino contrarium sensum vidit in verbis S. Petri; eos ipsos nimirum, qui non credunt et sua culpa impingunt in verbum Evangelii ac corruunt, a Deo esse positos ut credant. « Stultitiam exagerando subiecit, nec credunt, in quod et positi sunt; quia in hoc positi i. e. in hoc per naturam (supposita elevatione in ordine praesenti) facti sunt homines, ut credant Deo et eius voluntati obtemperent Salomone attestante, cum ait: Deum time et mandata eius serva; hoc est enim omnis homo. » Hanc interpretationem Corn. a Lapide, Alliolius aliique ceteris praetulerunt; sed revera inspecto praesertim textu graeco non videtur sensus genuinus. In commentario sub nomine Didymi (Bibl. Max. PP. T. IV. p. 323.) explicatur positio, qua se ipsos posuerunt ad non credendum. « Est positio voluntaria initium non credendi gerens... ad non credendum a semetipsis sunt positi. » In idem fere recidit interpretatio Oecumenii in h. l. (T. II. p. 496.), secundum quam Deus dicitur voluntate ad praevisionem peccatorum consequente permittere infidelitatem. « Ad quod et positi sunt, non dicitur quasi a Deo ad hoc essent destinati; nulla enim causa perditionis ministratur ab eo, qui omnes homines vult salvos fieri: sed qui seipsos aptaverunt vasa irae (cf. Rom. IX. 22; 2. Tim. II. 20. 21.), eos secuta est et infidelitas; et in quem ordinem se ipsos praeparaverunt, in hunc sunt positi. Et si homo creatus est liber, nec est vis inferenda libero arbitrio, nemo merito conqueratur de eo, qui talem sortem homini adtribuat, quam suis operibus homo sibi ipsi adscivit. » Advertatur autem, offensionem in lapidem angularem in Scripturis exhiberi ut poenam incredulitatis: « et erit... in lapidem offensionis... et conterentur » Is. VIII. 14. 15; « et qui ceciderit super lapidem istum, confringetur; super quem vero ceciderit, conteret eum » Matth. XXI. 44. Si ergo intelliguntur positi propter incredulitatem ad offensionem et confractionem in lapide, h. e. propter peccatum ad poenam, omnis disparet difficultas.

Pro solutione difficultatum, quae fiunt ex doctrina Augustini, ac si peccatum originale antecedenter ad quamvis aliam praevisionem esset causa reprobationis omnibus reprobis etiam adultis, tam iis quibus remittitur, quam aliis in quibus manet non remissum, lege adnotationes I. B. Faure ad Enchirid. Aug. c. 53. et notam 3^{tiam} ad c. 98. De sententia Augustini circa praedestinationem et reprobationem data opera dicemus suis locis.

Nulla admittenda est antecedens negativa reprobatio a vita aeterna.

« Cum adserta voluntate Dei, ut omnes homines salvi fiant et nullus eorum pereat, neque satis conciliari posse videtur reprobatio negativa a gloria coelesti, quam plures theologi antecedenti Dei voluntati adscribendam esse censuerunt. »

Primum in hac thesi referemus diversas catholicorum theologorum sententias de antecedente reprobatione negativa, quam dicunt; tum vero ex doctrina Scripturarum de antecedente voluntate Dei, ut omnes homines salvi fiant, et ex Patrum explicationibus huiusmodi reprobationem antecedentem nullam admitti posse demonstrabimus. Quamvis in hac materia sicut in capitibus connexis de praedestinatione, de gratia et libero arbitrio omnes Catholici agnoscant plura authentice definita ab Ecclesia, atque in his fide credendis sit unanimis omnium consensus; sunt tamen non pauca, quae Ecclesia, etiam ubi ad eius iudicium appellatum est, in alterutram partem definire noluit, et in his salva fide et charitate potest esse aliqua opinionum diversitas. Inter has autem opiniones profecto ea sequenda est, quae cum veritatibus revelatis vel principiis theologice certis cohaeret et ex iis vera demonstrari potest; seponendae autem sunt opiniones, quae vel uni principio theologice certo contradicere clare ostendi possint.

Ad seriem totius tractationis quod spectat, obiectivus ordo rerum postulare quidem videretur, ut primum de praedestinatione et dein de reprobatione ageretur. At vero, ut superius monui, quia ex principiis de antecedente voluntate salvifica iam demonstratis clarissime nobis sequi videtur, quid de reprobatione sentiendum sit, et remoto falso conceptu reprobationis facillime demonstratur vera sententia de praedestinatione; propterea ordine inverso primum quaerimus in hac thesi de reprobatione, et demonstramus falsitatem opinionis, quae cum sententia de praedestinatione ad gloriam absolute antecedente praevisionem meritorum necessario connexa est.

I. Theologi qui praedestinationem ad gloriam seu absolutum decretum in mente divina conferendi angelis et hominibus gloriam aeternam putant esse voluntatis antecedentis omnem praevisionem liberorum meritorum, non omnes eodem modo hanc suam sententiam explicant ac tuentur.

1°. Sunt inter eos plures, qui sicut praedestinationem angelorum ante praevisionem boni aut mali usus liberae voluntatis, ita praedestinationem hominum absolute antecedenter, et independenter a praevisione omnium actuum creatorum, etiam ipsius peccati originalis factam ac completam esse arbitrantur. Si loquamur nunc de praedestinatione hominum tantummodo, omissa praedestinatione angelorum ipsiusque Christi hominis, de cuius ordine alii aliter sentiunt; illi theologi nonnulli hunc statuunt decretorum divinorum ordinem. a) Primus actus voluntatis divinae circa salvandos homines erat dilectio, qua Deus voluit et intendit illis dare gloriam voluntate absoluta et efficaci. b) Deus illo gratuito et absoluto decreto non tantum gloriam indefinite suis electis voluit; sed illam etiam singulis in gradu certo ac definito praeparavit, eodem actu et modo praeordinans illam varietatem mansionum, quas Christus dixit esse in regno Patris sui: nam tota illa civitas electa est, ut esset una sponsa Christi, quae postea per gratiam ita praeparata est sicut fuit electa, estque hoc consentaneum perfectioni illius regni, in quo nihil esse debet nisi ex singulari (antecedenti) praedefinitione divina. Itaque c) sic praedestinatis ad certum gradum gloriae Deus deinde absoluta et efficaci voluntate praedefinit omnes actus meritorios cum omnibus circumstantiis ita, ut merita ad amussim respondeant gradui gloriae praedestinato. d) Ut haec opera bona et merita praedefinita fiant in tempore, Deus tandem praeparat gratias efficaces, quibuscum (vel scientia media vel simplicis intelligentiae pro diversa illorum theologorum sententia de efficacia gratiae) praevidet infallibiliter connexa illa opera et merita praedefinita. Vide Suarez de Praedest. l. I. c. 8. sqq. et alibi; Didacum Alvarez de Auxil. disp. 37.

Iam vero praeter hanc absolute antecedentem praedestinationem alia non datur ex omnium istorum auctorum sententia, et hoc absoluto decreto ante praevisionem quorumcumque actuum creaturarum omnes salvandi praedestinati sunt. Unde necessario sequitur, quod auctores ipsi profitentur verissimum, et probant ex propria ratione praedestinationis, omnes alios qui praeter illos antecedenter electos creandi erant, fuisse praeteritos, ut dicunt, seu non comprehensos in praedestinatione ad vitam aeternam antecedenter et independenter ab omni praevisione sive absoluta sive conditionata peccatorum, etiam ipsius peccati originalis. Immo permissionem peccatorum, propter quae angeli et homines positive reprobantur et damnantur, putant esse effectum utique necessario consequentem ex illa absolute antecedente reprobatione negativa. Reprobationem negativam non eo sensu appellant, quasi in Deo non esset actus positivus; quamvis enim aliqui videantur illam non praedestinationem concipere velut meram negationem seu absentiam actus praedestinantis, cuiusmodi negatio etiam est circa homines mere possibiles; sinceriores tamen fatentur, actum esse positivum, et Deum positive velle eos omnes homines non praedestinare seu, ut alii clarius loquuntur, non admittere ad regnum coeleste, vel excludere a gloria ut a beneficio indebito. Quia vero reprobatio, inquiunt, potest sumi ut reiectio a bono indebito, vel ut reiectio a bono simulque ut damnatio ad poenam, hanc alteram dicunt reprobationem positivam, quam omnes Catholici fatentur supponere praevisionem culpae, priorem eis placuit appellare negativam¹. Hanc itaque sic explicatam *negativam reprobationem seu exclusionem a bono indebito dicunt Deum concipere ex se ipso nulla supposita culpa hominis.

Audiamus unum vel alterum. « Prima conclusio: reprobatio Dei aeterna includit actum positivum, quo voluit quosdam non admittere ad vitam aeternam.... Secunda conclusio: si consideretur exclusio a regno coelesti, in quantum habet formaliter rationem poenae damni, praesupponit culpam... Tertia conclusio: actus positivus quo Deus ab aeterno voluit non admittere quosdam in suum regnum, non fuit conditionatus, sed absolutus antecedens in signo rationis praescientiam mali usus liberi arbitrii futuri ex hypothesi, quod constitueretur in tali ordine rerum.... Veritas huius conclusionis potissime fundatur in sententia illa quae asserit, nullam dari causam ex parte nostra respectu totius reprobationis..... Si ergo nulla datur causa reprobationis; ergo reprobatio non dependet ex praeviso malo usu liberi arbitrii etiam ut conditione sine qua non, ergo importat actum absolutum in Deo. » Ita Didac. Alvarez disput. 109. n. 5.

Paulo timidior est Suarez; voluit enim sibi viam apertam relinquere ad concilianda contradictoria, ad componendam scilicet talem absolute antecedentem reprobationem omnium qui pereunt, cum sincera Dei voluntate antecedente, ut iidem omnes homines salvi fiant. Verum admisso iam principio, quod omnium salvandorum absoluta praedestinatio ad gloriam compleatur antecedenter et citra respectum ad praevisionem actuum creaturarum, Suarez ipse et alii omnes huius sententiae sectatores tandem in eadem notione reprobationis haerere coguntur. « Probabilius censeo, inquit, Deum in illo signo (ubi praedestinavit omnes salvandos ad gloriam ante quamvis praevisionem meritorum) ita non elegisse reprobos ad gloriam, ut positivum actum voluntatis habuerit non eligendi illos seu volendi non eligere » Suarez de Praed. l. V. c. 4. n. 5. Nihilominus paulo ante capite 3. multis probaverat, non esse consonum sanae theologiae affirmare Deum antecedenter ad praevisionem culpae finalis voluisse aliquos « excludere a regno coelesti » vel « non admittere ad regnum » (ib. n. 13.), quia id repugnat voluntati antecedenti, ut omnes homines salvi fiant. Docemur ergo, nullam esse voluntatem antecedentem non admittendi aliquos ad regnum, quia id repugnat voluntati universali salvificae; esse tamen positivam voluntatem antecedentem non eligendi ad regnum, quotquot angeli et homines damnati sunt et damnandi. Facile intelligeretur discrimen inter voluntatem antecedentem non admittendi ad regnum seu excludendi a regno in poenam et vindictam, et inter voluntatem antecedentem non eligendi ad bonum indebitum: posset enim dici, priorem illam repugnare, quia voluntas puniens supponit culpam; posteriorem per se nullatenus repugnare, quia bonum indebitum potest negari² nulla supposita culpa. At quando iam constat, omnes homines a Deo antecedente voluntate destinatos esse ad bonum indebitum regni coelestis, et Deum sincere atque, ut loquitur Chrysostomus, « intenso desiderio » antecedente velle, ut omnes hoc bonum indebitum consequantur; quomodo quaeso cum hac voluntate salutis simul consistere potest voluntas positiva antecedens non eligendi ad hoc bonum? Sed quomodo haec antecedens voluntas aliquos non eligendi pugnet cum voluntate universali salvifica, inferius in altera parte theseos apparebit; nunc continemur solum in historica expositione opinionum.

2°. Sunt inter assertores praedestinationis ad gloriam ante praevisa merita alii, qui quoad praedestinationem et reprobationem angelorum absolute antecedentem consentiunt quidem illis, quorum sententiam hucusque enarravimus; hominum autem praedestinationem et reprobationem censent paulo aliter explicandam esse. Hanc nimirum dicunt factam esse consequenter ad praevisionem peccati originalis, sed antecedenter et independenter a praevisione omnium aliarum actionum ordinis creati, et nominatim omnium actuum supernaturalium. Censent hi theologi, omnes homines, qui non salvantur, ac proinde etiam illos quibus peccatum originale remittendum et remissum erat, hoc modo fuisse negative reprobatos in poenam peccati originalis. Ita cum aliis docent Did. Ruiz de Praedest. disp. XIV. sqq.; Gonetus disp. V. a. 3. etc.

Potest quidem haec sententia confutari specialibus argumentis, praesertim quatenus loquitur de negatione praedestinationis in poenam peccati originalis remittendi et remissi, cum ex definitione Concilii Trid. sess. V. « nihil damnationis sit iis, qui vere consepulti sunt cum Christo per baptisma in mortem: » sufficit tamen ad eius falsitatem demonstrandam idem commune principium, quia voluntas Dei ut omnes homines salvi fiant, non solum universalis est antecedenter ad praevisum peccatum originale, sed etiam consequenter ad illud in hoc praesenti ordine naturae lapsae et meritis Christi Redemptoris reparatae; immo de voluntate salvifica universali non alia quam pro hoc ordine praesente et in relatione ad homines in primo parente lapsos Scripturae et Patres directe loquuntur, ut in superioribus (th. XLVII. XLIX. sqq.) evidenter demonstratum est. Hinc in nostra disputatione, ut brevitati consulamus, directe prae oculis habebimus reprobationem negativam a salute aeterna, quatenus tribuitur absolutae voluntati antecedenti omnem praevisionem operum et conditionum, maxime ut prae ceteris Suarez eam emollire studuit; argumenta enim, quae contra hanc sententiam mitiorem pugnant, a fortiori valebunt adversus formas alias duriores.

II. His praemissis accedimus iam ad demonstrationem repugnantiae, in qua est illa antecedens reprobatio negativa cum doctrina certissima de antecedente divina voluntate, ut omnes homines salvi fiant. Demonstramus repugnantiam ex ipsa indole illius negativae et antecedentis reprobationis quatuor argumentis, quia 1° voluntas antecedens negandi praedestinationem est voluntas antecedens non salvandi; 2° quia ex sola illa voluntate Dei antecedente independenter ab omnibus actibus creaturae metaphysice repugnaret assecutio salutis; 3° quia ponit in Deo consilium perducendi hominem ad interitum contra manifestas Dei ipsius attestationes; 4° quia iuxta Patrum doctrinam eodem modo negativa sicut positiva reprobatio non est antecedentis voluntatis Dei sed consequentis praevisionem finalis peccati.

1°. Argumentum primum est omnino luculentum. Etenim a) dum absoluta voluntate ante omnem praevisionem agendorum a creaturis Deus praedestinat ad gloriam omnes et singulos salvandos, et ita complet numerum praedestinatorum, simul vero in eodem signo ex se ipso et antecedenter ad omnem praevisionem operum circa alios omnes creandos concipit positivam voluntatem absolutam eos non eligendi; haec voluntas non eligendi videtur manifestissime voluntas eos non salvandi. Atqui cum voluntate antecedente absoluta non salvandi repugnat voluntas conditionata salvandi; ergo circa omnes hos antecedenter non electos manifesto nulla videtur esse antecedens conditionata Dei voluntas, ut salvi fiant. Propositio minor est evidens, maior ab Alvarez, Goneto etc. etiam conceditur. Unde illi concedunt, immo etiam contendunt, nullam esse proprie dictam voluntatem antecedentem et conditionatam salutis circa angelos et homines reprobos, qualem nos in superioribus thesibus probavimus. Vellet, inquiunt, Deus horum omnium salutem ut aliquod bonum, nisi per actualem salvationem omnium impediretur maior pulchritudo universi et manifestatio iustitiae divinae in reprobis ac splendor misericordiae in electis; hancque velleitatem³ ipsi dicunt voluntatem antecedentem salutis omnium: quia vero pulchritudo illa universi exigit, ut non omnes salventur⁴, Deus antecedenter ad praevisionem omnium operum absoluta voluntate, quam ipsi appellant consequentem (videlicet consequentem ad exigentiam pulchritudinis universi), vult ut non omnes, sed hi soli salvi fiant, qui actu salvantur. Vide supra th. XLVII. n. II. At voluntate antecedente, sub conditione cooperationis ex parte hominum, velle Deum omnium adultorum salutem et omnium infantium sub aliis conditionibus causarum secundarum, atque illam distinctionem voluntatis salvificae in antecedentem et consequentem, quam hi auctores inducunt, repugnare Scripturae et Patrum explicationi, superius uberrime confectum est.

Supposito igitur sensu genuino voluntatis antecedentis, ut omnes homines salvi fiant, quam Suarez confitetur et nobiscum defendit, contra ipsum demonstranda est propositio maior nostri argumenti; voluntatem nempe antecedentem non eligendi seu non praedestinandi ab ipso assertam esse voluntatem antecedentem non salvandi.

Illa voluntas antecedens non praedestinandi non solum est voluntas non absolute praedestinandi ante praevisa merita, ita ut Deus antecedente voluntate velit hominibus praedestinationem sub conditione, si ipsi cooperentur gratiae concedendae; sed est voluntas absolute et simpliciter eis negandi praedestinationem. Nam si Deus solum diceretur velle alios praedestinare ante praevisa merita, et in aliis ordinare praedestinationem ad gloriam secundum merita praevisa; haec esset sententia Ambrosii Catharini, quam Suarez et alii eiusdem opinionis defensores certe reiiciunt. Praeterea si is esset sensus, non totum negotium praedestinationis ad gloriam absolveretur in illo signo antecedente omnem praevisionem; pariter ex illa negativa reprobatione non esset infallibilis iactura salutis; adeoque postremo cum eadem negativa reprobatione non repugnaret actualis consecutio salutis. Haec vero omnia sunt contraria principiis Suarezii et eius sectatorum. Sine dubio ergo illa voluntas positiva non eligendi est voluntas absolute et nullo modo eligendi ad salutem aeternam. At enim qui voluntate antecedente et absoluta, h. e. independenter ab omnibus conditionibus, alterum vult non eligere ad aliquod bonum, non potest simul velle illud bonum ei conferre sub conditione, si ipse praestet, quod potest et debet. Ergo illa antecedens voluntas positiva 'non eligendi ad salutem est voluntas positiva absolute non conferendi salutem seu non salvandi. Adeoque quoniam voluntati antecedenti non salvandi evidenter repugnat voluntas antecedens salvandi; cum voluntate illa antecedente reprobationis negativae voluntas antecedens, ut omnes salvi fiant, qualem Scripturae et ss. PP. praedicant, consistere non potest.

b) Contradictio inter voluntatem Dei antecedentem, ut omnes salvi fiant, et inter istam antecedentem reprobationem negativam convinci potest ex ipsis verbis Suarezii. Asserit ipse in primis, « electionem praedestinatorum intelligendam esse per modum singularis praedefinitionis, quam Deus ex se tantum et ex suo mero beneplacito habuit (ante omnem praevisionem meritorum) absolute intendens tale regnum aeternum ex talibus personis et membris constans. » Tum vero, ne sibi omnem viam praecluderet ad defendendam universalitatem voluntatis salvificae, contra principia totius systematis ita concludit. « Ex vi huius electionis (ante omnem praevisionem meriti) manet ille numerus salvandorum ita certus tam formaliter (quoad numerum in se) quam materialiter (quoad determinatas personas et determinatos singulorum gradus), ut minui non possit; non tamen pertinet ad efficaciam illius voluntatis, ut non possit augeri, quia Deus ex se non voluit positive omnes alios a regno excludere; et ideo simul cum illa electione habuit Deus voluntatem veram salvandi alios, non tamen absolutam sed sub conditione, si per eos non staret » l. I. c. 12. n. 16. Assumimus confessionem auctoris, quod Deus non haberet voluntatem salvandi alios, si ille numerus antecedenter praedestinatus augeri non posset. Atqui evidens est, illum numerum non magis posse augeri quam minui. Id probo ex ipsius Suarezii principiis. Nam hoc ipso loco asserit antecedenter praedefinitum esse « tale regnum ex talibus personis et membris constans. » Iam vero ex eius principiis pertinet ad pulchritudinem praedefinitam illius regni etiam numerus civium, ut nec plures sint nec pauciores. Iuxta eius doctrinam enim angeli et homines salvandi in suo quisque gradu praedestinati sunt simul et in eodem signo, « ex ratione saepe facta, inquit, quod Deus intendit regnum electorum per modum unius corporis seu civitatis caelestis; ergo simul intendit etiam omnia membra, ex quibus tale corpus constat; nam ex eorum multitudine et varietate totius corporis pulchritudo resultat » ibid. n. 4. Ergo falsum est, Deum velle huic corpori antecedenter praedefinito addere plura membra, si per ipsos homines non staret; et falsum est, praeter illos voluntate antecedente praedestinatos velle Deum in illo signo rationis salvare adhuc alios, si per ipsos non steterit. Immo ex diserta sententia Suarezii necesse fuit, ut totus numerus salvandorum concluderetur antecedente praedestinatione, et nemo illum ingrederetur non electus illa antecedente praedefinitione. « In statu gloriae, inquit, totus salvandorum numerus futurus est ex directa et absoluta intentione divina, ergo necesse fuit, ut hanc haberet Deus ex se (ante praevisa merita) circa omnes, qui futuri erant cives in illo regno........ estque hoc consentaneum perfectioni illius regni, in quo nihil esse debet nisi ex singulari (antecedente) praedefinitione divina » ib. c. 8. n. 45. Sed si necesse fuit, ut haberet Deus illam antecedentem absolutam intentionem circa omnes cives illius regni, et si nihil ibi debet esse nisi ex tali praedefinitione; profecto hac ipsa praedefinitione numerus est conclusus ita, ut nullus qui non sic praedestinatus seu negative reprobatus est, in illum numerum ingredi queat; et proinde numerus antecedenter praedefinitus sicut non minui, ita nec augeri potest. Nullo ergo modo antecedens illa reprobatio negativa concipi potest, quin eo ipso intelligatur numerus salvandorum antecedente Dei voluntate ita conclusus, ut augeri non possit. Hoc autem supposito Suarez ipse cogitur fateri, voluntatem salvificam antecedentem non esse universalem. Et sane idem est, aliquos homines non velle comprehendere in numero conclusso salvandorum, quem nullus iam alius ingredi potest, ac non velle salvare eos omnes non comprehensos. At demonstratum est a nobis et Suarez ipse l. IV. egregie demonstrat, Deum antecedente sincera voluntate prosecutionis velle omnes homines salvos fieri; ergo Deus voluntate antecedente ante omnem praevisionem neque illa negativa reprobatione ullum hominem reprobat ab aeterna beatitudine.

2°. Deus antecedente voluntate sincere vult omnes homines salvos fieri sub conditione, ut homines ipsi (loquendo de adultis) cooperentur; et eo ipso antecedente etiam voluntate vult, ut cooperentur et actu salventur. Ergo Deus ex sese nullam circa quemcumque hominem habet huiusmodi voluntatem antecedentem absolutam, ex qua sola antecedenter et independenter ab omni praevisione causarum secundarum metaphysica certitudine sequatur, hominem non esse salvandum, et quacum actualis assecutio salutis repugnet. Atqui ex sola illa antecedente Dei voluntate negandi praedestinationem, independenter ab omnibus futuris actibus hominis metaphysice certum est, hominem non esse salvandum, et cum tali antecedente voluntate Dei assecutio salutis metaphysice repugnat. Ergo Deus eo ipso, quod antecedente voluntate vult omnes homines salvos fieri, erga nullum omnino hominem habet illam antecedentem voluntatem negandi praedestinationem. Et si circa aliquem hominem Deus ex sese talem voluntatem antecedentem haberet, eo ipso illum voluntate antecedente non vellet salvum fieri.

Aliis verbis idem dicere possumus. Intelligi profecto nequit, Deum ex sese antecedenter et praescindendo ab omnibus causis secundis absolute velle aliquid, quocum repugnet hominis salvatio, et tamen velle voluntate antecedente hominis salvationem. Atqui reprobatio negativa talis est voluntas Dei antecedens absoluta, ex qua sola antecedenter et independenter ab omni praevisione causarum secundarum metaphysica certitudine sequitur, homines ita reprobatos non esse salvandos, et quacum assecutio salutis repugnat. Ergo eo ipso quod certa est Dei voluntas antecedens salutis omnium hominum, nulla datur antecedens negativa reprobatio ab aeterna beatitudine. Propositio minor probatur manifesto tum per se tum ex principiis ipsius Suarezii et eius sectatorum. Sine dubio metaphysice repugnat, ut non praedestinatus salvetur; illis autem negative reprobatis secundum dicta ante omnem praevisionem, quid ipsi acturi sint, absoluta voluntate Dei negatur praedestinatio, quae dicitur ante praevisa merita, omnis vero praedestinatio post praevisa merita negatur ab his theologis; ergo ex sola illa antecedente voluntate Dei negante praedestinationem ante praevisionem operum, metaphysice repugnat, ut ullus illorum salvetur. Theologi ipsi quos impugnamus, id fateri coguntur. « Dico, non esse in potestate hominis cum non electione divina, seu cum non praedestinatione aut, quod idem est, cum reprobatione negativa actu ponere seu componere suam aeternam salutem. » Ita Suarez l. V. c. 8. n. 8.

Igitur iuxta hanc sententiam Deus antecedente voluntate vult id, quocum assecutio salutis repugnat, scilicet negationem praedestinationis quoad omnes non praedestinatos; ergo sequitur ex hac doctrina, antecedentem voluntatem salvificam ad solos praedestinatos pertinere. Hoc autem quam falsum sit, demonstratum est; et theologi hi ipsi falsum esse concedunt. Nulla ergo admitti potest antecedens reprobatio negativa, quia admitti debet antecedens voluntas salutis omnium hominum.

3°. Docent isti theologi, Deum erga homines, quibus antecedente voluntate negavit praedestinationem ad gloriam, non quidem uti speciali providentia, quae est propria solis antecedenter praedestinatis; non tamen eis negare gratias sufficientes, quibus possint vitare malum et agere bonum; quod vero id non agunt, ipsorum culpa est. Ita quidem Suarez et eius discipuli; nam Alvarez (disp. 113.) aliique etiam gratias sufficientes consilio divino ante praevisionem actuum liberorum adeoque voluntate, quam dicimus antecedentem, multis negari existimant. At vero quidquid dicant de gratiis sufficientibus, videtur manifestissimum, supposita illa antecedente positiva negatione electionis ad gloriam, Deum debere sibi suaeque immutabili destinationi, ut provideat, ne quisquam horum in numerum salvandorum ingrediatur. Cum igitur illa praedestinatio et negativa reprobatio antecedat omne decretum de gratiarum distributione, haec distributio erga non electos a Deo necessario ita facienda est, ut nullam cuipiam eorum gratiam concedat, quacum praevidet coniunctam fore perseverantiam finalem. Ipsa igitur praevisio, quod alicui gratiae homo cooperaretur ad finalem usque perseverantiam, vi illius reprobationis negativae esset Deo ratio non modo sufficiens sed necessaria, ut eam gratiam omnibus illis hominibus negaret. Neque vero illi Doctores ab hac inevitabili consequentia abhorrent. Audiantur ipsi. « Electio ad finem est ratio dandi media efficacia seu infallibilia ad illum; ergo negatio (antecedens) illius electionis erit suo modo ratio non dandi media congrua et infallibilia ad illum finem consequendum; neque in hoc superest nova difficultas » Suarez l.V. c. 7. n. 14.Verbis crudissimis asserit Gonetus disp. V. n. 37. 38, Deum prius intendere ut finem exclusionem a gloria aeterna, et inde ut medium ad obtinendum istum finem propositum intendere negationem gratiae efficacis et permissionem peccati numquam remittendi⁵.

Atqui talis antecedens voluntas Deo bono et misericordi, qui toties per se ipsum iurat, nolle se mortem peccatoris et nolle se quemquam perire, videtur indigna, et cum salvifica actuosa voluntate, qua suas gratias omnes et in omnibus, quantum ex se est, eo dirigit, ut omnes salutem consequantur, nullo modo potest conciliari. Quid enim quaeso significant illae obtestationes divinae, directae ad omnes omnino homines et maxime ad peccatores constitutos in via perditionis, quae videntur planctus Dei et sunt verissime Filii Dei incarnati lachrymae de interitu reproborum? « Numquid voluntatis meae est mors impii, dicit Dominus Deus?.. facite vobis cor novum et spiritum novum, et quare moriemini domus Israel? quia nolo mortem morientis » etc. Ezech. XVIII. 23. sq. « Misereris omnium, quia omnia potes, et dissimulas peccata hominum propter poenitentiam; diligis enim omnia quae sunt, et nihil odisti eorum quae fecisti.. parcis autem omnibus, quoniam tua sunt Domine, qui amas animas. O quam bonus et suavis est Domine spiritus tuus in omnibus! ideoque eos qui exerrant partibus corripis, et de quibus peccant, admones et alloqueris, ut relicta malitia credant in te Domine » (haec in relatione ad exterminium impiorum Chananaeorum et Aegyptiorum) Sap. XI. 21. sq. « Si inimicos servorum tuorum et debitos morti cum tanta cruciasti attentione dans tempus et locum, per quae possent mutari a malitia » ib. XII. 10. 20. « Non tardat Dominus (secundum adventum et iudicium).... sed patienter agit propter vos, nolens aliquos perire, sed omnes ad poenitentiam reverti » 2. Pet. III. 9; Rom. II. 4. « Nunc ergo iudicate inter me et vineam meam; quid est, quod debui ultra facere vineae meae, et non feci ei? an quod expectavi ut faceret uvas, et fecit labruscas » Is. V. 4. « Quoties volui congregare filios tuos, quemadmodum gallina congregat pullos suos sub alas, et noluisti » Matth. XXIII. 37. « Videns civitatem flevit super illam dicens: quia si cognovisses et tu, et quidem in hac die tua, quae ad pacem tibi, nunc autem sunt abscondita ab oculis tuis » Luc. XIX. 42. Cf. supra th. XLIX. n. II. At huiusmodi praecepta, promissa, comminationes, et contestationes, quibus plena sunt omnia sacra documenta, si dirigerentur ad homines antecedenter licet solum negative reprobatos, nullum viderentur habere sensum dignum Deo bono, sapiente, infinite verace, pari aut simili ratione qua in thesi praecedenti diximus, cum attributis divinis pugnare antecedentem reprobationem positivam, quam haeretici statuunt. Praecepta enim illa, promissiones et minae admonent omnes homines, Deum ex se esse paratissimum ad perficiendam et dandam salutem sub conditione, ut ipsi fideliter cooperentur, hancque ipsam cooperationem Deum velle. At si antecedenter iam ad praevisionem omnium, quae homines operari possunt, praecessit in Deo voluntas plurimos non comprehendendi in numero salvandorum absolute praedestinato ante omnem meritorum praevisionem; Deus, ut supra probatum est, non potest simul velle, ut hi in numerum salvandorum ingrediantur: praecipere ergo, obtestari, promissionibus et minis excitare hos miseros, ut ea agant, quibus in numerum antecedenter et immutabiliter conclusum adoptentur, non video, quomodo non repugnet. Nec ego video, nec puto, adversarii viderent, quae fieri posset exceptio contra rationem, quam Lessius urget. « Secundum communem aestimationem hominum paria videntur, Deum velle ut pereas, et nolle te ponere in electorum suorum numero, neque gratiam congruam et perseverantiam dare; aeque enim infallibiliter ex huiusmodi decretis sequetur damnatio: et si alterum horum decretorum esset subeundum, quivis censeret sibi esse indifferens, utrum eligatur, cum utrumque ante praevisionem operum sit conceptum » Lessius de Praedest. sect. 2. n. 13; cf. Tertull. cont. Marc. l. IV. c. 29.

4°. Qui attente legerit Prosperi Aquitani responsiones ad capitula Gallorum II. III.VII. XII. (collata responsione ad obiect. XII. Vincent.) facile sentiet, saeculo V. quosdam turbatos fuisse doctrina Augustini inter cetera etiam ideo, quia eis ex illa non rite intellecta videbatur consequi, homines qui pereunt, ante omnem operum praevisionem fuisse praeteritos in praedestinatione, ex qua negatione praedestinationis ulterius concludebant consequens esse, quod illi non praedestinati necessario et ex Dei voluntate pereant. Prosper consentit plane obtrectatoribus, doctrinam illam esse absurdam et ex ea id, quod inferebant, consequens fore; at inficiatur, talem antecedentem negationem praedestinationis Augustino nisi « per calumniam et prodigiosum mendacium » adscribi posse; et affirmat omnibus loquendi modis, quibus potest efficacissimis, quod quis non est praedestinatus, id totum consequens esse ad praevisum eius peccatum finale, nullo autem modo ex antecedente voluntate Dei, quam Deus ex sese concipiat non provocatus hominum culpis finalibus.

Mirum est, quomodo Suarez (de Praed. l. V. c. 5. n. 7.) affirmare potuerit, Prosperum non de negatione praedestinationis, sed de reprobatione positiva, h. e. de decreto damnationis ad poenam aeternam habere sermonem; cum tam obtrectatores quam ipse Prosper in succinctis illis quatuor capitulis saltem decies octies declarent, se agere de iis, « qui praedestinati non sunt, » « qui non pertinent ad praedestinationem, » « qui non sunt secreti ab aeterna perditione, » « qui nulla praedestinatione sunt discreti a filiis perditionis » etc., et ne semel quidem nominent vocabulo aiente reprobationem aut damnationem. Immo, ut Suarezii solutio omnino refellatur, Augustini obtrectatores et ipse S. Prosper diserte distinguunt negationem praedestinationis et reprobationem ad poenam. Illi numquam positivam reprobationem ad poenam aeternam, sed negationem praedestinationis ad vitam aeternam in Augustini doctrina antecedenti voluntati Dei adscribi putabant. Aiebant enim, ab Augustino doceri quosdam esse non praedestinatos ad vitam aeternam antecedente Dei voluntate; hinc vero ulterius consequi, quod isti homines deserantur a Deo ac peccare permittantur, sicque consequenter ad peccata ferri sententiam reprobationis ad poenam aeternam. Prosper vero negat constanter, dari vel a S. Augustino asseri talem negationem praedestinationis antecedentem; et affirmat, eodem modo, quo sequitur damnatio positiva propter praevisa peccata, sequi etiam negationem praedestinationis ex praevisione peccatorum. « Illos ruituros propria ipsorum voluntate praescivit, et ob hoc a filiis perditionis nulla praedestinatione discrevit. Nam quomodo eos haberet praeordinata in Christo electio, quos discedentes a Christo habitura erat iusta damnatio? » cap. VII. Hic nemo negare potest, illis verbis: « quomodo haberet eos praeordinata in Christo electio? » significari reprobationem negativam seu non electionem; porro hoc incisum est evidenter parallelum cum priori: « a filiis perditionis nulla sunt praedestinatione discreti; » ergo etiam hoc incisum significat negativam reprobationem. At hanc negationem discretionis sive electionis clare enuntiat Prosper esse ob praescitam ruinam; non posse autem non sequi hanc negationem electionis probat inde, quia ad illam ruinae finalis praevisionem sequitur ipsa reprobatio positiva seu futura iusta damnatio.

Diserte ergo Prosper distinguit quidem reprobationem negativam et positivam, ut recentiores appellant, sed utriusque affirmat ad praescientiam futurorum peccatorum eandem esse relationem: sicut enim Deus propter praevisa peccata positive damnat, ita etiam nonnisi consequenter ad praevisam ruinam negat praedestinationem seu negative reprobat. Neque vero semel aut bis sed, ut dixi, multoties in paucis illis capitibus Prosper declarat non solum ut suam, sed ut doctrinam Augustini, immo ut doctrinam, cui nemo Christianus contradicere possit, quod negatio praedestinationis nulla alia est nec intelligi potest nisi consequens ad praevisionem finalis peccati. « Qui alienus a gratia finit hanc vitam, quid nisi in perditionem cadit? Quod quia Dei praescientiam nec fefellit, sine dubio talem numquam elegit, numquam praedestinavit, et periturum numquam ab aeterna perditione discrevit. » « Quod in haec prolapsi mala sine correctione poenitentiae defecerunt, non ex eo necessitatem pereundi habuerunt, quia praedestinati non sunt, sed ideo praedestinati non sunt, quia tales futuri ex voluntaria praevaricatione praesciti sunt. » « Non relicti sunt a Deo, ut relinquerent Deum; sed reliquerunt et relicti sunt, et ex bono in malum propria voluntate mutati sunt; atque ob hoc, licet fuerint renati, fuerint iustificati, ab eo tamen qui illos tales praescivit, non sunt praedestinati. » « Vires itaque obedientiae non ideo cuiquam subtraxit, quia eum non praedestinavit; sed ideo eum non praedestinavit, quia recessurum ab ipsa obedientia esse praevidit. » « Voluntate exierunt, voluntate ceciderunt; et quia praesciti sunt casuri, non sunt praedestinati: essent autem praedestinati, si essent reversuri et in sanctitate mansuri. » Ita S. Prosper ll. cc.

Scholion. Theologi illi quibuscum in hac thesi disputamus, ordinem reprobationis ita constituunt, ut Deus in primo signo (ut dici solet) voluerit negare praedestinationem ad gloriam angelis et hominibus, et hanc non electionem seu, ut alios dicere audivimus, hanc exclusionem e numero praedestinatorum ad gloriam intenderit tamquam finem vel, ut Suarez mitigat, tamquam non electionem ad finem; deinde in signo altero tamquam medium ad finem, seu mitius tamquam negationem mediorum efficacium ad finem Deus voluerit negationem gratiae efficacis vel gratiae congruae, quacum praevidit coniunctam fore, si concederetur, perseverantiam et assecutionem gloriae. Hinc omnes illi dicunt, negationem gratiae efficacis vel congruae et permissionem peccati numquam remittendi esse effectum illius antecedentis reprobationis negativae a vita aeterna.

1°. In thesi nos unice agimus de reprobatione negativa a gloria aeterna, et hanc dicimus non esse ex voluntate Dei antecedente praevisionem finalis peccati: minime vero agimus de reprobatione a gratia efficaci vel congrua, ut theologi illi loquuntur: nisi quatenus eo ipso, quod negamus illum ordinem ab ipsis assertum antecedentis reprobationis a gloria, etiam excludimus eorum doctrinam, qua contendunt reprobationem a gratia esse effectum antecedentis reprobationis a gloria.

Argumenta specialia adversariorum, quibus probant nullam in hominibus esse causam reprobationis negativae, revocantur (penes Suarez et Gonet) ad textum Rom. IX.12.13. (de quo alibi dicemus), et ad saepe repetitam sententiam Augustini, se ignorare, cur Deus hunc trahat et alium non trahat. At haec et his similia possent forte probare, non esse in homine causam reprobationis, ut ipsi appellant, a gratia efficaci vel congrua, de qua longe diversa est consideratio: sed certe nullo modo suadent antecedentem reprobationem negativam a gloria, quae sit sine causa ex parte hominum; neque suadent hanc reprobationem a gloria esse causam reprobationis a gratia efficaci. Immo illa Augustini saepe repetita sententia suppeditat unum ex argumentis, quibus demonstrari potest, negationem praedestinationis ad gloriam ex voluntate Dei antecedente et sine causa ex parte hominum S. Doctori numquam in mentem venisse. Qui enim cum istis theologis putat, negationem gratiae efficacis seu congruae esse effectum antecedentis reprobationis negative seu non electionis ad gloriam; is profecto dicere non potest, se ignorare, cur Deus hunc trahat et illum non trahat ita, ut etiam eo perveniat, quo trahitur: in ipsa quippe antecedente non electione ad vitam causa est evidens, cur Deus non det, immo quin se ipsum neget, dare non possit gratiam, quacum praevidet coniunctam fore consecutionem salutis. Mysterium inscrutabile ipsi non in distributione diversa gratiarum reperire possunt, sed unice in absoluta negatione antecedente electionis ad vitam aeternam, ubi nos ostendimus esse contradictionem manifestam cum voluntate antecedente salutis omnium hominum. Augustinus contra ordine inverso procedit in omnibus locis, quibus miratur altitudinem inscrutabilium iudiciorum Dei. Sic e. g. de Corrept. et grat. n. 16. 17. ad quaestionem, cur multi ex illis, qui credunt et baptizantur et secundum Deum vivunt, non tamen sint in numero finaliter electorum, respondet non iam ut adversarii nostri, nullam esse causam huius non electionis praeter liberam Dei voluntatem; sed causam ait esse, quia Deus « eos novit non habere perseverantiam quae ad vitam perducit electos, scitque illos ita stare, ut praescierit esse casuros. » Iuxta Augustinum etiam S. Prosper respondet ad XII. cap. Gallorum: « vires obedientiae non ideo cuiquam subtraxit, quia eum non praedestinavit; sed ideo eum non praedestinavit, quia recessurum ab ipsa obedientia esse praevidit. » Quando vero ulterius urgetur, cur Deus non det illis gratiam, quacum praevidet coniunctam fore perseverantiam et cur eos cadere permittat, Augustinus non assignat cum adversariis nostris antecedentem non electionem vel exclusionem a praedestinatione tamquam causam huius negationis gratiae efficacis et permissionis peccati; sed respondet, hoc se ignorare, quoniam pertinet ad inscrutabilia iudicia Dei. « Hic si a me quaeratur, cur eis perseverantiam non dederit, quibus eam qua christiane (aliquamdiu) viverent, dilectionem dedit, me ignorare respondeo. Non enim arroganter sed agnoscens modulum meum audio dicentem Apostolum: o homo tu quis es, qui respondeas Deo; et: o altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei.... Cur hoc donum ille accipiat, ille non accipiat, puto quod mecum pariter nescis, et ambo hic inscrutabilia iudicia Dei penetrare non possumus. »

2°. Illa negatio gratiae efficacis aut reprobatio, quam dicunt, a gratia efficaci seu congrua simul cum praeparatione gratiae sufficientis quid tandem est? Nihil aliud quam voluntas conferendi gratiam necessariam et saepe etiam abundantem, quae tamen effectu voluntate Dei antecedente intento per hominis culpam caritura praevidetur, una cum nolitione conferendi gratiam aliam, quae praevidetur efficax futura. Sicut gratia non meritis humanis redditur sed gratis datur, alioquin gratia iam non est gratia; ita etiam a fortiori nullum potest esse in homine meritum, quo ei prima gratia concedatur ea, quacum praevidetur coniungendus consensus, et non alia quae praevidetur ex culpa hominis effectu caritura. Hoc igitur sensu non requiritur ex parte hominis causa aliqua praecedens, cur ei praesertim prima gratia praevisa efficax non detur. At vero probe advertendum, gratiam sufficientem omnibus praeparatam vitio hominis et contra Dei beneplacitum manere inefficacem et sine effectu, ad quem a Deo antecedente voluntate ordinatur.

Pariter si fiat comparatio inter hominem cui donatur gratia praevisa efficax, cum posset ei concedi alia quae praevidetur eius vitio futura inefficax, et inter alium cui conceditur gratia sufficiens quidem, sed quae hominis culpa praevidetur caritura effectu, cum ex thesauris divinae omnipotentiae posset ei concedi alia, quae praevidetur futura efficax; huius rei ratio referenda est utique ad gratuitam, sapientem, misericordem et iustam oeconomiam, qua Deus utitur in distributione donorum suorum. Quando ergo quaeritur, cur Deus qui vult omnes homines salvos fieri, has potius gratias conferat, licet eas praevideat hominis vitio fore inefficaces, et non conferat alias, quas praevisas efficaces futuras secundum amplitudinem suae omnipotentiae posset conferre; respondebimus cum Augustino, id nos ignorare, et sufficiet nobis scivisse, quoniam non est iniquitas apud Deum.

At quando assertores antecedentis reprobationis a gloria argumentum ineluctabile, quod ducitur contra ipsos ex antecedente voluntate salvifica universali, volunt declinare cum Goneto (disp. V. n. 58) hac retorsione, quasi eadem maneret difficultas conciliandi negationem gratiae congruae cum universali voluntate salvifica, profecto vana quaerunt diverticula; disparitas enim est evidens. Ex antecedente voluntate salutis Deus omnibus destinat gratias necessarias diversis tamen modis et gradibus pro consilio sapientiae suae, volens ut omnes gratiis concessis utantur, et per eas salvi fiant; non tamen ita, ut velut se obligaverit ad obsequendum hominum pravitati, et quoties unam gratiam ab iis respuendam esse videt, aliam seligat cui sint consensuri. « Hoc utique agit (Deus), ut sanet omnia; sed agit iudicio suo, nec ordinem sanandi accipit ab aegroto « S. August. de Natura et grat. c. 27. n. 31. Neque enim voluntas salvifica antecedens est absoluta. Quare autem absoluta non sit, cum posset esse, hoc (ut dixi) ad Dei pertinet iudicium, qui maluit de malis bene facere, quam omnino mala esse non sinere. O homo tu quis es, ut respondeas Deo! Noli quaerere, quare Deus infinite sapiens, bonus et iustus dominus donorum suorum non eam elegerit oeconomiam, quam homines sibi fingunt; sed quaere, cur homines quos Deus vult salvari et beatos esse in aeternum beatitate divina, ipsi tamen nolint, et coelo terram, gaudiis aeternis quae superant omnem sensum, voluptates brevissimas et miserrimas, gloriae coelesti honores ridendos sive potius plangendos anteponant?!

ARTICULUS II.

De praedestinatione donorum supernaturalium universim spectata.

De sensu vario, quo praedestinatio in modo loquendi Scripturae et Patrum accipitur.

« Voluntatis salvificae consilium, quo Deus supernaturalibus beneficiis ad salutem pertinentibus fide, iustificatione, glorificatione hominis effectu ipso exornare ab aeterno statuit, ex Scripturarum et Patrum nominatimque Augustini doctrina dicitur praedestinatio, electio, propositum. Unde haec nomina hisque gemina non uno semper, sed pro beneficiorum ratione, sensu nunc pleniore nunc minus pleno accipienda esse demonstratur. »

Praenotiones. 1°. Praedestinatio (προορισμός, ὁρισμός) significatione generica potest dici omne consilium Dei, quo in aeternitate disponit ac vult existentiam cuiuscumque sui operis ad extra. Est enim huiusmodi consilium profecto destinatio in mente divina, atque tum duratione tum ut causa, praecedens tota aeternitate ipsam operis existentiam; adeoque est praedestinatio. Sic Ambrosius in Hexaem. l. II. c. 5. n. 21. ideam ac voluntatem creatricem huius universi appellat praedestinationem, quatenus praecedit « consummationem operis; » sic et Dionysius divinas ideas adiuncta voluntate practicas vocat « praedefinitiones » seu « praedestinationes » προορισμούς.

2°. Sensu magis restricto et communi usu praedestinatio non dicitur nisi de dispositione operum Dei in ordine ad salutem aeternam creaturarum rationalium. Verumtamen ab Augustino et aliis Patribus eum secutis Deus quandoque dicitur praedestinare etiam ad interitum et ad poenam pro peccatis, quia poena sane opus Dei est praevisis peccatis dispositum ab aeterno; nulla vero ratione dici possunt praedestinata peccata, quia opus Dei non sunt: « damnandi praedestinati sunt propter iniquitatem superbiae » Aug. de pecc. mer. et remiss. l. II. n. 26. « Infidelitas non credentium evangelio nequaquam ex praedestinatione Dei generatur; bonorum enim Deus auctor est non malorum. Praedestinatio igitur Dei semper in bono est, aut ad retributionem iustitiae aut ad donationem pertinens gratiae » S. Prosper ad cap. XIV Gallor. « Dominus iniquos et impios praedestinavit ad interitum, quem ira iusti iudicis peccantibus reddidit; non ad interitum, quo in se iram Dei peccantium iniquitas provocavit » S. Fulgent. ad Monim. l. I. c. 26. Ex quibus liquidissimum est, Patribus numquam in mentem venisse eam significationem nominis praedestinatio, ut per particulam prae antecessio designetur non solum ad operis divini existentiam, sed etiam ad omnem operis humani praevisionem.

Porro usu apud Patres frequentiori et iam communi constitutio poenae ac damnationis appellatur reprobatio; nomen vero praedestinationis reservatum est pro dispositione operum Dei conducentium ad vitam aeternam, et vitae aeternae ipsius. Immo cum inter haec opera aliqua sint per se et ontologice naturalia, ac dona gratiae solum externae, quae praesupponuntur donis supernaturalibus, cuiusmodi beneficia per se naturalia computantur creatio ipsa, tempus et locus nascendi, conditio et mores parentum, bona indoles naturalis et alia plura: propterea ex usu ac modo disputandi solemniori penes Augustinum, quem alii saltem plerique sequuntur, praedestinatio consideratur quoad illa sola bona supernaturalia ordinata ad salutem aeternam, quae suppositis (pro praesenti statu naturae lapsae) generalibus fundamentis redemptionis, institutionis Ecclesiae et sacramentorum, praeparata sunt singulis hominibus.

Ulterius gratiae, ad quas praedestinatio refertur, adhuc considerari possunt primum, ut sunt praevenientes praescindendo ab effectu, ad quem dantur sive is obtineatur sive culpa hominis non obtineatur; deinde ut sunt gratiae coniunctae cum effectu. Possent quidem etiam priori sensu gratiae omnes dici praedestinatae; sunt enim profecto donum Dei ab aeterno dispositum. At quia gratiae non coniunctae cum effectu licet antecedente voluntate Dei ordinatae ad salutem, reipsa tamen ad salutem non conducunt; et quia in Scriptura ipsa expresse notatur hoc discrimen distinguendo vocatos et electos (Matth. XX. 16.): hinc praedestinatio non dicitur nisi de gratia quae suum obtinet effectum, et de ipsis bonis quae per gratiam conferuntur.

3°. Potissimum hic in considerationem venit definitio praedestinationis ab Augustino saepe repetita. Dicitur primo praedestinatio « praeparatio gratiae, » quae cum datur, in tempore habet effectum boni operis. Opus ipsum fidei, iustificationis, augmenti iustitiae, perseverantiae est opus Dei, sive considerentur actus fidei, charitatis et omnium aliarum virtutum, sive spectentur habitus a Deo nobis infusi. Hoc tamen non debet intelligi ita, quasi Deus in nobis faceret actus sine nobis, aut habitus gratiae adultis infunderetur sine praecedentibus liberis dispositionibus. Dicuntur actus ipsi opus Dei, et dicimur « creati in Christo Iesu in operibus bonis » (ἐπὶ ἔργοις ἀγαθοῖς ad opera bona) Eph. II. 10, quatenus Deus gratia sua facit, ut faciamus. « Velle et operari Deus operatur in nobis, non quia nos non volumus aut nos non agimus; sed quia sine ipsius adiutorio nec volumus aliquid boni nec agimus » Aug. de grat. Christi c. 25. « Plerumque ita loquitur Scriptura, ut quod dono Dei creatura facit, Deus facere dicatur.... quod dono ipsius tu facis, ille facere dicitur; quia sine illo tu non faceres, ergo Deus facere dicitur, cum tu facis » id. in Ps. 58 n. 5. (cf. supra p. 429. 430.). Non igitur solum gratia, quae in nobis sine nobis a Deo diffunditur; sed bona etiam quae per gratiam libere facimus, opus sunt Dei: et proinde horum operum in praescientia Dei dispositio iuxta sensum et modum loquendi Augustini est praedestinatio.

Ex diversitate qua terminus praedestinationis est opus Dei, patet, praescientiam quam Augustinus ad omnem praedestinationem requirit, et in qua Deus dicitur futura sua opera disponere, non uno semper modo esse intelligendam; sed aliter atque aliter, prout terminus praedisponendus est vel opus Dei solius nulla supposita causa ex parte hominis, vel opus Dei viribus gratiae a Deo superadditis per nos libere faciendum, vel opus Dei solius sed praesuppositis nostris liberis actibus tamquam dispositionibus vel meritis secundum ordinem divinae providentiae requisitis. Ideo frustra sunt theologi, qui praescientiam illam praedestinationi suppositam penes Augustinum contendunt alii quidem, esse scientiam simplicis intelligentiae, alii esse scientiam mediam, alii esse scientiam visionis; est enim, ut dixi, pro diversitate praedestinati operis Dei diversa.

Ut ex dictis iam constat, praedestinatio considerari potest vel incomplete prae singulis operibus supernaturalibus in consilio divino ad salutem creaturae rationalis praedispositis; vel complete, ut refertur ad totam seriem horum operum Dei a prima vocatione usque ab beatitudinem et gloriam aeternam. Hinc duplex est penes Augustinum definitio praedestinationis. De priori modo incomplete spectato dicitur: « in sua quae falli mutarique non potest praescientia, opera sua futura disponere, id omnino nec aliud quidquam est praedestinare. Sicut autem ille quem castum futurum esse praescivit, quamvis id incertum habeat, agit ut castus sit; ita ille quem castum futurum praedestinavit, quamvis id incertum habeat, non ideo non agit, ut castus sit, quoniam Dei dono se audit futurum esse quod erit » de Dono persev. c. 17. n. 41. Ad praedestinationem altero modo et plene spectatam pertinet definitio: « haec praedestinatio Sanctorum nihil aliud est, quam praescientia scilicet et praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur » ib. c. 14. n. 35. Patet, ab Augustino spectari in recto donum seu rem praedestinatam, quae dici solet praedestinationis terminus, et in obliquo personam quae praedestinatur ad donum seu ad terminum, et quae ab aliquibus vocatur praedestinationis obiectum. S. Thomas autem ordine inverso considerat in recto obiectum, in obliquo terminum, cum praedestinationem plene spectatam definit: « praedestinatio est quaedam ratio ordinis aliquorum in salutem aeternam in mente divina existens » 1. q. 23. a. 2.

4°. Dum affirmamus, dona omnia supernaturalia quae effectum, ad quem a Deo dantur, re ipsa consequuntur, dici praedestinata; eo ipso utique non negamus, recte a theologis et in usu communi praedestinationem et praedestinatos simpliciter solum dici, ubi ultimus effectus vitae aeternae, ad quem ceteri ordinantur, reipsa obtinetur. Neque ergo etiam negamus, dona supernaturalia in iis solis, qui ad gloriam praedestinati sunt, recte dici effectum praedestinationis simpliciter et absolute ita appellatae; in aliis vero posse vocari effectus communis providentiae. Attamen contendimus, in Scripturis et iuxta doctrinam Augustini praedestinationem frequenter spectari solum prae effectu proximo fidei, iustificationis, et augmenti iustitiae; atque adeo sumi sensu minus pleno sine respectu ad realem consecutionem ultimi termini. His tum pro praesenti tum pro sequentibus thesibus praenotatis accedimus ad demonstrationem.

I. Erraret maxime et percipiendo genuino sensui vias obstrueret, qui accederet ad Scripturarum et Patrum lectionem praeconcepta opinione, nominibus in thesi commemoratis designari semper vel saltem plerumque divinum decretum aeternae gloriae per se spectatae¹ eo modo, quo a theologis de praedestinatione ad gloriam disputatur. Adhibentur ea vocabula in Scripturis numquam quidem de voluntate Dei antecedente et conditionata, quae effectum non habeat, sed constanter de voluntate Dei efficaci; at omnino frequenter ad beneficia supernaturalia referuntur communia omnibus Christianis, vel saltem Christianis iustis. Sic manifesto adhibentur vocabula praedestinatio et praedestinati Eph. I. 5. 11; 1. Cor. II. 7. ²; propositum Rom. IX.11; Eph.

I. 11; 2. Tim. I. 9; electio et electi Rom. IX. 11; XI. 5. 7. 28; 1. Thess. I. 4; Rom. VIII. 33; XVI. 13; Coloss. III. 12; Tit. I. 1; 1. Pet. I. 1; salvati salute inchoata dicuntur omnes Christiani Act. II. 47; Rom. VIII. 24; Eph. II. 5. 8; 2. Tim. I. 9; Tit. III. 5. ³.

II. Iuxta hunc modum loquendi Scripturarum etiam Patres et Augustinus nominatim usurparunt nomina praedestinationis, electionis, et propositi, ut facile multis testimoniis demonstrari potest, ex quibus pauca seligemus.

1°. Praedestinationem penes Augustinum esse aeternum divinae voluntatis consilium non modo illud, quo gloriam ipsam conferre hominibus statuit; sed illud etiam, quo fidei initium eiusque incrementum, iustificationem, perseverantiam in sua praescientia praeparavit, est extra controversiam. Putant vero theologi illi, qui ubique praedestinationem ad gloriam ante praevisa merita reperire vellent, dona haec omnia ab Augustino non dici praedestinata, nisi quatenus in divino decreto cum salute ita nectantur, ut Deus antecedenter praedestinans absoluta voluntate ad gloriam coelestem, ex hac praecedente praedestinatione ad gloriam demum statuat conferre illa dona tamquam media ad finem praedestinatum. Affirmamus contra, ab Augustino haec omnia (excepta perseverantia) saepe dici praedestinata, etiamsi cum aeternae salutis consecutione non nectantur. Multo ergo minus verum est, haec eadem dona solum eatenus dici praedestinata, quatenus proficiscantur ex absoluta antecedente praedestinatione ad gloriam aeternam. Manifestum id esse debet legentibus libros Augustini de Praedestinatione Sanctorum, et de Dono (Bono) perseverantiae; Fulgentii l. I. ad Monimum et epilogum libri de Incarnat. et gratia; Prosperi responsiones ad cap. Gall. XV. et ad Excerpt. Genuens. IX.

In primis⁴ enim Augustinus generatim definit, nullam in tempore conferri gratiam nec conferri posse, quin ei respondeat aeterna Dei praedestinatio. « Inter gratiam et praedestinationem, inquit, hoc tantum interest, quod praedestinatio est gratiae praeparatio, gratia vero iam ipsa donatio » Praedest. SS. c. 10. « Praedestinatio Dei quae in bono est, gratiae est praeparatio; gratia vero est ipsius praedestinationis effectus » ibid. In libro de Dono persever. c. 14. seqq. singulas enumerat virtutes, quas omnes docet a Deo praedestinari eo ipso, quod Dei dona sunt, et quod Deus ea se daturum esse praescivit; hoc enim duplici charactere iuxta constantem Augustini definitionem notio praedestinationis absolvitur. « Quod dixi, inquit, de castitate (eam esse praedestinatam), hoc de fide, hoc de pietate, hoc de charitate, de perseverantia; et ne pergam per singula, hoc de omni obedientia qua obeditur Deo, veracissime dici potest. Sed ii (Semipelagiani) qui solum initium fidei et usque in finem perseverantiam sic in nostra constituunt potestate, ut Dei dona esse non putent... cetera vero ipsum dare concedunt, cum ab illo impetrantur credentis fide... an forte nec ipsa (haec cetera) dicunt praedestinata? Ergo nec dantur a Deo, aut ea se daturum esse nescivit. Quod si et dantur et ea se daturum esse praescivit, profecto praedestinavit » de Dono persev. c. 17. n. 42. Gratia fidei et iustificationis cuiuscumque Christiani, quatenus ea consideratur in praescientia et voluntate aeterna decernente haec dona conferre in tempore, vocatur praedestinatio Sanctorum ⁵. « Ea gratia (h. e. dono tam gratuito) fit ab initio fidei suae homo quicumque Christianus, qua gratia ille homo ab initio suo factus est Christus... eodem Spiritu fit in nobis remissio peccatorum, quo Spiritu factum est, ut nullum haberet ille peccatum. Haec se Deus esse facturum profecto praescivit: ipsa est igitur praedestinatio Sanctorum » de Praed. SS. n. 31.

Est itaque undequaque evidens, iuxta Augustini loquendi sentiendique modum tam late patere praedestinationem , quam late patet gratiarum varietas, quae quibusvis hominibus cum ipso proximo effectu conferuntur.

Eodem modo sentit et loquitur S. Fulgentius. « Haec autem omnia, id est et vocationis nostrae initia et iustificationis augmenta et glorificationis praemia in praedestinatione semper Deus habuit, quia et in vocatione et in iustificatione et in glorificatione Sanctorum gratiae suae opera futura praescivit » ad Monimum 1. I. c. 11; cf. epilog. de Incarn. et grat.

Sine dubio dona illa praedestinata in multis non tamen in omnibus cumulantur dono perseverantiae, quod et ipsum sicut in tempore donatur, ita ab aeterno praedestinatur. Quia igitur Augustinus adversus Pelagianorum reliquias initium fidei et perseverantiam in fide potissimum prae oculis habet ut dona Dei, atque eo ipso ut praedestinata; ex huiusmodi locis nonnulli theologi inducti sunt in opinionem, ab Augustino praedestinata solum dici dona coniuncta cum perseverantia et consequenter cum gloria aeterna. Ad praedestinationem hoc modo consideratam pertinet illa celebris definitio superius descripta (ex 1. de Dono persev. c. 14.), ubi includendo perseverantiam praedestinatio dicitur « praescientia et praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur. » Hoc etiam modo spectat praedestinationem toto fere libro de Corrept. et grat. inde a capite VI. At ratio, cur gratia et dona multiplicia dicantur praedestinata, iuxta doctrinam Augustini certissime non est posita in connexione cum perseverantia, multo vero minus in derivatione ab antecedente praedestinatione ad gloriam. Essentiam enim praedestinationis, ut evidenter constat ex dictis, Augustinus unice in eo collocat, quod: donum Dei sit supernaturale effectu ipso collatum in tempore et ab aeterno praeparatum in divina praescientia; unde et praedestinationem Sanctorum appellat, qua praeparatur fides et qua praeparatur remissio peccatorum « cuiuscumque Christiani, » nulla habita ratione perseverantiae et praedestinationis ad gloriam (Praed. SS. n. 31.).

2°. Electionem ab Augustino frequentissime intelligi de electione ad gratiam fidei et iustificationis constabit vel sola capita 17-19. de Praed. SS. legentibus, ubi nihil repetit frequentius, quam quod fiunt electi vocatione ad fidem, et electi dicuntur omnes, quibus fides donatur. « Intelligimus vocationem, qua fiunt electi, non qui eliguntur quia crediderunt; sed qui eliguntur, ut credant⁶. » « Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem. Quod profecto si propterea dictum est, quia praescivit Deus credituros, non quia facturus fuerat ipse credentes; contra istam praescientiam loquitur Filius Dei: non vos me elegistis. » « Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati. Non ergo quia futuri eramus, sed ut essemus. Nempe certum est, nempe manifestum est: ideo quippe tales eramus futuri, quia elegit ipse praedestinans, ut tales per gratiam eius essemus » etc. Ita etiam in Io. tract. 86. n. 2. « Non vos me elegistis, sed ego elegi vos. Haec est illa ineffabilis gratia... Neque enim iam credideramus in eum, ut eligeret nos; nam si credentes elegit (ut aiebant Semipelagiani), electos elegit ⁷... Non electi sunt, quia boni fuerunt; qui boni non essent, nisi electi essent... Quid ergo dicturi sumus audiendo, non vos me elegistis? nisi quia mali eramus, et electi sumus, ut boni per gratiam nos eligentis essemus. » Sententiae descriptae per se sunt clarissimae; verum hic iterum lubentes concedimus, apud Augustinum electionem utique in locis aliis etiam referri ad donum perseverantiae, immo et gloriae; ut in ipso libro citato de Praed. SS. in extremis sententiis capitis XVI. et alibi.

3°. Quod spectat postremo ad locutiones desumptas ex Apostolo Paulo, ubi appellatur vocatio secundum propositum, vocatio sine poenitentia; non modo Iansenius, sed theologi etiam catholici non pauci statuunt, ab Augustino nulla dona dici praedestinata, nisi quae conferuntur secundum propositum; propositum autem aiunt penes Augustinum semper intelligi praedestinationem ad gloriam; unde concludunt, dona omnia eatenus solum dici praedestinata, quatenus proficiscantur ex proposito i. e. secundum eorum interpretationem ex antecedente voluntate efficaci et ex absoluta praedestinatione ad gloriam. At vero tota haec videtur interpretatio praeconcepto systemati accommodata, non autem ex ipsius Augustini sententiis et contextibus deducta.

Verissime quidem propositum et praedestinatio apud Augustinum synonyma esse dicuntur. Et ideo sicut praedestinatio ex demonstratis, ita etiam propositum significat aeternam misericordem Dei voluntatem conferendi dona supernaturalia in tempore, quae voluntas non sit solum antecedens et conditionata effectu caritura; sed sit voluntas efficax, h. e. reipsa efficiens suum terminum. Quod ergo de praedestinatione diximus, idem valet de his aliis formulis; in usu nempe loquendi Augustiniano etiam propositum et vocatio sine poenitentia tam late patet, quam multiplicia sunt dona supernaturalia, quae hominibus non solum per gratiam praevenientem offeruntur, sed effectu ipso conferuntur. Res haec est evidentissima ex 1. de Praed. SS. c.16. n. 32. coll. c. 15. n. 31. Loquitur ibi Augustinus de praedestinatione et vocatione, ut credamus et ut membra simus Christi, conformes Christo per iustitiam quae ex fide est, de praedestinatione inquam et vocatione omnium illorum, qui credunt et qui iustificantur in Christo; non autem solum de iis, qui praedestinati sunt etiam ad perseverantiam et ad gloriam. Illos autem omnes credentes, ait, vocatos esse secundum propositum: atque ideo nomine vocatorum secundum propositum non distinguit praedestinatos ad gloriam ab aliis non praedestinatis ad gloriam; sed immo omnes credentes et iustificatos tamquam vocatos secundum propositum distinguit ab iis, qui vocati credere noluerunt. « Vocat Deus praedestinatos multos filios suos, inquit, ut eos faciat membra praedestinati unici Filii sui; non ea vocatione, qua vocati sunt et qui noluerunt venire ad nuptias, illa quippe vocatione et Iudaei vocati sunt... Ipsis vocatis, ait Apostolus (esse Christum Dei virtutem), ut illos (alios quibus Christus est scandalum et stultitia) ostenderet non vocatos, sciens esse quandam certam vocationem eorum, qui secundum propositum vocati sunt... Dixit ergo: sed ex vocante, non quacumque vocatione, sed qua vocatione fit credens » Praed. SS. n. 32. Cui quaeso non est evidens, vocationem secundum propositum hic dici quamvis vocationem efficacem? Ita pariter ex eo, quod Paulus gratias agit Deo pro fide omnium Thessalonicensium, Augustinus concludit, fidem non profecto solum praedestinatorum sed omnium credentium esse donum Dei ex vocatione secundum propositum. « Deus igitur, infert S. Doctor, operatur in cordibus hominum vocatione illa secundum propositum suum, de qua multum locuti sumus, ut non inaniter audiant evangelium, sed eo audito convertantur et credant » ibid. n. 39. Vocationem eandem efficacem credentium omnium paulo superius appellaverat vocationem sine poenitentia. « Nec quia credidimus sed ut credamus, vocamur; atque illa vocatione, quae sine poenitentia est, id prorsus agitur et peragitur, ut credamus » ib. n. 38.

Frustra obiicerentur loca Augustini, ubi propositum et donum sine poenitentia refertur etiam ad perseverantiam et inclusive ad gloriam. De Dono persev. cc. 7. 13. 14. 17; de Corrept. et grat. passim, maxime cc. 10–13. Nemo enim negat, propositum, sicut diximus de nominibus praedestinationis et electionis, etiam ad haec dona praecipua perseverantiae et coronae aeternae pertinere. Dignum tamen animadversione est, quod in libris Augustini contra Pelagianos et Massilienses praedestinatio et propositum numquam referatur ad gloriam per se et seorsim spectatam, quin includatur simul praedestinatio et propositum collationis gratiae ac meritorum.

Illud unum in thesi affirmamus et allatis testimoniis clare demonstravimus, nomina praedestinationis, electionis, propositi divini adhiberi ab Augustino etiam de consilio conferendi dona quaecumque supernaturalia per se et non ratione perseverantiae et gloriae praedestinatae; adeoque falsum esse, dona alia ab Augustino solum dici praedestinata, quatenus decernantur et conferantur ex antecedente praedestinatione ad gloriam.Vide Tricassin. de Praedestinat. p. 847. sqq.; 417. sqq.; I.B. Faure ad Enchirid. c.98. nota 2°.

Dona Dei eum habent ordinem in praedestinatione, quem habent in exsecutione.

« De ordine quo dona Dei sese excipiunt in praeparatione et praedestinatione, ex Patrum doctrina universim statui potest, beneficia Dei in praedestinatione ita se habere ad meritum praevisum, ut eadem beneficia in collatione et ipsa iam donatione se habent ad meritum acquisitum: quae igitur dona Dei in tempore conferuntur mere gratuito, eodem modo independenter a praevisione cuiusvis meriti ab aeterno praedestinantur; quae vero in executione retribuuntur meritis praecedentibus, ea etiam in aeterna praedestinatione non sine supposita eorundem meritorum praevisione decernuntur.

Sicut omnis operatio ad extra ita et praedestinatio in Deo est ipse intellectus ipsaque voluntas divina cum connotatione terminorum ad quos refertur, sive effectuum qui sunt in creatura. Quando igitur quaeritur, an sit vel quae sit causa meritoria praedestinationis, non potest esse sermo de causa meritoria actus divini in se, qui secundum rem est ipsa Dei essentia (cf. supra p. 306–311.); sed sermo est de merito quoad effectus, qui connotantur sub nomine praedestinationis. Eo ipso autem, quod aliquis meretur effectum connotatum praedestinationis, etiam meretur, ut Deus velit hunc effectum; seu meretur non quidem divinam voluntatem, sed ut voluntas divina referatur ad tale bonum ipsi conferendum.¹ Sic Christus Salvator merens nobis gratiam, sine dubio meruit, ut Deus velit nobis gratiam conferre; et praevisum Christi meritum est causa meritoria, ut voluerit Deus nobis gratiam ab aeterno, quam in tempore confert, adeoque ut gratiam nobis praedestinaverit. Hoc est quod ait S. Thomas 1. q. 23. a. 5: « nullus fuit ita insanae mentis, qui diceret merita esse causam praedestinationis ex parte actus praedestinantis; sed hoc sub quaestione vertitur, utrum ex parte effectus praedestinatio habeat aliquam causam. Et hoc est quaerere, utrum Deus praedestinaverit (en respectum divinae voluntatis), se daturum effectum praedestinationis (gratiam et gloriam) alicui propter aliqua merita. » His suppositis demonstramus thesim.

Sine ulla dubitatione Deus ea dona, quae confert in tempore nullis praecedentibus meritis, etiam ab aeterno praeparavit conferenda hoc modo, i.e. ex nullis meritis praevisis. Qui ergo universim negaret, gratiam praedestinari a Deo gratuito et nullis nostris meritis praevisis, eo ipso doceret gratiam reddi meritis humanis, ac proinde non esse gratiam sed mercedem. Hinc patet, cur et quo sensu Augustinus disputationem contra Pelagianos et Semipelagianos potissimum in libris de Praedest. SS. et de Dono persev. tandem revocaverit ad controversiam de gratuita praedestinatione.

At vero quod in thesi affirmamus, non hoc uno absolvitur. Neque enim solum dicimus, ex gratuita collatione in tempore inferri necessario gratuitam praeparationem in aeternitate: sed ordine etiam inverso affirmamus ex gratuita praeparatione iuxta Patrum doctrinam rite concludi ad gratuitam donationem in tempore; et ideo etiam beneficia omnia, quae in tempore conferuntur meritis antecedentibus, praedestinata esse ab aeterno ex praevisis iisdem meritis, adeo ut Deus non alio ordine dona sua conferat in tempore vel ex meritis vel omnino gratuito, quam ea praedestinaverit ab aeterno. Conficiemus id potissimum ex ipsius Augustini doctrina, quoniam ea fere sola adversarii moveri solent; consensus aliorum Patrum in hoc principium demonstrabitur inferius, ubi agemus de praedestinatione ad gloriam, estque is per se ita clarus, ut in dubium vocari non possit.

1°. Iuxta Augustinum praedestinatio quorumcumque donorum, et eorum collatio seu ipsa iam exsecutio non aliter differunt, quam ut unus actus voluntatis divinae spectatus in aeternitate cum connotatione operis gratiae futuri, et actus idem cum connotatione eiusdem operis gratiae, quod iam efficitur in praesenti. Atqui evidens est, non alio ordine idem opus subesse voluntati divinae ab aeterno, ac quando opus ipsum iam efficitur et incipit existere. Ergo Augustinus et quisquis habet eandem ideam praedestinationis, quam in suis libris exhibet Augustinus, necessario sentit, non inversum sed eundem plane esse ordinem praedestinationis et exsecutionis.

Propositio maior huius argumenti facile demonstratur ipsis definitionibus Augustini in superiori thesi descriptis. « Inter gratiam porro, inquit, et praedestinationem hoc tantum interest, quod praedestinatio est gratiae praeparatio, gratia vero iam ipsa donatio... Quoniam praedestinatio Dei quae in bono est, gratiae est, ut dixi, praeparatio, gratia vero est ipsius praedestinationis effectus. » Praedest. SS. n.19. Tria distinguit h. l. Augustinus, actum divinum cum connotatione collationis gratiae pro futuro, haec est praedestinatio; deinde actum divinum cum connotatione collationis in praesenti, haec est donatio et praesens beneficentia seu gratia Dei efficiens gratiam inhaerentem ac donum in anima; postremo hoc ipsum donum, est praedestinationis et donationis effectus. Definitiones similes passim occurrunt in utroque libro de Praedest. SS. et de Dono persev. Iam vero si iuxta Augustinum praedestinatio et ipsa donatio non differunt nisi connotatione futuri et praesentis in uno eodemque effectu, profecto ubi donatio effectum praesentem non dat nisi ob meritum, etiam praedestinatio eundem effectum non vult nisi ob meritum praevisum; est enim praedestinatio et donatio una effectrix voluntas relata ad unum et eundem effectum ita, ut iuxta Augustini doctrinam distinctio unice se teneat ex parte temporis, quo effectus existit; non autem ex parte modi et ordinis, quo Deus vult effectum. Hanc S. Doctoris sententiam expressit S. Fulgentius ad Monim. l. I. c. 7. « Utrumque (initium et profectum iustitiae) praedestinando Deus praeparavit in illa incommutabili voluntate, in qua sic futurum effectum hominis renovandi disposuit, ut eius voluntas in opere novo nova esse non possit. »

2°. Consentiunt tum Augustinus tum Massilienses, quod Deus ea quae nullis praevisis meritis praedestinavit, etiam in tempore confert nullo merito praecedente; contra vero quod ea quae in tempore confert ob quodcumque meritum, etiam non nisi praeviso hoc merito praedestinavit. Massilienses initium fidei docebant esse ex nostris viribus, ceteras deinceps virtutes fide impetrante a Deo donari consentiebant. Augustinus ex hac doctrina in primis concludit, etiam ipsos illos errantes eo solo, quod dicant virtutes ceteras esse dona Dei, concedere has virtutes praedestinari a Deo; nec aliud ab adversariis requirit, quam ut fateantur etiam fidei initium, nulla impetratione ipsorum infidelium antecedente, donari a Deo: hoc admisso integram praedicari ait doctrinam de praedestinatione. Unde hoc existit argumentum evidens: illi adversarii contendebant in exsecutione praecedere aliquod meritum fidei ex viribus naturae, cui gratia retribuatur; unde inferebant velut necessario consequens, etiam in praedestinatione eodem ordine praecedere meritum fidei praevisum, et consequi praedestinationem ceterorum donorum, quae retribuuntur meritis. Atqui Augustinus consentit, rite ab eis praedicari ordinem praedestinationis illarum sequentium virtutum, eas nempe praedestinari ob meritum fidei praevisum, dummodo concederent, etiam fidem quae eas impetrat, esse Dei donum. Ergo Augustinus manifesto consentit, quae donantur in exsecutione ex merito, ea etiam ex eodem merito praeviso praedestinari. Sane Massiliensium doctrina testantibus Prospero et Hilario in epistolis ad Augustinum haec erat. « Qui credituri sunt (propriis naturae viribus), praesciisse ante mundi constitutionem Deum, et eos praedestinasse in regnum suum, quos.... bono fine excessuros esse praeviderit. » « Praescientiam et praedestinationem vel propositum ad id valere contendunt, ut eos praescierit, vel praedestinaverit, vel proposuerit eligere, qui fuerant credituri. » Augustinus in libris de Praed. SS. et Dono persev. quibus respondet Massiliensium difficultatibus, nihil agit aliud, quam ut demonstret, fidem et perseverantiam in fide aeque esse donum Dei ac virtutes ceteras; ideo sicut adversarii has fide impetrante a Deo praedestinari negare nequeant, ita negari non posse praedestinationem ipsius fidei nullo merito praecedente, et praedestinationem perseverantiae, quam suppliciter emereri possimus. « Adhuc, inquit, in quaestione caligant (isti fratres) de praedestinatione sanctorum.... Pervenerunt autem, ut praeveniri voluntates hominum Dei gratia fateantur, atque ad nullum opus bonum vel incipiendum vel perficiendum sibi quemquam sufficere posse consentiant. Retenta ergo ista, in quae pervenerunt, plurimum eos a Pelagianorum errore discernunt » Praed. SS. n. 2. Totum vero librum concludit hisce verbis: « fateantur etiam initium fidei, sicut continentiam, patientiam, iustitiam, pietatem et cetera, de quibus cum his nulla contentio est, donum Dei esse. » Discrimen itaque inter catholicam Augustini doctrinam et Massiliensium errorem hoc est, quod illi virtutes ceteras ipsumque regnum coelorum a Deo dari contendebant praecedente fide, quae sit ex viribus naturae, et ideo etiam ex huius fidei naturalis praescientia gratias et dona praedestinari: Augustinus contra fidem ipsam impetrantem docebat esse donum Dei, ut ex gratia supernaturali; atque ideo fidem ipsam nullis meritis praevisis, reliqua praecedente fidei merito supernaturali et praedestinari et dari consentiebat ita, ut « de his nulla contentio esset. »

Eodem plane modo, quo Augustinus declarat, quid in Massiliensium sententia probandum, quid improbandum sit, etiam suam ipsius opinionem, in qua fuerat ante episcopatum susceptum, ex parte probat et ex parte ut erroneam retractat. Opinio erat haec. « Deus non praedestinavit aliquem, nisi quem praescivit crediturum et secuturum vocationem suam, quos et electos dicit..... In iis quos elegit Deus, non opera sed fides inchoat meritum » Aug. Propos. in ep. Rom. n. 55. 62. Putabat ergo, sicut postea Massilienses, in exsecutione fidem praecedere ex viribus naturalibus liberi arbitrii, et huic fidei retribui gratiam; huncque ipsum sine controversia esse ordinem in praedestinatione. Iam vero sententiam de identitate ordinis in praedestinatione et in exsecutione minime improbat, ubi illam suam doctrinam retractat (Retract. 1. I. c. 23. n. 3.); sed solum addendum esse monet, quod fides ipsa est donum Dei, et ideo praedestinata a Deo. « Verissime dixi, sed fidei meritum etiam ipsum esse donum Dei, nec putavi quaerendum esse nec dixi.»

3°. Denique disertis verbis declarat Augustinus, eodem ordine dona Dei esse praedestinata, quo in exsecutione ipsa conferuntur. « Constat alia Deum danda etiam non orantibus sicut initium fidei, alia non nisi orantibus praeparasse, sicut usque in finem perseverantiam » de Dono persev. n. 39. Hic vides, praeparationem ita se habere, sicut se habet exsecutio; nam, ut ait de Praed. SS. n. 12, « fides prima datur, ex qua impetrentur cetera, quae proprie opera nuncupantur.» Lege ep. 194. al. 105. ad Sixtum n. 9. sqq. De ipso autem dono fidei: « si qui sunt nondum vocati, inquit, pro eis ut vocentur oremus; fortasse enim sic praedestinati sunt, ut nostris orationibus concedantur, et accipiant eandem gratiam, qua velint esse et efficiantur electi » de Dono persev. n. 60.

Clarissimus locus est 1. I. ad Simplic. q. 2. n. 6, quem adversarii saepe tentarunt, aliis atque aliis excogitatis responsionibus, numquam vero eius lucem obscurare potuerunt. « Non tamen electio praecedit iustificationem, sed electionem iustificatio; nemo enim eligitur, nisi iam distans ab illo, qui reiicitur. » Nimirum in exsecutione electio ad praemium consequitur ad iustificationem et ad merita, ut est fide certissimum. Nunc vero audi, quid inde colligat S. Doctor quoad ordinem praedestinationis. « Unde quod dictum est: quia elegit nos Deus ante mundi constitutionem, non video, quomodo sit dictum nisi praescientia. » Ait scilicet: hoc ipso, quod electio ad praemium in exsecutione sequitur merita et propter merita, electio ad praemium in praedestinatione aeterna nullo modo intelligi potest, nisi consequenter ad praescientiam meritorum. Hinc ulterius concludit, quod dictum est Rom. IX. 11: « non ex operibus sed ex vocante, ut secundum electionem propositum Dei maneret, » non posse intelligi de electione et praedestinatione ad praemium; sed necessario intelligendum esse de electione ad gratiam, quae in exsecutione, atque ideo etiam in praedestinatione omne meritum praecedit. « Hic autem Rom. IX.11. quod ait: non ex operibus sed ex vocante etc., non electione meritorum, quae post iustificationem gratiae proveniunt, sed liberalitate donorum Dei voluit (Apostolus) intelligi. » Recolantur vero laudes, quibus Augustinus ipse hoc opus scriptum initio episcopatus sui quoad doctrinam de praedestinatione et gratia commendat Praed. SS. c.4; Don. persev. c. 21; Retract. II. c. 1. Quare omnino mirum est, quomodo Bellarminus contentus esse potuerit hac responsione: « S. Augustinus cum scripsit libros ad Simplicianum, adhuc iuvenis erat, neque multa invenerat in hac difficillima quaestione, quae postea maiori diligentia investigavit et reperit » (Bellarm. de Grat. et lib. arb. 1. II. c. 15.).

4°. Cum Augustino consentiunt, qui maxime ex eius doctrina profecerunt. Sic S. Fulgentius ad Monim. 1. I. c. 8. postquam dixerat, gratiam donari gratis indigno, qua illuminetur impius iustificandus, et donari etiam gratiam digno in retributione mercedis aeternae, subdit: « haec autem Deus sicut in praedestinatione semper habuit, sic per gratiam, sicut praedestinaverat, facit. » Cf. ibid. c. 12. et de Veritat. praedest. 1. III. c. 5. S. Thomas, ut de aliis taceam, hanc de praedestinatione sententiam paucis verbis complexus est ea, qua solet, claritate; illum ergo audivisse operae pretium erit. « Circa ordinem autem praescientiae et praedestinationis dicunt quidam, quod praescientia meritorum bonorum et malorum est ratio praedestinationis et reprobationis, ut scilicet intelligatur, quod Deus praedestinet aliquos, quia praescit eos bene operaturos et in Christum credituros.... Et hoc quidem rationabiliter diceretur, si praedestinatio respiceret tantum vitam aeternam, quae datur meritis. Sed sub praedestinatione cadit omne beneficium salutare, quod est homini ab aeterno divinitus praeparatum. Unde eadem ratione omnia beneficia, quae nobis confert in tempore, praeparavit nobis ab aeterno². Unde ponere, quod aliquod meritum ex parte nostra supponatur, cuius praescientia sit ratio praedestinationis, nihil est aliud, quam gratiam ponere dari ex meritis nostris » S. Th. ad Rom. VIII. lect. 6. ed. de Rubeis T. VI. p. 123.

Multa sunt animadversione digna in hac Aquinatis doctrina, aliis etiam locis repetita, de quibus alibi sermo recurret. a) Declarat, praedestinationem tam late patere, quam late patent beneficia salutaria collata in tempore. b) Est manifestissimum ex hoc loco, a S. Thoma intelligi praedestinationem omnium beneficiorum, ut in complexu spectantur, non autem praedestinationem huius vel illius beneficii e.g. gloriae per se spectatae, quoties docet, praedestinationem non habere rationem in meritis praevisis. Eatenus enim, inquit, necesse est praedestinationem agnoscere gratuitam, quatenus gratia credenda est gratuita; si porro merita aliqua essent ratio totius effectus praedestinationis, necessario sequeretur, huiusmodi merita esse extra et ante totam seriem supernaturalium donorum Dei et effectuum praedestinationis, ac proinde esse merita naturalia, quod sapiunt Pelagiani. Cf. 1. q. 23. a. 5. Si contra c) spectetur per se unus aliquis effectus praedestinationis, qui in exsecutione confertur propter merita, ut gloria aeterna; tum « rationabiliter dicitur, » ad hunc effectum praedestinationem³ esse ex meritis supernaturalibus praevisis, eo ipso quod in exsecutione « datur meritis.» *d)*Fundamentum totius huius doctrinae apud Angelicum est, quia « Deus eadem ratione omnia beneficia, quae nobis confert in tempore, praeparavit nobis ab aeterno. » Quia scilicet eadem ratione, qua beneficia confert in tempore, illa ab aeterno praeparavit; ideo gloriam ex praevisis meritis praedestinasse rationabiliter dicitur, gratiam autem primam ex praevisis meritis praedestinasse dici non potest, quin in errorem impingatur semipelagianum.

Vide doctrinam in hac thesi stabilitam etiam apud Vasquez in 1. P. disp. 82. c. 5; disp. 89 c. 9; de Valentia in 1. q. 23. disp. I. punct. 4. §. 1. 6; Lessium de Praed. sect. 1. n. 4; sect. 2. n. 29; Philippum Gamachaeum in 1. q. 23. c. 6. conclus. 2. prob. 3; Tricassin. de Praedest. p. 36. 81. 200. etc.

Praedestinatio gratiae et praedestinatio complete spectata secundum omnes effectus simul sumptos non est ex praevisione meriti.¹

Haec thesis corollarii instar ex antecedentibus deducitur, et supposita doctrina catholica de gratuito dono gratiae in dubium vocari nequit, ut facile probatur declarando sensum enuntiationis.

1°. Quando negatur meritum aliquod totius praedestinationis esse ex parte praedestinatorum, dicitur omnibus effectibus, ad quos refertur praedestinatio, simul sumptis non posse praecedere aliquod meritum, ex cuius praevisione dona subsequentia praedestinata sint, et a quo proinde tota illa series donorum pendeat. Illud enim meritum deberet esse extra seriem praedestinatorum effectuum; nam si et ipsum esset in hac serie, profecto, cum non possit esse causa meritoria sui ipsius, iam non esset causa meritoria totius seriei. Atqui extra seriem praedestinatorum effectuum, ut praedestinatio tamquam praeparatio donorum supernaturalium ad salutem conducentium ab Augustino ceterisque Patribus iuxta Scripturarum doctrinam intelligitur, non potest esse meritum ullum supernaturale. Ergo affirmandum esset, meritum esse aliquod acquisitum naturae viribus, cui prima gratia supernaturalis reddatur. Hic autem est ipse error ab Augustino primum in Massiliensibus impugnatus, et ab Ecclesia deinceps definitionibus Concilii Arausicani Pontificumque decretis saepe damnatus. Quia errantes illi liberam potestatem salutis nobis negari putabant, nisi meritum, quod unice a viribus nostris naturalibus pendeat, possit inchoare viam salutis; ideo hanc rationem praedestinationis impugnabant: et quia vicissim videbat Augustinus, hac gratuita praedestinatione negata negari gratiam, qualis in Scripturis praedicatur, quae scilicet non sit merces operum naturalium; ideo S. Doctor huic praedestinationi insistebat diligentissime. « Aut enim, inquit, praedestinatio praedicanda est, quemadmodum eam S. Scriptura evidenter loquitur... aut gratiam Dei secundum merita nostra dari confitendum, quod sapiunt Pelagiani » de Don. persever. n. 41. Hac de causa se dicit coactum esse ad praedestinationis declarationem. « Quid autem coegit loca Scripturarum, quibus praedestinatio commendata est, copiosius² et enucleatius isto nostro labore defendi, nisi quod Pelagiani dicunt, gratiam Dei secundum merita nostra dari » ibid. n. 53; cf. n. 42. Hanc denique gratuitam praedestinationem ait prorsus ad fidem pertinere revelatam, quia eius praedicatio nihil est aliud, quam praedicatio gratiae gratuitae. « Hoc scio, neminem contra istam praedestinationem quam secundum Scripturas sanctas defendimus, nisi errando disputare potuisse. Puto tamen eis sanctos Cyprianum et Ambrosium.... debere sufficere, ut et gratiam Dei gratuitam per omnia credant, et per omnia praedicent » ibid. n. 48.

2°. Sicut praedestinatio mere gratuita praedicatur quoad primam gratiam, ita ratio illius gratuitatis extenditur ad totam seriem, quatenus meritum omne subsequens fundatur in gratia. « Quicumque ergo ab illa originali damnatione ista divinae gratiae largitate discreti sunt (discretione complete spectata); non est dubium, quod procuratur eis audiendum evangelium, et cum audiunt credunt, et in fide quae per dilectionem operatur, usque in finem perseverant.... profecto et electi sunt per electionem, ut dictum est, gratiae, non praecedentium meritorum suorum, quia gratia illis est omne meritum » de Corrept. et grat. n. 13.

Attamen meritum, quod est gratia et per gratiam acquisitum, non sane negatur esse verum meritum. Supposita itaque iam prima gratia supernaturali potest homo impetrare merito congruo gratias ulteriores et uberiores, quae nisi impetratione antecedente non concederentur; eoque ipso praedestinatae non sunt nisi sub praevisione meriti impetrationis. Quando ergo dicitur praedestinatio ad gratiam esse gratuita, id intelligendum est eadem ratione, qua gratuita est gratiae collatio. Praedestinatur scilicet gratia ex nullo praeviso merito naturae, et ideo primae gratiae praedestinatio antecedit omne omnino meritum; possunt tamen praedestinari et praedestinantur gratiae multiplices ex praevisis meritis supernaturalibus, nec umquam nisi ex praevisis supernaturalibus dispositionibus congruis praedestinatur iustificatio adultis. « Nec ipsa remissio peccatorum sine aliquo merito est, si fides hanc impetrat. Neque enim nullum est meritum fidei, qua fide ille dicebat: Deus propitius esto mihi peccatori.... Restat igitur, ut ipsam fidem (et fidei initium), unde omnis iustitia sumit initium... non humano quod isti extollunt, tribuamus arbitrio nec ullis praecedentibus meritis... sed gratuitum donum Dei esse fateamur, si gratiam veram, id est sine meritis cogitamus... Quapropter nec se vel ipsius orationis meritum extollat; etiamsi ad vincendas cupiditates, et diligenda bona aeterna atque ipsum Deum, adiutorium datur oranti, fides orat, quae data est non oranti... Unde et ipsa vita aeterna, quae utique in fine sine fine habebitur, et ideo meritis praecedentibus redditur, tamen quia eadem merita quibus redditur, non a nobis parata sunt per nostram sufficientiam, sed in nobis facta per gratiam, etiam ipsa gratia nuncupatur (Rom. VI. 23.); non ob aliud, nisi quia gratis datur, nec ideo quia non meritis datur³, sed quia data sunt et ipsa merita, quibus datur » August. ad Sixt.ep.194. n.9.10. « Praecedit bona voluntas hominis (qua petit et vult accipere gratiam divinam) multa Dei dona, sed non omnia; quae autem non praecedit ipsa, in eis est et ipsa... Cur enim admonemur orare pro inimicis nostris (infidelibus) utique nolentibus pie vivere, nisi ut Deus illis operetur et velle (initium bonae voluntatis); itemque cur admonemur petere, ut accipiamus, nisi ut ab illo fiat quod volumus (ulteriori gratiae profectu), a quo factum est ut velimus? » Enchir. c. 32. Vide etiam ep. 186. n. 10. ad Paulinum; in Io. tract. III. n. 9. etc.

Hinc iuxta principia in superiori thesi demonstrata gratiae ulteriores, quando in exsecutione conferuntur propter merita supernaturalia vel condigna vel congrua vel impetrationis, eodem modo non nisi supposita praevisione horum antecedentium bonorum supernaturalium praeparatae et praedestinatae censeri debent. Quare sicut e. g. dicit Augustinus: « hoc Dei donum (perseverantiae) suppliciter emereri potest; » ita pariter infert: « constat, alia Deum danda etiam non orantibus, sicut initium fidei, alia non nisi orantibus praeparasse, sicut usque in finem perseverantiam » (adultorum) de Don. persev. n. 10. 39.

Hunc ordinem gratuitae praedestinationis diversum pro diversitate gratuitorum donorum egregie declaratS.Thomas. « Ad duplicem effectum praedestinationis (gratiam et gloriam) diversimode se habet nostra operatio, quia opus meritorium informatum gratia (sanctificante) est causa meritoria gloriae; sed opus bonum (supernaturale) praecedens gratiam (sanctificantem) non est causa meritoria eius (gratiae), sed solum quaedam dispositio. Unde patet, quod praedestinatio (ut actus divinus in se) causam non habet; sed habet rationem ex parte effectus, secundum quam rationalis et iusta dicitur... Sciendum, quod praedestinatio respectu ultimi effectus habet rationem iustitiae distributivae, scilicet respectu gloriae: et ideo possumus dicere, quod Deus dat isti gloriam et non illi, quia iste meruit et non ille; et similiter vult, quod iste habeat et non ille, quia iste dignus est et non ille⁴. Sed respectu primi effectus scilicet gratiae habet (praedestinatio) rationem magis liberalitatis quam iustitiae, quia gratia datur gratis et non redditur meritis (scilicet non meritis condignis, si' sermo sit de gratia prima sanctificante; nullis omnino meritis, si agatur de prima gratia actuali).

Unde ex parte recipientis non est assignare causam, quare dignus sit gratia; sed solum dispositionem quandam (ad gratiam sanctificantem)... In intellectu (igitur) praedestinationis includitur voluntas consequens, quae respicit opera⁵, non quasi causam voluntatis (in se spectatae), sed sicut causam meritoriam gloriae et sicut praeparationem ad gratiam » S. Thomas 1. dist. 41. a. 3.

Similiter S. Bonaventura imprimis distinguit in praedestinatione ipsum actum substantialem qui est divina essentia, et connotatum effectum conferendum ad extra. « Cum quaeritur, utrum aeternum Dei propositum sive electio in Deo motivam rationem habeat, hoc non intelligitur quantum ad voluntatem divinam vel eius actum, qui Deus est; sed quantum ad ordinationem voliti ad eius voluntatem. » Eandem distinctionem Bonaventura aliis verbis ponit inter actum aeternum et connotatum temporale. « Aliquod nomen pure aeternum importat, ut nomen Deus; aliquod vero nomen importat aeternum connotando temporale.... ut puta si dicatur: Deus conservat hanc rem, conservare dicit essentiam connotando actu effectum; ideo incipit et desinit conservare. » Quando igitur Bonaventura dicit, aeternum non cadere sub meritum, debet intelligi de pure aeterno, h. e. de ipso actu substantiali, non autem de actu cum suo connotato seu relatione ad extra. His praenotatis intelligitur responsio Seraphici Doctoris ad quaestionem, « an praedestinatio vel reprobatio habeant in nobis causam meritoriam? » Responsio haec est. « In praedestinatione tria intelliguntur: primum est propositum aeternum (actus substantialis), secundum est temporalis gratificatio (terminus prior), tertium vero aeterna gloria (terminus alter). Similiter in reprobatione intelliguntur tria, scilicet aeternum odium (actus substantialis), temporalis obduratio, et aeterna damnatio (termini adsignificati). Quantum ad primum et ultimum similiter est iudicandum; nam ultima scilicet poena et gloria simpliciter cadunt sub merito. Primum vero scilicet propositum, eo ipso quod aeternum est (scilicet quatenus est pure aeternum et essentia divina, praecisione facta a terminis connotatis; secus diceretur absurdum tum generatim tum speciatim quoad odium aeternum) meritum habere non potest. Quantum vero ad medium, quod est gratificatio et obduratio, differenter est iudicandum; nam obduratio simpliciter cadit sub demerito sive sub malo merito, gratificatio vero nec simpliciter sub merito nec simpliciter extra. Est enim meritum congrui, digni, et condigni. Meritum congrui est, quando peccator (per auxilium gratiae actualis) facit quod in se est et pro se; meritum digni, quando iustus facit pro alio; meritum condigni, quando iustus facit pro se ipso. Respondendum est ergo ad quaestionem, utrum praedestinatio et reprobatio cadant sub merito, quod simpliciter loquendo quantum ad principale significatum (quantum ad actum divinum in se), neutra cadit sub merito; quantum vero ad connotatum reprobatio cadit sub merito simpliciter, praedestinatio vero secundum quid » (simpliciter et de condigno quoad gloriam, de congruo quoad gratificationem seu gratiam sanctificantem supposita tamen gratia actuali, quae prima non potest esse nisi mere gratuita) 1. dist. 41. q. 1. Vide et ibidem q. 2.

Clare itaque tum S. Thomas tum S. Bonaventura docent, omnia dona subsequentia post primam gratiam prorsus eadem ratione praedestinari ex meritis praevisis congruis vel condignis, sicut in tempore conferuntur; et ex modo quo se habent dona in ipsa collatione, concludunt ad ordinem, quo eadem disponuntur in praedestinatione.

3°. Quod spectat ad promerendam aut impetrandam praedestinationem alteri, ante omnia certum ac ratum esse debet, merita Christi Redemptoris esse causam meritoriam omnium effectuum praedestinationis, atque adeo praedestinationis omnium hominum praedestinatorum Eph. I. 4-11; 2. Tim. I. 9. etc. Supposita hac causa meritoria universali possunt alii aliis impetrare gratias multiplices, et ad illas consequendas tamquam instrumenta et collaboratores Dei aliquid conferre. Gratiae autem quae intuitu impetrationis vel cooperationis aliorum dantur, eodem etiam modo praedestinantur. « Si qui nondum vocati sunt (ita ut sequerentur), pro eis ut vocentur, oremus. Fortassis enim sic praedestinati sunt, ut nostris orationibus concedantur, et accipiant eandem gratiam, qua velint atque efficiantur electi » Aug. de Dono persev. n. 60.

Hic autem duplex potest esse considerandi modus, primus ita, ut series effectuum praedestinationis computetur solum in gratiis et donis homini praedestinato intrinsecis. Hoc modo nihil impedit, quominus dicatur unus alteri impetrare primum effectum totius seriei. Ita videtur locutus esse S. Thomas 1. dist. 41. a. 4. « Effectus praedestinationis hoc modo habet adiutorium, quo et causam habet... sicut aliquis orando pro aliquo alio meretur ei (impetratione) primam gratiam, vel etiam persuadendo ad bonum; unde dicitur 1. Cor. III. 9: Dei enim adiutores sumus... Si enim Stephanus pro persecutoribus non orasset, forte Paulus salvus non fuisset; sicut si aliquis non faceret opera meritoria, non acciperet coronam, quae praedestinata est sibi. Nec tamen praedestinatio frustrari potest, quia praescitum est a Deo, quod iste tali causa et tali ordine salvabitur. » Pari modo ad obiectionem ductam ex aeternitate praedestinationis Angelicus respondet: « praedestinatio praesupponit praescientiam futurorum; et ideo sicut Deus praedestinat salutem alicuius hominis per orationes aliorum implendam, ita etiam praedestinavit opus Incarnationis in remissionem peccati » 3. q. 1. a. 3. ad 4.

Alio modo potest praedestinatio spectari latius, ut supposita causa universali meritorum Christi omnes gratiae etiam praedestinato extrinsecae ad eius salutem ordinatae computentur ad unam seriem praedestinationis. Ita patet, etiam orationes e. g. Stephani tamquam effectum subesse praedestinationi Pauli. Hunc modum sequitur S. Thomas 1. q. 23. a. 8; et de verit. q. 6. a. 6. Sed ut advertit Gregorius de Valentia (in h. l. punct. 4. §. 1. « sexto certum est » etc.), discrimen non est, nisi in modo considerandi et loquendi.

4°. Animadvertatur, in thesi iuxta doctrinam Scripturarum et Patrum sermonem esse de causa meritoria, quum dicimus nullam esse causam totius praedestinationis ex parte praedestinatorum. Unde excluditur difficultas, ex eo petita, quod gratia non habet effectum nisi homine libere cooperante. Haec enim cooperatio non habet rationem meriti, cui tribuatur illa gratia, cuius fructus est ipsamet cooperatio.

Ceterum ex hac libertate gratiam in vanum accipiendi vel non accipiendi in vanum sequitur utique, fuisse in libera potestate eius, qui gratiae acceptae restitit, eidem cooperari et gratias impetrare ulteriores, et eisdem bene utendo pervenire ad iustificationem, et per gratiam perseverare in iustitia; atque ita esset praedestinatus. Vicissim sequitur, eum qui perseveravit usque in finem, potuisse etiam gratiae resistendo sua mala voluntate non perseverare, et ita esse non praedestinatum. Verum non ideo praedestinationis effectus est in potestate liberi arbitrii nudi et relicti viribus naturalibus, nec ullo modo in potestate hominis est inchoare viam salutis, cum gratia necessario praeveniat omne initium, quod ex nobis esset, et conferat ipsam potestatem inchoandi viam salutis. Unde primus effectus praedestinationis nullo modo habet rationem ex parte ipsius hominis praedestinati: neque enim primus effectus est ipse consensus, qui utique est liberi arbitrii elevati per gratiam; sed primus effectus praedestinatus a Deo est ipsa praeveniens gratia, sub qua futurus praevidetur consensus.

«Quamquam enim sibi quis tribuat (sibi non ex viribus naturalibus sed sibi instructo iam viribus gratiae), quod vocanti obtemperet; nemo potest sibi tribuere, quod vocatus est» Aug. Expos. inch. in Rom. n. 7. Contra vero ratio et causa, quod gratia concessa cui homo resistit, non pertineat ad ordinem praedestinationis, sed ad communem solum providentiam, est in ipsa libera hominis resistentis voluntate. Dixi rationem esse in libera voluntate hominis, cur gratia haec concessa non pertineat ad ordinem praedestinationis; non tamen potest dici a libera voluntate hominis pendere, ut Deus vocationem et gratiam praevenientem praesertim primam largiatur aliam, quam praevidet fore efficacem, si homo gratia oblata et data uti noluerit.

Quando igitur quaeritur, utrum praedestinatio sit in libera potestate hominis, sensus potest esse duplex. Prior, quem verba prae se ferunt et quem theologi solent assumere, hic est: utrum in libera potestate hominis naturae viribus relicti sit agere aliquid, ut sit praedestinatus? quod perinde est ac quaerere, utrum homo primam gratiam viribus liberi arbitrii mereri possit? Hoc sensu Semipelagiani affirmando respondebant, Catholici omnes respondent negando; immo in hoc uno, in necessitate scilicet et gratuitate gratiae Augustinus constituebat totum pondus suae disputationis de praedestinatione. «Videant subverti hac praedestinationis praedicatione illum tantummodo perniciosissimum errorem, quo dicitur gratiam Dei secundum merita nostra dari » de Dono persev. n. 42.

Sensus alter potest esse, quo fideles illam quaestionem plerumque intelligunt, utrum supposita gratia praeveniente in potestate hominis sit pervenire ad iustificationem, et in ea perseverare usque in finem cooperando gratiae, atque ita esse praedestinatum? Hoc sensu complere suam praedestinationem esse in hominis potestate non naturali sed re parata per gratiam, et in libertatem ad operationes supernaturales restituta, negari non potest, quin contradicatur principiis in theologia certissimis. Monet S. Petrus 2. Pet. I. 10: «satagite, ut per bona opera certam (βεβαιαν firmam) vestram vocationem et electionem faciatis » (quae scilicet vocatio et electio iam inchoata est per gratiam fidei). In Concilio Arausicano II. can. 15. declaratur: «Hoc etiam secundum fidem catholicam credimus, quod accepta per baptismum gratia omnes baptizati, Christo auxiliante et cooperante, quae ad salutem pertinent, possint et debeant, si fideliter laborare voluerint, adimplere. Aliquos vero ad malum divina potestate praedestinatos esse non solum non credimus, sed etiam, si sunt qui tantum malum credere velint, cum omni detestatione illis anathema dicimus. »

Concilium Tridentinum, ubi damnat haeresim docentem etiam iustis praecepta Dei ad observandum esse impossibilia, subdit rationem: «Deus namque semel iustificatos sua gratia non deserit, nisi ab eis prius deseratur; » et paulo post agens de munere perseverantiae: «Deus, nisi ipsi illius gratiae defuerint, sicut coepit opus bonum, ita perficiet operans velle et perficere » Sess. VI. cc. 11. 13. Secundus hic locus manifesto ostendit falsam interpretationem eorum, qui sententiam illam priorem «Deus non deserit, nisi prius deseratur,» explicant cum Goneto (de Reprob. disp. V. n. 54.), quasi tantummodo negaretur desertio per subtractionem gratiae habitualis⁶. Ad eundem sensum revocatur doctrina S. Augustini. «Quanto minus se liberabunt (a damnatione), qui dicturi sunt: perseverantiam non accepimus... quoniam potest dici: homo, in eo quod audieras et tenueras, in eo perseverares, si velles » de Correpl. et grat. n. 11.

«Intelligamus manum dexterae (P. 120. 5.) potestatem, quam tibi dedit Deus, ut, si velis, donante Deo ad dexteram sis. Erunt enim impii omnes ad sinistram, erunt autem omnes filii boni ad dexteram, quibus dicetur: venite benedicti Patris mei..... Ut autem sis ad dexteram, potestatem accepisti, de qua dicit Ioannes: dedit eis potestatem filios Dei fieri. Unde accepisti hanc potestatem? Credentibus, inquit, in nomine eius. Si ergo credis, ipsa tibi potestas data est, ut sis inter filios Dei; esse autem inter filios Dei, hoc est ad dexteram pertinere.... Sed quid valet ipsa potestas, quam accepit homo, nisi Dominus protegat?... Ille ergo, qui non sinit tentari supra quam possumus ferre (1. Cor. X. 13.), quamvis iam fideles sumus, protegit nos Deus » Id. in Ps. 120. n. 11. «Iacob dilexi, Esau autem odio habui... Esau omnes carnales, Iacob autem omnes spiritales; minores electi, maiores illi reprobati. Vult et ipse eligi? fiat minor » Id.in Ps. 136. n. 18; cf. in Ps. 46. n. 6.

Habet in huiusmodi dictis fundamentum sententia illa aliquando Augustino tributa, licet totidem verbis penes ipsum non occurrat: «si non es praedestinatus, fac ut praedestineris.» Solet ea a pluribus theologis reprehendi, quia non alium putant eius posse esse sensum, nisi vel hunc: si nondum accepisti gratiam, fac viribus tuis aliquid, quo gratiam accipias; vel hunc alterum: si non es cooperaturus gratiae, cooperare tamen. Prius illud sane dici non potest; alterum aiunt esse absurdum. Sed Catholici qui illud dictum usurpant, non alium quam hunc ei sensum subiiciunt: per Dei gratiam, quae tibi non deest, fac ea quibus praevisis eris praedestinatus. Si peccator es, revertere ad iustitiam; si iustus es, maneas in sanctitate et noli amplius peccare. Secundum hunc sensum consequitur illa sententia ex diserta doctrina S. Prosperi in responsionibus ad Capitula «calumniantium Gallorum », ad Excerpta Genuensium, et ad Obiectiones Vincentianas. «Non ex eo necessitatem pereundi habuerunt, quia praedestinati non sunt; sed ideo praedestinati non sunt, quia tales futuri ex voluntaria praevaricatione praesciti sunt... Non enim relicti sunt a Deo, ut relinquerent Deum; sed reliquerunt, et relicti sunt, et ex bono in malum propria voluntate mutati sunt: atque ob hoc... ab eo qui illos tales praescivit, non sunt praedestinati » ad cap. III. Gall. Item: «quia praesciti sunt casuri, non sunt praedestinati; essent autem praedestinati, si essent reversuri et in sanctitate mansuri » ad Obiect. Vincent. XII.

Potest ergo dici: qui est in praescientia Dei reprobus, potest cooperari 'gratiae ita, ut voluntas Dei conferendi ei gratiam esset praedestinatio; eoque ipso in Dei praescientia non reprobus sed praedestinatus esset. Pariter qui in praescientia Dei est praedestinatus, potest peccare finaliter ita, ut voluntas Dei conferendi ei gratiam non esset praedestinatio; atque adeo in praescientia Dei iam non praedestinatus esset sed reprobus. Aliis verbis: praedestinatus non quidem in sensu composito, sed tamen in sensu diviso potest damnari; et divisio pendet a libero arbitrio, quo potest peccare finaliter: reprobus non quidem in sensu composito, sed in sensu diviso potest salvari; et divisio pendet non a libero arbitrio secundum vires naturales sed instructo et elevato auxiliis gratiae. Hoc autem non significat potestatem mutandi praedestinationem aut reprobationem: sed significat potestatem per adiutorium gratiae faciendi id, quo posito reprobatio numquam fuisset; et potestatem committendi peccatum, quo posito numquam fuisset completa praedestinatio. Supposita autem iam completa praedestinatione consequenter ad praevisos liberos actus gratiae, vel vice versa supposita reprobatione consequenter ad praevisum peccatum finale, non potest sane simul coniungi praedestinatio et damnatio, vel vicissim reprobatio et salvatio: at haec impossibilitas non est antecedens sed consequens; quatenus non possumus simul cooperari et non cooperari, peccare finaliter et non peccare. S. Thomas sibi obiicit: «cum effectus praedestinationis expleatur motibus liberi arbitrii, quae sunt opera meritoria,» videtur quod praedestinatio nullam certitudinem habeat. » In responsione supponens ut certum, expleri effectum motibus liberi arbitrii, rationem certitudinis declarat: «contingens futurum, ut motus liberi arbitrii, quamvis non sit determinatum in causa sua, est tamen determinatum in esse suo, secundum quod est actu (h. e. actus secundus liber est aliquid determinatum in se ipso); et sic subiacet certitudini praescientiae » 1. dist. 40. q. 3. ad 4. Item: «iste praedestinatus potest considerari vel ut in se vel ut divinae cognitioni relatus: et sic uno modo (ut in se) attribuitur ei, quod possit damnari; alio modo non » (ut cum omnibus suis actibus suppositis subest divinae cognitioni) Quodlib. XII. a. 3. ad 2. (Vide supra th. XLIV.).

Illud itaque dictum: «si non es praedestinatus, fac ut praedestineris,» habet aliquem sensum a sana doctrina non dissonum; est tamen ambiguum et ideo indigum declaratione. Cf. de Valentia in 1. q. 23. punct. 4. §. 8; Lessium de Praed. sect. 6. n. 154. sqq.; Maeratium disp. 38. ad finem.

Corollarium ex dictis omnibus consequens summi momenti non solum pro doctrina theoretica, sed multo magis pro vita 'practica. In ordine exsecutionis possumus quidem libere nostra mala voluntate deficere a voluntate Dei bona, atque adeo peccata sunt nostra; nihil autem salutare possumus aut velle aut perficere, nisi per gratiam oblatam et datam indignis a sola misericordia Dei, qui in nobis operatur, ut libere et velimus et perficiamus bonum in via salutis. «Suam voluntatem homines faciunt non Dei, quando id agunt, quod Deo displicet; quando autem ita faciunt quod volunt, ut divinae serviant voluntati, quamvis volentes (libere) agant quod agunt, illius tamen voluntas est, a quo praeparatur et iubetur quod volunt » Conc.

Araus. can. 23. Iam vero sicut penes omnes Catholicos haec principia certa ac rata sunt in ordine exsecutionis: ita etiam in ordine praedestinationis eodem omnino modo, quod aliquis non est praedestinatus et hoc ipso reprobatus, culpa est hominis; quod aliquis est praedestinatus sive ad opus salutare sive complete ad totam seriem donorum usque ad vitam aeternam, Dei est gratia, qui nullis praecedentibus meritis malis sed praecedentibus meritis bonis⁷, tum primam gratiam tum gratias subsequentes, quas praevidet coniungendas cum suo effectu liberae operationis hominis, tum in hisce gratiis magnum donum perseverantiae, ipsamque vitam aeternam tamquam gratiam pro gratia⁸ praedestinat in sua praescientia: «ac per hoc praedestinatio Dei multis (omnibus praedestinatis) est causa standi, nemini est causa labendi » S. Prosper ad Obiect. Vincent. XII.

Sicut in ordine exsecutionis difficultas oritur, «ut quando defenditur liberum arbitrium, negari Dei gratia videatur; quando autem asseritur Dei gratia, liberum arbitrium putetur auferri » (Aug. de grat. Christi c. 47.), eadem omnino est ratio inter praedestinationem et praevisum meritum liberum. Sicut ergo in ordine exsecutionis totum bonum salutare et nullum malum referendum est ad Dei gratiam, non ita tamen, ut vel Dei voluntas antecedens omnibus dandi gratiam vere sufficientem vel hominis tollatur libertas: pari omnino modo in ordine praedestinationis totum bonum salutare et nullum malum referatur oportet ad praedestinationem Dei, non ita tamen, ut voluntas Dei antecedens salvandi omnes homines vel hominis libertas per gratiam Dei assequendi salutem negetur vel in alienum sensum detorqueatur. Qui praedestinationem defendunt absolutam ante omnem praevisionem operum ex parte voluntatis creatae, priorem veritatem fere solam prae oculis habent, et eam sane laudabiliter tuentur; at difficillime alteram cum illa priori conciliare possunt. Caput utrumque ad ipsa fundamenta pertinet doctrinae et vitae christianae, tum scilicet omnimoda dependentia nostra in via salutis a gratia et misericordia Dei, tum universalitas voluntatis antecedentis ut omnes homines salvi fiant, atque universalitas redemptionis ac restitutionis omnium hominum ad possibilitatem salutis. Veritatem unam cum altera SS. Patres componunt, non autem fas est unam defendere ita, ut altera negetur vel in discrimen vocetur.

ARTICULUS III.

De praedestinatione ad gloriam per se et seorsum spectata.

Adultorum praedestinatio ad gloriam per se spectata est voluntatis consequentis praevisionem meritorum supernaturalium.

«Si adultorum praedestinatio ad gloriam per sese et seorsim spectetur, ex Scripturis colligitur, et ex eorum Patrum, qui de hac praedestinatione ad gloriam luculentius scripserunt, diserta doctrina persuadetur, eam non absolutae Dei voluntati antecedenti, sed voluntati consequenti praevisionem meritorum gratiae tribui oportere.»

Veritas enuntiata in hac thesi continetur iam in iis, quae hucusque demonstrata sunt, et nominatim in fundamentali principio, quod demonstravimus in thesi LVII. Nihilominus propter rei gravitatem, et quia tota controversia de praedestinatione ad hanc formam, ad quaestionem scilicet de ordine inter praedestinationem ad gloriam et inter praevisionem ac praedestinationem meritorum supernaturalium commode revocatur; specialibus argumentis probabimus, praedestinationem ad gloriam non antecedere sed subsequi praevisionem meritorum gratiae.

I. Sunt in Scripturis aliquot doctrinae capita, quibuscum omnium salvandorum praedestinatio antecedens praevisionem meritorum supernaturalium, quae ad salutis consecutionem in illis requiruntur, conciliari non posse videtur. Contra vero ex eisdem doctrinae capitibus consequens est, Deum salutem aeternam, quam in tempore confert propter supernaturalia merita, etiam ab aeterno absoluta voluntate conferre non voluisse nisi ex meritis praevisis.

Nam 1° voluntate antecedente praevisionem meritorum Deus Scripturis docentibus vult omnes homines salvos fieri. At vero cum hac voluntate conciliari non potest antecedens illa praedestinatio et absoluta voluntas salutis eorum omnium, qui actu salvantur, et sine qua nemo salvatur. Hac enim posita praedestinatione antecedente, quae ad omnes et solos actu salvandos refertur, necessario affirmanda simul est antecedens reprobatio negativa ab aeterna salute sive negatio praedestinationis aliorum omnium hominum, quam voluntatem negandi praedestinationem Deus non ex praevisis malis meritis, sed ex mero suo beneplacito habeat ita comparatam, ut ex hac sola negatione praedestinationis ante omnem suppositionem peccatorum metaphysice repugnet quemquam illorum omnium consequi salutem. Atqui cum tali voluntate antecedente consistere non potest voluntas antecedens, ut hi etiam omnes salvi fiant et nemo eorum pereat, qualem Scripturae tum per se inspectae tum intellectae secundum Patrum interpretationem in Deo esse disertissime docent.

Quaero enim, utrum Deus in eo signo, in quo ante omnem praevisionem meritorum electos suos omnes praedestinavit, vere voluerit, ut etiam non ita praedestinati salutem consequantur sub conditione, dummodo fideliter gratiae cooperando salutem mereantur ? Voluitne iis conferre gratias vere sufficientes, voluitne has gratias conferre, quantum ex se est, ex vera voluntate, ut cooperentur et salvi fiant? Si dicitur non ita voluisse sub conditione eos salvos fieri et neminem perire, negatur Deum velle antecedente voluntate omnes homines salvos fieri, ut in Scripturis et a Patribus praedicatur. Si secundum Scripturarum et Patrum doctrinam conceditur haec conditionata voluntas salutis omnium hominum: profecto illi non comprehensi in numero antecedenter praedestinatorum possunt ingredi,. et Deus quantum ex se est, vult, ut ingrediantur numerum salvandorum; nec ullo modo ex negatione illius praedestinationis, sed solum consequenter ad praevisionem peccatorum finalium certum est, eos non esse salvandos; nec nisi consequenter ad praevisionem operum civitas coelestis in praevisione et praedestinatione completa et numerus salvandorum absolute conclusus intelligi potest. Ergo hi ipsi non comprehensi in praedestinatione antecedente, in illo signo antecedente omnes possunt esse, aliqui ex ipsis consequenter ad praevisionem meritorum etiam reapse erunt praedestinati ad vitam aeternam. Quomodo enim nulla adhuc supposita operum praevisione constat, ex tot millium millibus neminem cooperaturum, si possunt omnes cooperari, et si Deus vult, ut cooperentur gratiae omnibus dandae? Ita tandem deveniendum esset ad sententiam Ambrosii Catharini ¹ et aliorum quorundam theologorum docentium, aliquos antecedente, alios consequente voluntate Dei praedestinatos esse ad vitam aeternam, contra quos theologos argumentum ductum ex universalitate voluntatis salvificae sane non valet, nec eos nunc impugnamus.

At vero ii, quibuscum nostra est disputatio, vel diserte affirmant vel ex sui systematis ratione necessario affirmare convincuntur, numerum salvandorum esse absolute conclusum antecedente praedestinatione; et proinde affirmare debent, Deum non velle, ut quisquam alius eum numerum ingrediatur. Cum hac vero voluntate evidenter repugnat, Deum in eodem signo velle, ut etiam alii sint in numero salvandorum, dummodo ipsi sibi non desint; et ad hunc finem dare illis gratias necessarias cum voluntate sincera, ut cooperentur et ingrediantur numerum illum beatum. Repugnat hoc inquam; eo enim ipso quod numerus salvandorum in omnibus et singulis personis iam antecedenter determinatus et conclusus est, Deus non vult ut quispiam alius in illum numerum ingrediatur. Dicere ergo, Deum antecedente voluntate, qua numerum iam conclusit non augendum, nihilominus velle, ut numerus idem augeatur ab omnibus iis, quos in eo numero non comprehendit, evidens est contradictio. Hoc argumentum vel solum sufficit ad thesim propositam demonstrandam, et ea splendet luce, ut obscurari nullo modo possit, nisi vel praepostera interpretatione voluntatis salvificae, ut factum est a Didaco Alvarez et Goneto (disp. V. a. 2. n. 58.), vel assertionibus inter se pugnantibus, in quas Suarezium incidisse supra probatum est. Ad praesentis ergo theseos demonstrationem, prae oculis habendae sunt theses superiores maxime XLIX. L. LV. LVII.

2°. In Scripturis a) Deus vitam aeternam promittit et proponit omnibus indiscriminatim assequendam ut coronam sub conditione, quod legitime certaverint; ut bravium sub conditione, quod cucurrerint usque ad metam (1. Cor. IX. 24-27; 2. Tim. IV. 8; 1. Pet. V. 4; Apoc. II. 7. 26; III. 5.); ut hereditatem, quae simul sit merces non promissa nisi sub conditione, quod Christo compatiantur, ut et conglorificentur (Rom. VIII. 17; Matth. V. 12.); haecque proponuntur et promittuntur per modum cohortationis, ut omnes certent, currant, compatiantur, et sic ad coronam, ad bravium, ad conglorificationem contendant, nonnisi sub hac conditione repositam seu ab aeterno destinatam ². Est igitur clarum, Deum erga omnes homines habere voluntatem conditionatam conferendi vitam aeternam, si scilicet ipsi praestent, quod ab eis exigitur; quae voluntas non est absoluta, nisi quatenus conditio supponitur impleta.

Ideo b) electio ad vitam aeternam exhibetur in Scripturis tamquam suspensa et incerta, donec supponatur impleta conditio bonorum operum, sine qua electio non esset. Re enim vera quoad nos est incerta, quia nobis futuri actus liberi sunt adhuc indeterminati, et possumus nos determinare ad utrumlibet ad bonum per gratiam Dei, ad malum per liberam voluntatem nudam, et secundum hanc indeterminationem loquuntur Scripturae (cf. ut supra p. 451. nota ). Deo autem nostra electio est utique certa in incommutabili praescientia, qui futura intuetur ut praesentia et cui « futura iam facta sunt » (supra th. XXXII. XLIII. n. III). « Magis satagite, ut per bona opera certam vestram vocationem et electionem faciatis » 2. Pet. I. 10. « Tene quod habes, ut nemo accipiat coronam tuam » Ap. III. 11. « Vide ergo... in te bonitatem Dei, si permanseris in bonitate, alioquin et tu excideris; sed et illi si non permanserint in incredulitate, inserentur » Rom. XI. 22. 23. Cf. 1. Cor. IX. 27; Heb. cc. III. et IV; X. 35-39. Ergo iterum electio et praedestinatio ad vitam aeternam absoluta non est, nisi consequenter ad praevisionem finalium bonorum operum.

c) Diligentius expendenda est ultima sententia iudicis praedestinatorum et reproborum. « Venite.... possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi; esurivi enim, et dedistis mihi manducare » etc. Matth. XXV. 34. sqq. In hac sententia iudicis manifesto opera bona exhibentur ut motivum, propter quod detur electis « possidere paratum eis regnum a constitutione mundi, » et sine quo sicut non possidendum ab eis, ita nec eis ab aeterno paratum esset.

Adversarii omnes hic coguntur confugere ad interpretationem, cuius nullam aliam possunt dare rationem, nisi quod iam positum habent praeparationem regni esse ante praevisa merita. Aiunt scilicet, causam meritoriam subnexam in sententia iudicis: esurivi enim etc. referri tantummodo ad sententiam directam: possidete regnum; nullatenus autem pertinere ad id, quod additur in praedicato: paratum a constitutione mundi. At imprimis si umquam alias verba Scripturae sumenda sunt in sensu suo obvio, id certe necessario servetur oportet in sententia iudicis. Quam non vacet periculo hanc regulam fundamentalem negligere, ultro concedent, qui meminerint modi, quo ex verbis his eisdem poena ignis probari potest et debet. Iam vero quando duplex actus relatus ad idem obiectum (hic collatio et praeparatio regni) enuntiatur una complexa sententia, et deinde subditur huius sententiae ratio; negari non potest, sensu obvio hanc rationem referri ad actum utrumque, cui subnectitur. Praesertim sine detorsione sensus plani et obvii affirmari non potest, rationem subnexam pertinere tantum ad id, quod in contextu est remotius; nullatenus autem ad id, quod est propinquius et immediate antecedens, ut nostri adversarii sine ullo fundamento in suae opinionis obsequium coguntur interpretari haec verba Christi iudicis: « possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi; esurivi enim et dedistis mihi manducare » etc. Confirmatur nostra interpretatio collatione cum altera sententia iudicis in reprobos v. 41, ubi motivum damnationis in executione non minus refertur ad poenae praeparationem, ut omnes Catholici fateri debent: « discedite a me in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis eius ³; esurivi enim, et non dedistis mihi manducare » etc. Postremo res ipsa ostendit, id quod effertur ut motivum mercedis praeparatae, non minus debere intelligi ut rationem absolutae praeparationis quam retributionis in ipsa iam exsecutione. Quando in exsecutione collatio praemii est propter meritum tamquam propter motivum illud conferendi, praeparatio praemii in intentione antecedente ad praevisionem meriti non potest esse nisi conditionata; absolute autem praeparatum praemium solum potest esse consequenter ad praevisionem meriti. Profecto enim qui declarat, se non aliter nisi ut iudicem per actum iustitiae conferre praeparatum praemium propter meritum, eo ipso etiam declarat, praeparationem antecedentem fuisse conditionatam, si fuerit meritum; non vero absolutam nisi consequenter ad suppositionem meriti. Ita enuntiata causa meritoria non minus est ratio et motivum absolutae praeparationis quam collationis ac iustae possessionis in huiusmodi sententiis: accipe coronam tibi praeparatam, quia eam meritus es legitimo certamine; accipe praeparatum tibi bravium, quia cursu vicisti.

Unde S. Paulus coronam vitae aeternae explicite appellat coronam iustitiae, non minus quatenus reposita est seu praeparata, quam quatenus in exsecutione redditur. Significat ergo, actum praeparationis seu praedestinationis vitae aeternae esse actum iustitiae qui supponat merita, non secus ac est actus iustitiae redditio et collatio vitae aeternae propter merita; eo solum discrimine, quod praeparatio est aeterna et ideo non tempore sed ordine consequens merita obversantia aeternae praescientiae, collatio autem fit in tempore, et est in ipsa existentia consequens ad existentiam meritorum. « Bonum certamen certavi... in reliquo reposita est mihi corona iustitiae (λοιπὸν ἀπόκειταί μοι ὁ τῆς δικαιοσύνης στέφανος⁴), quam reddet mihi Dominus in illa die iustus iudex » 2. Tim. IV. 7. 8.

Ex his omnibus concludimus, in sententia iudicis penes Matth. 1. c. propositionem causalem « esurivi enim » etc. qua certe enuntiatur meritum ut motivum conferendi regnum, ita cohaerere cum inciso antecedente: « possidete (κληρονομήσατε) paratum vobis regnum a constitutione mundi, » ut non minus causa reddatur aeternae praeparationis quam exsecutionis in tempore. Docent igitur Scripturae, vitam aeternam a constitutione mundi, aeterno scilicet Dei consilio, paratam esse ac praedestinatam consequenter ad merita et propter merita, quae subsunt aeternae Dei praescientiae, sicut in tempore datur et confertur propter merita acquisita.

Doctrina igitur quam tuemur, plano et obvio verborum sensu et contextu ex Scripturis deducitur. Si quae autem in iisdem Scripturis huic doctrinae prima fronte videntur adversari, ea sunt in locis, quae possumus fateri obscura et difficilia; clarum autem et evidens in illis nihil est, quod vitam aeternam per se spectatam eo modo, quo adversarii volunt, praedestinatam esse enuntiet. Scopo deinde et contextu locorum diligentius inspecto apparet hoc saltem clarissime, quantavis ceterum supponatur obscuritas, in iis non de praedestinatione vitae aeternae ante praevisa merita supernaturalia, sed de praedestinatione gratiae vel gratiae simul et gloriae ante quodvis meritum humanum et naturale sermonem esse, de quo Scripturarum sensu alibi dicendi locus erit.

II. Sententiam quam ex Scripturis colligimus, Patrum interpretatio et doctrina lucidissima omnino demonstrat. Potest confidenter provocari ad Patres tam graecos quam latinos, qui saltem usque ad Augustini tempora da hac re aliquid scripserunt. Communi enim consensu tum affirmando praedestinationem ad vitam aeternam consequenter ad merita praevisa, tum negando praedestinationem eandem ante praevisa merita, manifesto tuentur et vindicant sententiam quam defendimus, in locis omnibus iisque multis, ubi non « breviter et transeunter, » ut aliquando de necessitate ac gratuitate gratiae (cf. Aug. de Praed. SS. n. 27.), sed clare et diserte de hac praedestinatione ad gloriam per se spectatam sermonem habent. Augustinum vero et eius discipulos non hoc sensu de praedestinatione agere, ubi praedestinationem nullis praevisis meritis tamquam doctrinam Scripturarum « operosius et diligentius » defendunt, certissimum est et prudentiores ex adversariis ipsis negare non potuerunt.

Patrum multorum sententias disertas recitant Lessius de Praedest. sect. 2; Petavius de Deo 1. IX. c. 3; c. 16. n. 1. 2; 1. X. c. 1; de Incarnat. 1. XIII. c. 1. 6; Tricassinus de Praedest. sect. 4. p. 10, sqq.; p. 71. sqq.; Carolus Du Plessis d'Argentree in Commentario historico de Praedest. et Reprobat. (reperitur etiam in Appendice T. III. Opp. Martini Grandin Paris 1710.); Claudius Frassen in Scoto Academico T. I, qui in hoc capite opus prolixum Tricassini in compendium redegit. Vide etiam Maffei Hist. theol. l. X. §. 2. n. 2; Kilber (Theologia Wirceburg. T. II.) de Praedest. art. 3. etc.

S. Irenaeus l. IV. cc. 39. 40. (al. c. 76.) primum quidem contra Gnosticorum commentum de duplici aut triplici natura hominum alia bona, alia mala, alia media docet, bonum fieri hominem per Dei gratiam cui ipse libere cooperetur, malum resistendo Dei gratiae. « Si opera Dei es, manum artificis tui expecta.... praesta autem ei cor tuum molle et tractabile, et custodi figuram qua te formavit artifex.... Si vero obduratus respuas artem eius et ingratus existas in eum,... simul et artem eius et vitam amisisti... Non igitur ars deficit Dei,... sed ille qui non consequitur eam, sibimet suae imperfectionis causa est... neque Deus coget eum, qui nolit continere eius artem. » Iam his duobus ordinibus hominum non modo in iudicio secundum diversitatem meritorum destinabuntur diversae habitationes, sed etiam Deus in sua praescientia bonorum et malorum eas habitationes praedestinavit. Subdit enim Irenaeus continuo: « Deus autem omnia praesciens utrisque aptas praeparavit habitationes, » luminis scilicet vel tenebrarum.

De Origene nihil dicam, quia eius auctoritas hac in quaestione forte contemnitur. Ceterum evidenter consentit aliis Patribus in locis pluribus quoad praedestinationem ad posteriores gratias et ad gloriam (de praedestinatione ad primam gratiam non difficilius fere loquitur quam PP. alii nonnulli, et potest in sensum catholicum explicari). Vide e. g. commentar. in Rom. I. tam ut est ex versione Rufini, quam ut illum descripserunt in Philocalia c. 25. Gregorius Naz. et Basilius, qui ergo et ipsi sua auctoritate eandem doctrinam tuentur (Opp. Origenis ed. de la Rue T. IV. p. 462. 463.).

Epiphanius Haeres. LXIX. n. 58. in hunc sensum cum aliis Patribus explicat Matth. XX. 23. «Non est meum dare vobis; sed si laboraveritis, paratum vobis erit a Patre meo. » Cyrillus Alex. (Thesaur. T. V. P. I. p. 243.) hunc locum Matth. adhuc evidentius eadem sententia interpretatur. « Non est meum dare vobis; non quod id praestare non posset, sed quia praemia certantium laboribus proportione respondere debent. » Comparat deinde Deum cum agonotheta praemia proponente omnibus, qui futuri sint victores, et concludit: « ita Servator iniquum esse censuit summum honorem prompte conferre petentibus... iis enim deferri aequius est, quibus praescientia Patris ob virtutum excellentiam hoc praeparavit. »

Chrysostomus de hac aeterna praedestinatione ex meritis praevisis disputat frequenter et diserte, ut nulli dubio locum relinquat. Sic inter cetera explicat sententiam iudicis Matth. XXV. 34. « Hereditate possidete quasi proprium, quasi paternum et vestrum, iam olim vobis debitum; priusquam enim vos existeretis, haec vobis parata erant et praedisposita, quia ego vos tales futuros esse praescivi » Homil. 79. al. 80. n. 2. in Matth. Data opera et clarissime idem docet aliis locis. « In charitate nos praedestinavit: non a laboribus et recte factis hoc fit sed a charitate (Dei), neque a charitate sola sed etiam ex nostra virtute; nam si a charitate sola, oporteret omnes esse salvos ⁵. Si autem rursus a sola nostra virtute, adventus eius et omnia per ipsum administrata (oeconomia gratiae) frustra fuissent. Sed neque a sola charitate neque a nostra virtute sed ab utrisque » in Ephes. hom. I. n. 2. Vide etiam in Rom. hom. XV. XVI. etc. Cum Chrysostomo autem ceteri PP. graeci consentiunt Theodoretus, Oecumenius, Theophylactus. Theodoreti hic est commentarius in Rom. VIII. 29. 30. « Nam quos praescivit et praedestinavit... Non enim simpliciter praedestinavit; sed cum praescivisset, praedestinavit... Quorum propositum ⁶⁷ praescivit, hos ab initio praedestinavit, praedestinatos autem etiam vocavit. » Inter latinos primum audiendus est S. Hilarius in Ps. 64. n. 5. « Multi vocati sunt, sed pauci electi… Itaque non res indiscreti iudicii est electio, sed ex meriti delectu facta discretio est. Beatus ergo quem elegit Deus, beatus ob id, quia electione sit dignus. Scire autem nos convenit, in quam rem hic beatus fuerit electus, scilicet in id quod sequitur: inhabitabit in tabernaculis tuis. »

Ambrosius (de fide l. V. n. 83.) eodem modo ut Epiphanius et Cyrillus explicat verba Christi Matt. XX. 23. « Quibus paratum est: ut ostenderet (Christus), Patrem quoque non petitionibus deferre solere sed meritis… Unde et Apostolus ait: quos praescivit et praedestinavit (Rom.VIII. 29.); non enim ante praedestinavit quam praesciret, sed quorum merita praescivit, eorum praemia praedestinavit. »

In hunc alterum locum Rom. VIII. 29. auctor. comment. in epp. Pauli inter Opp. Ambrosii cum pluribus aliis PP. eandem expressit sententiam. «Istos quos praescivit futuros sibi devotos, ipsos elegit ad promissa praemia capessenda.»

Quam haec res fuerit extra omnem controversiam certissima S. Hieronymo, intelliget vel solam legens eius responsionem ad quaest. 10. Hedibiae ep. 120, ubi S. Doctor, declarans textus difficiles ex Rom. IX. omnia, quae sunt apud Apostolum de electione inter Iacob et Esau, de vasis misericordiae et contumeliae, ait intelligenda esse de electione praecedentibus causis ex parte hominum eodem modo in electione sicut in executione. « Non salvat irrationabiliter et absque iudicii veritate sed causis praecedentibus, quia alii non susceperunt Filium Dei, alii autem recipere (gratia adiuti) sua sponte voluerunt… Ex quo ostenditur, non gentes eligi sed hominum voluntates. »

Ad discipulos ipsos Augustini quod adtinet, recolenda imprimis sunt, quae supra th. LV. n. II. 4°. adtulimus ex S. Prospero. Disertissime S. Fulgentius distinguit gratuitam praedestinationem gratiae et praedestinationem gloriae, quae per se spectata est ex meritis gratiae et ideo secundum iustitiam. « Ad hanc praedestinationem pertinet et gratuita iustificatio Redemptoris, et iusta redditio iudicis: ad hanc praedestinationem pertinet misericordia, quam Paulus consequutus est, ut fidelis esset; et corona iustitiae, quam reddet ei Dominus in illa die iustus iudex, non solum autem Paulo, sed et omnibus, qui diligunt adventum eius… quibus sicut per misericordiam praeparavit gratuitum iustificationis donum, ita per iustitiam praeparavit aeternae⁸ iustificationis praemium » de Veritat. Praedestin. c. 5. Praeparationem praemii per iustitiam ita exprimit alio loco I. I. c. 24. ad Monimum: « Ostensurus itaque Deus, quid reddendum praesciverit et quid donandum⁹, praedestinavit illos ad supplicium, quos a se praescivit voluntatis malae vitio discessuros; et praedestinavit ad regnum, quos ad se praescivit misericordiae praevenientis auxilio redituros, et in se misericordiae subsequentis auxilio esse mansuros. » Vide Alticotium in Summa Augustiniana T. VI. quaest. 2. a. 4. n. 12. sqq.

Theologos, qui defendunt sententiam hucusque demonstratam, non sane omnes serie tamen bene longa eosque ex scholis diversis recensitos reperies apud Card. Toletum in 1. q. 23. a. 5. conclus. 2; apud Vasquez 1. P. disp. 89. c. 2; apud Lessium de Praedest. sect. 2. n. 8; post illos apud Petrum de Comitibus Ord. S. Augustini de Praedestin. et Reprobat. disp. III. a. 9; apud Cardinalem Sfondrati ad calcem operis: « Nodus Praedestinationis dissolutus. » His tum ex antiquioribus alii multi tum recentiores plurimi addi possent, ut plene satisfiat requirentibus auctoritatem Scholarum. Doctiores et prudentiores inter adversarios ipsos, qui praedestinationem ante praevisa merita undique conquisitis rationibus acerrime defendunt, fateri tamen coguntur sententiam nostram « vere esse probabilem » (vide Suarez Opusc. de Auxil. 1. III. c. 16. n. 8.).

Speciminis causa de Scholasticorum sententia audiatur Toletus 1. c. Postquam ad probandam praedestinationem gloriae «propter bona(merita) praevisa» (parum quidem felici selectione fateor)¹⁰ induxit Patrum testimonia, progreditur ad examinandas sententias veterum Scholasticorum. « Dices: Scholastici adhaerent omnes Augustino¹¹. Attende, Dei amore, ne decipiaris. S. Thomas et Scotus¹² et Durandus sunt isti; communis sententia est in contrarium, quod multi non advertunt. Imprimis ista (de praedest. post praevisa merita) est sententia Alexandri de Ales in I. q. 28; Alberti Magni; Henrici in Summ. q. 4. a. 9; q. 5. a. 5; quodlibet 4. q. 18. et Bonaventurae 1. dist. 41. q. 2. qui dicit esse propter opera praedestinationem, licet hominibus sit incertum, propter quae opera nostra Deus id faciat. Idem Gabriel d. 41. q. 1. qui ponit praedestinationem aliquam sola Dei voluntate, ut B. Virginis et Apostolorum; aliorum propter bona opera. Idem Ockam cum schola Nominalium; idem Thomas Argentinas d. 41. q. 1. Vide tu, si isti non faciant opinionem communem cum aliis, quos non vacavit videre. Horum nomine recitabo verba Alberti, qui sic dicit (1. dist. 40. a. 11; cf. Summ. P. I. Tract. XVI. q. 63. m.2.): Duo sunt, praescientia salvandorum et voluntas tot salvandi, in praedestinatione. Haec voluntas Dei respicit aliquid in opere nostro, quia vult tot salvari, quot bene usuri sunt gratia ab ipso donanda, nec plures; et si plures essent bene usuri gratia illa, tunc ab aeterno voluisset plures. Haec Albertus. » Verba haec ipsa Toleti recitare placuit, cuius monitum, ut nemo putet sententiam ab ipso et a nobis defensam minus frequentem fuisse penes veteres theologos, forte magis necessarium erat labente saeculo XVI. sed pro aliquibus neque nostra aetate erit inutile.

Examinantur argumenta, quae contra doctrinam hactenus demonstratam proferuntur.

Ad scopum minime pertinent argumenta, quae vel ad confutandam doctrinam; de praedestinatione gloriae in superioribus probatam opponuntur, vel ad persuadendam contrariam sententiam de praedestinatione gloriae ante praevisa merita ex Scripturae ac Patrum testimoniis aut ex necessario inter media et finem ordine deduci consueverant.

Quoniam hic de doctrina agitur, quae in scholis catholicis libere in utramque partem disputatur, merito postulatur, ut argumenta pro sententia, quam veram putamus, non solum per se et absolute, sed etiam comparate cum argumentis partis adversae spectentur. Hactenus quidem veritatem nostrae sententiae ex omnibus theologiae fontibus deduximus; superest igitur, ut quae probationem nostram infirmare et opinioni contrariae suffragari a quibusdam existimantur, diligentius examinemus. Id quidem in subsequenti thesium serie plene praestare conabimur: in thesi vero praesenti primum directas impugnationes, quas adversarii nostris argumentis opponunt, reiiciemus; tum rationes, quibus praedestinationem ad gloriam ante praevisa merita persuadere solent, universim spectatas parum efficaces esse ostendemus.

I. Quod directas oppugnationes nostrae probationis attinet; 1° argumentum longe praecipuum et per se solum sufficiens pro demonstratione praedestinationis ad gloriam ex voluntate consequente praevisionem meriti supernaturalis, argumentum inquam ductum ex voluntate Dei antecedente, ut omnes omnino homines salvi fiant, nulla probabili ratione refelli aut impugnari potest. Impugnatio enim suscipi nulla potest, nisi vel antecedentem voluntatem salutis omnium hominum interpretando in sensum, quem manifesto falsum demonstravimus (th. XLVII. sqq.), et cuius assertio aequivalet negationi voluntatis salvificae, qualem in Scriptura et a Patribus praedicari ostendimus; vel manifesta contradictione simul asserendo antecedentem voluntatem positivam non comprehendendi innumerabiles homines in numero salvandorum et voluntatem antecedentem, ut ii omnes sint in numero salvandorum. De hac re satis diximus th. LV.

2°. Ad testimonia reliqua Scripturarum et Patrum in superiori thesi adducta Suarez et Gonetus cum ceteris unicam habent responsionem: in iis nimirum omnibus sermonem esse non de ordine praedestinationis, sed de ordine executionis, in quo utique posteriori concedunt merita praevisa et praedestinata tamquam media ad finem praecedere consecutioni gloriae praedestinatae¹. Fingunt scilicet in mente divina² duplicem ordinem consiliorum: unum dicunt ordinem intentionis, qua Deus utpote sapiens provisor primum vult finem h. e. aeternam salvandorum omnium beatitudinem, deinde media proxima ad finem, quae sunt opera bona et merita, tum media remotiora, quae sunt gratiae efficaces; atque hoc ordine aiunt factam esse praedestinationem absolutam ad vitam aeternam ante praevisionem meritorum. Facta iam praedestinatione Deum putant nostro modo intelligendi accedere in aeterno suo consilio ad eiusdem praedestinationis executionem disponendam, ubi Deus vult primo media applicare remotiora, deinde proxima, postremo vult finem; atque ita ordinem executionis in ipsa mente divina esse inversum facta comparatione cum ordine intentionis. Unde omnia Scripturae et Patrum testimonia allata non de ordine intentionis, atque ideo non de praedestinatione agere intelligenda esse dicunt; sed de ordine altero executionis. Hac scilicet interpretandi arte testimonia clarissima eludi posse putarunt.

a) At vero duplex ille ordo in mente divina, ut ab his theologis concipitur, fictitius est, et excogitatus non ad reperiendum genuinum sensum ss. Patrum, sed ad declinandum pondus auctoritatis eorum. In nullo ex omnibus Patrum testimoniis, quae proferri possunt, ullum reperitur vestigium huius duplicis ordinis in consiliis divinis; nemo de illo ante hos theologos in angustias redactos cogitavit umquam. Quid enim quaeso est ordo intentionis efficacis in Deo et ordo executionis? Intentio in Deo est intellectus et voluntas cum adsignificatione obiecti ad extra. Haec autem ipsa intentio si est efficax, est in Deo executio activa, sive actus efficiens. Executio autem passiva non est in Deo, sed in rebus. Dum ergo Deus concipitur a nobis absolute intendere, sive efficaciter velle e. g. prius finem, deinde media proxima, postremo media remotiora, quae sint ad finem et propter finem; hac ipsa intentione executio activa tota est absoluta, et quin aliud in mente divina intelligatur, hoc ipso incipiet in tempore executio passiva sive rerum existentia. Huius existentiae ordo in tempore erit utique inversus, quoties in intentione antecedit absoluta voluntas finis efficiendi per media; nec opus est, ut in Deo, postquam efficaciter voluit existentiam finis et existentiam mediorum, quae sint ad finem et propter finem, satis absurde fingatur nova series volitionum, qua ordine inverso iterum velit existentiam eorundem mediorum ad finem et existentiam finis. Certe Patres intentionem praedestinantem et executionem activam in mente divina non aliter distinxerunt, quam secundum connotationem termini, prout in se adhuc futurus est, vel iam in tempore efficitur (cf. th. LVII.).

b) Ceteris argumentis etiam sepositis sufficit legere Patrum testimonia, quorum aliqua superius descripsimus, ut absurda esse intelligatur hypothesis, quod sancti illi Doctores praedestinationem gloriae admiserint antecedere praevisionem meritorum, et solum in executione (quovis modo intelligatur) voluntatem conferendi gloriam dixerint esse consequenter ad merita. Nam PP. negant, praedestinationem ad praemia aeterna esse aliquam nisi consequenter ad praevisionem meritorum, vide e. g. Ambrosium et Theodoretum ll. cc. Atqui si in sententia fuissent, quam fingunt adversarii, negare nullo modo potuissent, esse aliquam praedestinationem ante praevisionem meritorum. Insuper PP. in iisdem contextibus affirmant, praedestinationem praemii eodem modo esse non ante sed post praevisa merita, sicut reprobatio sive praedestinatio poenae est consequens ad praevisa peccata. Atqui non modo in ordine executionis sed etiam in ordine praedestinationis poena praedestinatur consequenter ad praevisa peccata. Ergo idem senserunt PP. de praedestinatione praemii consequenter ad praevisa merita. Vide e. g. Irenaeum et Fulgentium ll. cc. In summa si Patrum illorum sententiis praedestinatio ad gloriam post praevisa merita non est expressa, nulla sunt in omnibus linguis verba, quibus ea exprimi possit.

II. Argumenta quibus adversarii suam opinionem de praedestinatione ad gloriam ante praevisa merita sibi et aliis persuadere conantur, 1° depromuntur ex testimoniis Scripturae maxime ex Rom. IX, et quod sane mirandum, ex Eph. I. 11. sq.; Matth. XXIV. 22. 24; Luc. XII. 32; Act. XIII. 48; tum ex doctrina Augustini in libris adversus Semipelagianos negantes initium fidei et perseverantiam in fide esse dona Dei atque adeo esse praedestinata.

At enim a) nec ex Scriptura nec ex ullo vetusto Doctore proferunt vel proferre possunt sententiam ullam, in qua dicatur vita aeterna per se et seorsim spectata omnibus salvandis praedestinari ante praevisa opera et merita supernaturalia. Patres contra multi et diserte docent, praemia vitae aeternae a Deo praedestinari iis, quorum merita praevidit; et non praedestinari nisi praevisis meritis.

b) Textus omnes quos proferunt adversarii, considerant abruptos ex contextibus nulla habita ratione scopi auctoris et doctrinae in aliis locis. Spectato enim scopo et contextu in cap. IX. Rom., quantumvis in eo multa videantur difficilia et obscura, duo sunt omnino evidentia. In primis sermo ibi est non de praedestinatione ad vitam aeternam spectata seorsum a praedestinatione gratiae, nec ullo modo de ordine inter unam et alteram; sed sermo est de gratuita vocatione ac gratia fidei et adoptionis in filios et heredes novi Testamenti. Tum directe ibi non est sermo de praedestinatione gratuita, sed de gratuita collatione et donatione, cui respondet praedestinatio. Qui ergo diceret, illis verbis v. 11–13.³ indicari praedestinationem ad gloriam citra intuitum operum supernaturalium, necessario deberet affirmare etiam donationem gloriae sine intuitu meritorum supernaturalium, quod dogmati catholico repugnat. Patres deinde Origenes, Chrysostomus, Theodoretus, Oecumenius, Theophylactus, Hieronymus (ep. ad Hedib.), Ambrosiaster etc. totum caput IX. Rom. explicant ita, ut sensum ab adversariis inductum multis et diserta disputatione excludant.

In textibus reliquis qui citantur, vel obvia inspectio convincit, nullam esse mentionem praedestinationis ad gloriam spectatae seiunctim a praedestinatione ad gratiam; et proinde etiam nullum vestigium doctrinae adversariorum de ordine inter praedestinationem ad gloriam et ad gratiam. Eph. I. 1-13. et locis geminis primum diserte loquitur Apostolus de omnibus fidelibus saltem de omnibus iustis ex Iudaeis et ex gentibus (v. 12. et 13.); praeterea terminum electionis et praedestinationis non gloriam sed gratiam et sanctitatem declarat: « elegit nos, ut essemus (εἰς τὸ εἶναι ἡμᾶς⁴) sancti et immaculati » etc. Iuxta adversariorum interpretationem igitur revelatum haberemus, saltem omnes fideles iustos tempore apostolico, et spectata destinatione Scripturae pro Ecclesia omnium aetatum, fideles iustificatos omnino omnes esse praedestinatos ad gloriam. Hac interpretandi arte cum Calvino perveniretur ad neganda omnia dona supernaturalia iis, qui non sunt praedestinati ad gloriam aeternam, et ad constituendam Ecclesiam invisibilem ex omnibus et solis praedestinatis.

c) Augustinum quod adtinet, eius disputatio tota erat de praedestinatione gratiae vel gratiae simul et gloriae exclusis meritis humanis ex viribus naturae. Quoties autem mentionem iniecit de praedestinatione gloriae per se spectatae, plene consentiens ceteris Patribus praemium vitae aeternae eodem ordine, quo datur meritis gratiae, etiam praedestinari significavit (th. LVII.). Sed quae ex Scripturis et ex doctrina S. Augustini atque etiam S. Thomae producuntur, ampliorem postulant declarationem, quam thesibus sequentibus reservamus.

2°. Considerandae sunt probationes, quas repetunt ex ipsa intrinseca ratione praedestinationis.

a) Argumentum, quod patroni sententiae adversae censent gravissimum et quo, si verum fateri velint, fere unice nituntur, non est desumptum ex Scriptura et Patribus, sed ex intrinsecis rerum naturis; ex ordine scilicet, ut ipsi loquuntur, mediorum ad finem. Quae sane ratio vel probat praedestinationem ad gloriam suppositis et praevisis meritis non modo factam non esse, sed neque a Deo fieri potuisse; vel, ut nobis quidem videtur, probat omnino nihil. « Ratio fundamentalis nostrae conclusionis, inquit Gonetus (disp. II. n. 26.), sumitur ex D. Thoma locis citatis⁵, et potest breviter sic proponi. Qui ordinate vult, prius vult finem quam media ad finem. Sed Deus ordinate vult. Ergo prius vult finem quam media ad illum. Atqui gloria est finis et merita sunt media ad illum conducentia. Ergo prius vult gloriam quam merita, et consequenter electio ad gloriam non potest esse ex praevisione meritorum. Fundatur haec ratio in hoc principio, quod tradit Aristoteles, videlicet finem prius esse volitum ab agente quam media ad illum. » Huic suae argumentationi « fundamentali » non minus labili quam vulgatae et obviae plaudit theologus glorioso epinicio: « mirum est quantum hoc argumentum torqueat adversarios; unde ut ab illo se expediant, in omne latus se vertunt. »

Respondetur tamen facile sine ullo tormento nostro aut conversione in latus, cum aliqua tamen retorsione. Finis et media non sunt unius tantum modi sed multiplicis. Potest aliquis finem intendere assequendum mediis sua tantummodo operatione adhibendis absque respectu ad voluntatem vel cooperationem alterius. Hoc modo si Deus omnipotens et infinite sapiens vult finem, semper ratione prior concipitur absoluta intentio finis et ex hac consequens intentio mediorum⁶. Potest deinde aliquis finem praestituere alteri consequendum per liberam cooperationem meritoriam⁷ (oblato tamen et praestito suo adiutorio), et a se dandum in praemium pro merito. Hoc modo, si sermo sit de homine, non solum non necesse est sed etiam est impossibile, ut praecedat absoluta intentio finis ante suppositionem meriti. Si Deus talem finem formaliter tamquam praemium meritorum assequendum praestituat creaturae liberae, certe rerum ordini convenientius apparet (quidquid sit de absoluta possibilitate), ut praemium non praestituatur intentione absoluta nisi supposito libero merito; omnino evidenter talis absoluta intentio praemii antecedenter ad suppositionem et praevisionem meriti necessaria non est. Unde hoc argumentum ductum ex ordine mediorum ad finem vel, si quid valet, probat contrarium, et potest retorqueri in suos auctores; vel nihil omnino probat. Retorsio sane non recusanda haec est. Qui ordinatissime vult finem alteri formaliter ut praemium pro liberis meritis, non vult ei hunc finem intentione absoluta nisi suppositis meritis. Sed Deus ordinatissime vult finem gloriae aeternae adultis formaliter ut praemium pro liberis meritis (supernaturalibus). Ergo Deus adultis finem gloriae aeternae absoluta intentione non vult nisi suppositis (et proinde praevisis) meritis (supernaturalibus). Cf. Lessium sect. 5. n. 84. Si ordo a nobis suppositus in intentione divina ex sese necessarius esse negatur, multo evidentius non est necessarius ordo inversus, ut Deus prius absoluta voluntate velit praemium et deinde merita. Si autem ordo hic non est necessarius, ex illo principio per se spectato, quantumvis auctoritate Aristotelis communis, nihil probatur, quia ad rem non pertinet. Unde cum ex rerum naturis Deus saltem aeque possit praedestinare electos suos ad praemium vitae aeternae suppositis et praevisis meritis, ac voluntate antecedente praevisionem meritorum; nihil est reliquum, quam ut intentionem divinam colligamus ex iis, quae nobis ipse de sua voluntate misericordi et salvifica erga genus humanum manifestare voluit. Iam vero ex verbo Dei et ex operibus Dei in ordine gratiae constat certissime, Deum antecedente voluntate velle omnes homines salvos fieri et neminem perire, et ideo omnibus offerre et dare (quantum ex se est) adiutorium necessarium, ut possint omnes salvi fieri, cum intentione ac mandato et comminationibus et obtestationibus, ut his adiutoriis utantur et salventur; ideoque nemini velle negare praedestinationem ad gloriam antecedente voluntate, sed solum consequenter ad praevisum malum meritum. Eo ipso constat, discretionem inter totum numerum praedestinatorum ac proinde actu salvandorum et inter totum numerum reprobatorum ac damnandorum non esse factam antecedenter sed consequenter ad praevisa merita bona per gratiam parta et merita mala libero arbitrio contracta.

Ex his patet responsio ad « rationem fundamentalem » sententiae, quam impugnamus. Aiunt: intentio finis antecedit electionem mediorum, nec potest esse efficax voluntas mediorum nisi ex antecedente voluntate efficaci finis: ad volenda enim media quisque movetur efficaci voluntate finis. Atqui gloria aeterna beatorum est finis, quem Deus intendit, merita eorum sunt media ad finem. Ergo antecedit in Deo efficax voluntas, qua vult gloriam aeternam omnibus salvandis, et ex hac voluntate sequitur voluntas meritorum. Respondeo, distinguo maiorem: intentio finis, quem aliquis sibi proponit assequendum mediis necessariis h. e. independenter ab omni alia voluntate libera, antecedit electionem mediorum, concedo M; intentio finis, quem aliquis proponit libere assequendum alteri ut mercedem et praemium, antecedit electionem mediorum, quibus vult iuvare alterum ad liberam assecutionem finis ei propositi, subdistinguo: antecedit intentio finis conditionata, concedo M; antecedit intentio absoluta, nego M. Pariter distinguo minorem: gloria aeterna est finis, quem Deus intendit sibi assequendum mediis necessariis, nego m.; quem Deus intendit h. e. proponit assequendum et vult alteri, subdistinguo: quem vult alteri ut mercedem libere ei assequendam, et ideo vult illum sub conditione, concedo m.; quem vult alteri absolute, iterum subdistinguo: quem vult ei absolute consequenter ad praevisionem conditionis adimpletae, concedo; quem vult absolute antecedenter ad hanc praevisionem, nego. Ad illud quod additur « merita sunt media ad finem, » respondetur: sunt media libera, quae Deus imperat libere adhibenda ab hominibus ad mercedem assequendam, et ad quae gratiis suis iuvat, concedo; sunt media, quae ipse adhibet independenter a libera hominum voluntate, nego. Recolantur exempla proposita a S.Paulo et ab ipso Christo D.N., quomodo agonotheta intendat coronam et bravium certantibus et currentibus, paterfamilias mercedem servis conductis ad colendam vineam.

b) Argumentum aliud pro sententia contraria peti potest ex speciali dilectione Dei erga suos electos. Nemo sine errore potest negare dilectionem et providentiam Dei specialem erga praedestinatos, quae non est communis aliis non salvandis. Haec autem specialis dilectio non potest intelligi in praedestinatione, nisi quatenus Deus ex antecedente efficaci intentione salutis aeternae pro eis seligit gratias efficaces et per has merita ac donum finalis perseverantiae. Quae quidem est ipsa praedestinatio ad gloriam antecedenter ad praevisa merita.

Hoc argumentum praebet occasionem praecavendi falsam interpretationem nostrae doctrinae. Specialis dilectio Dei erga praedestinatos⁸ non communis reprobis potest intelligi multipliciter. Imprimis dilectio Dei maior et minor non sane dicitur de actu in se magis vel minus intenso, cum actus sit ipsa divina substantia sub ratione dilectionis in se infinitae; sed dicitur maior et minor dilectio ratione termini connotati seu ratione bonorum, quae Deus vult, et modi quo ea vult conferre creaturis. Hoc posito distinguimus dilectionem antecedentem et dilectionem consequentem.

Iam vero dilectio consequens praevisionem meritorum seu dilectio, ut spectatur complete in ordine ad conferendam actu gratiam, merita et gloriam, atque adeo extenditur ad totam seriem effectuum praedestinationis, sine dubio est prorsus specialis erga praedestinatos et non communis reprobis. Ex voluntate universali et conditionata salutis Deus decernit et distribuit gratias, sine quibus salus obtineri non potest; consideranda est igitur specialis dilectio, quomodo se habeat erga praedestinatos in gratiarum collatione. Dilectionem consequentem, ut scilicet spectantur omnia dona actu collata, dicimus esse specialem erga praedestinatos. Si enim gratia quae habet effectum, semper est moraliter maius beneficium quam gratia alia, quae (ex culpa hominis) manet inefficax; quanto specialius beneficium censeri debent gratiae connexae cum ipsa finali perseverantia? Quae perseverantia ipsa in se est donum gratuitum, quatenus non de condigno sed solum suppliciter merito congruo emereri seu impetrari potest, et est gratuita absolute in prima gratia, a qua incipere potest eius impetratio. Praedestinatis igitur, quibus omnibus et solis datur magnum hoc donum, ex gratia datur, non tamen sine respectu ad eorum (si agitur de adultis) liberam cooperationem sub gratia et per gratiam; quibus vero non datur, non in voluntate Dei antecedente sed in ipsis causa est.

Potissimum postulatur ab adversariis declaratio specialis dilectionis antecedentis. Dilectio antecedens, ut refertur ad gloriam per se spectatam, est voluntas conferendi gloriam non absolute sed sub conditione meritorum. Hanc esse universalem, non autem particularem erga praedestinatos ita, ut ab ea excluderentur alii reprobandi, satis demonstravimus. Attamen concedimus et affirmamus, Deum antecedente etiam voluntate velle aliquibus prae aliis speciali dilectione sublimiorem gloriae gradum (dummodo ipsi gratiis concedendis non defuerint). Haec tamen maior dilectio antecedens et voluntas conditionata amplior non est aequalis erga omnes, qui divina voluntate consequente praedestinantur; nec per eam adhuc fit discretio inter praedestinatos et non praedestinatos. Colligitur autem talis specialis dilectio erga aliquos ex singularibus donis, quibus inde ab infantia vel postea citra omne meritum praeveniuntur et miris modis ad sublimem sanctitatem perducuntur, ad quam alii pervenire non possunt (Vide Lessium sect. 5. n. 96; sect. 6. n. 150. 151.).

Quando vero quaeritur de speciali dilectione Dei antecedente erga omnes praedestinatos, imprimis negamus rationem ac normam distributionis gratiarum esse antecedentem absolutam praedestinationem ad gloriam; hoc enim posito consequeretur pro non praedestinatis propter antecedentem negativam reprobationem de industria seligi gratias effectum non habituras, eoque ipso doctrina certissima de universalitate antecedentis voluntatis salvificae defendi amplius non posset. Nihilominus tuemur in distributione gratiarum specialem dilectionem et providentiam antecedentem erga praedestinatos. Deus decernit ab aeterno et confert in tempore omnes suas gratias cum voluntate antecedente et cum « intenso desiderio, » ut libere fiat ab homine opus bonum, ad quod gratia ordinatur. At dum Deus cognoscens, hominem si talis gratia daretur suo vitio ei restiturum, nihilominus hanc vult dare et non aliam effectum habituram, quae profecto secundum amplitudinem omnipotentiae ei non deesset; voluntas illa divina antecedens operis boni ex culpa hominis manet inefficax, et succedit voluntas permittendi resistentiam. Contra dum Deus confert gratiam praelucente cognitione, hominem si ea gratia daretur, cooperaturum; voluntas antecedens transit in intentionem absolutam operis boni. Ideo in collatione gratiae, quam videt fore efficacem, si daretur, maior et specialis est dilectio erga hominem consequenter ad scientiam conditionatorum, sed antecedenter ad existentiam boni operis et ad scientiam visionis. Si iam spectes totam seriem gratiarum efficacium usque ad finalem perseverantiam, quibus praedestinatio completur, et simul reputes, potuisse Deum alias gratias et in alio ordine conferre, quas novit fore hominis culpa inefficaces; facile intelliges, quam specialis sit Dei dilectio et providentia etiam antecedens (praelucente scientia conditionatorum) erga omnes suos electos. Ex altera vero parte, quod providentia Dei in gratiis, quas actu confert reprobis, non habet rationem praedestinationis et huius specialis dilectionis, id accidit ex ipsorum culpa, quamvis utique omnipotenti non deesset alius ordo gratiarum et providentiae, in quo et ipsi consentirent et pervenirent ad iustificationem et perseverarent, atque ita essent praedestinati. At quaestiones non sunt instituendae de ordinibus possibilibus; sed consideranda est providentia divina secundum ordinem praesentem, in qua « praedestinatio Dei multis est causa standi, nemini causa labendi. »

Nec S. Prosperi interrogatio ep. ad Augustinum n. 8. nec S. Augustini responsio intelligi potest de praedestinatione gloriae ante vel post praevisa merita, quae sint per gratiam vere gratuitam.

« Non putamus probabile, S. Prosperum ep. ad August. n. 8. interrogasse de antecedentium Patrum doctrina circa praedestinationem ad gloriam post praevisa merita sensu, quo Catholici eam defendunt; evidenter autem falsum est, Augustinum in sua responsione de Praedest. SS. n. 27. quoad hanc doctrinam recusasse ss. Patrum auctoritatem. Nam et Prosperi interrogatio secundum principia semipelagiana intelligenda est, et « difficilis ad solvendum quaestio », in qua veteriores Patres non nisi obiter versatos esse ait Augustinus, ut opus non sit eorum scrutari opuscula, plane ad aliud pertinet, quam ad praedestinationem gloriae ante vel post praevisa merita supernaturalia. »

Animadvertatur imprimis in doctrina Patrum, qui scripserunt ante exortam haeresim Pelagianam, quoad caput utrumque de gratia et de praedestinatione aliquid esse omnino expressum et disertum et data opera saepissime inculcatum, aliquid potius implicitum et suppositum vel obiter dictum. Ut satis vidimus in thesi LIX, diserte et explicite docent per negationes, praedestinationem ad vitam aeternam non esse factam «simpliciter, sed cum Deus praescivisset hominum merita, eos praedestinasse»: Deum «non ante praedestinasse, quam merita praesciret; sed quorum merita praescivit, eorum praemia praedestinasse»: «electionem non esse nullis praecedentibus causis et absque iudicii veritate»: «electionem non esse indiscreti iudicii, sed ex meriti delectu»: «non esse ex sola charitate Dei sed etiam ex nostra virtute, quia si esset ex sola charitate, omnes oporteret esse salvos.» Docent deinde PP. affirmando, «habitationes sicut impiis ita piis esse praeparatas secundum praescientiam futurorum»: «a Patre paratum esse regnum consequenter ad labores, esse praeparatum a praescientia Patris ob virtutum excellentiam»: «olim praeparatum esse regnum iustis, quia Deus eos tales futuros esse praescivit»: «quos praescivit sibi devotos, hos elegisse ad promissa praemia.»

Implicitum vero est et saepe suppositum vel minus distincte expressum in his et aliis non paucis locis illorum Patrum, initium bonae et salutaris voluntatis quod est radix et principium meritorum, quibus vita aeterna praedestinatur, esse et ipsum donum Dei et ex gratia, ideoque vitam aeternam praedestinatam esse praeviso merito, quod meritum ipsum sit gratia Dei; unde fiat, ut ipsa praedestinatio ad gloriam in sua radice, in prima inquam gratia, non possit habere causam meritoriam ex parte hominum praedestinatorum, atque adeo sit vere non tamen mere gratuita. Haec ratio praedestinationis gratiae ex nullis humanis meritis, et praedestinatio vitae aeternae ex meritis quidem, sed ex meritis per gratiam parta¹ plenissime defensa et dilucidata est in controversia Pelagiana. Hinc id, quod dixerunt PP. vetustiores: «quorum merita Deus praescivit, eorum praemia praedestinavit,» videmus a sequentibus Patribus iuxta Augustini et Ecclesiae catholicae doctrinam distinctius explicari in hunc sensum: «praedestinavit ad regnum, quos ad se praescivit misericordiae praevenientis auxilio redituros» etc. S. Fulgent. ad Monim. I. 24. Semipelagiani contra, licet merita gratiae ex quibus sit praedestinatio ad vitam, non negarent simpliciter; ipsum tamen initium bonae voluntatis, voluntatem credendi et perseverantiam in fide non gratiae et donationi divinae, sed merito tribuebant humano, quo praeviso Deus nos praedestinaverit ad gratias operum et ad vitam aeternam. Hoc modo, quod PP. vetustiores in sua doctrina diserta de praedestinatione ex meritis praevisis vel supponebant vel expresserant minus distincte², errantes illi omnino negabant; suumque errorem ex PP. sententiis adstruere conabantur. Hinc S. Augustini tota disputatio de praedestinatione adversus Semipelagianos in hoc unum incumbit, ut praedestinationem omnino gratuitam demonstret in prima sua radice et independentem a meritis humanis seu naturalibus.

His de modo praedicationis ante Pelagianam controversiam et de Semipelagianorum errore praenotatis via complanatur ad intelligendam tum Prosperi interrogationem tum Augustini responsionem, de qua agimus. Interrogatio Prosperi in sua epistola n. 8. haec erat. «Illud etiam qualiter diluatur, quaesumus patienter insipientiam nostram ferendo demonstres, quod retractatis priorum de hac re opinionibus paene omnium par invenitur et una sententia, qua propositum et praedestinationem Dei secundum praescientiam receperunt, ut ob hoc Deus alios vasa honoris, alios contumeliae fecerit, quia finem uniuscuiusque praeviderit, et sub ipso gratiae adiutorio in qua futurus esset voluntate et actione, praescierit.» Multi intelligunt haec ita, ut quaeratur, quid sentiendum sit de prioribus PP. qui paene omnes docuerint praedestinationem post praevisa merita supernaturalia eo sensu, quo nunc disputatur de praedestinatione. Ex his deinde alii (ut Alticotius) affirmant, quaestionem esse ipsius Prosperi, non autem difficultatem Massiliensium; unde ad eam in libris Augustini nullam reperiunt responsionem. Alii non dubitant asserere, quaestionem esse utique eandem, quae nunc inter Catholicos vocatur in controversiam, sed propositam ex sententia Semipelagianorum; Augustini autem responsionem reperiri l. de Praedest. SS. n. 27. hisce verbis: «Quid igitur opus est, ut eorum scrutemur opuscula, qui priusquam ista haeresis (Pelagiana) oriretur, non habuerunt necessitatem in hac difficili ad solvendum quaestione versari?» Sensisset igitur Augustinus, Patres antecedentes nondum satis eliquata quaestione obiter affirmantes praedestinationem ad gloriam post praevisa merita supernaturalia non esse audiendos; sed tuendam esse praedestinationem ad gloriam ante praevisionem quorumcumque meritorum. Vide Suarez l. I. c. 8. n. 38; Gonet disp. II. n. 15. 24; Cercia Apparat. ad Tract. de Grat. lect. 10. p. 162.

Nunc non quaerimus universim, quid senserit Augustinus de praedestinatione ad gloriam per se spectatam; sed affirmamus duo, primum Augustini responsionem l. c. non posse referri ad Patrum antecedentium doctrinam de praedestinatione ad gloriam, quicumque supponatur esse sensus interrogationis Prosperi; alterum, hanc interrogationem ipsam non eo sensu esse propositam, quem isti theologi supponunt.

I. Quod de Augustino affirmamus, 1° est evidens ex ipsa inspectione verborum. Neque enim quaestio de praedestinatione ad gloriam, sed ex disertissimis verbis S. Doctoris quaestio de gratia gratuita est illa, in qua putat nihil opus esse cum Pelagianis et Semipelagianis disputare de singulis sententiis veterum Patrum, quia PP. illam saepe vel supposuerunt vel attigerunt obiter, eoque ipso obscurius. «Certe si de divinarum Scripturarum tractatoribus, inquit, qui fuerunt ante nos, proferrem defensionem huiusce sententiae, quam nunc solito diligentius atque copiosius contra novum Pelagianorum defendere urgemur errorem, hoc est, gratiam Dei non secundum merita nostra dari, et gratis dari cui datur, quia neque volentis neque currentis, sed miserentis est Dei... si huius ergo sententiae defensionem ex divinorum eloquiorum nos praecedentibus catholicis tractatoribus promerem, profecto hi fratres, pro quibus nunc agimus, acquiescerent; hoc enim significastis litteris vestris. Quid igitur opus est, ut eorum scrutemur opuscula, qui priusquam ista haeresis oriretur, non habuerunt necessitatem in hac difficili ad solvendum quaestione versari, quod procul dubio facerent, si respondere talibus cogerentur? Unde factum est, ut de gratia Dei quid sentirent, breviter quibusdam scriptorum suorum locis et transeunter adtingerent » Praedestin. SS. n. 27.

2°. Ratio, quare noluerit deduci Augustinus ad disputationem de singulis Patrum sententiis, non potest esse, quod illi doctrinam de praedestinatione ad gloriam ante praevisa merita quaecumque «breviter et transeunter attigerunt.» Patres enim Augustino antiquiores doctrinam de praedestinatione post praevisionem³ meritorum supernaturalium frequenter, diserte, clarissime proposuerunt; eam autem, quam dicunt nostri adversarii, nec breviter nec prolixe attigerunt nisi ad eius confutationem. Contra verissimum est, Patres nominatim graecos, Cassiano quondam auditori Chrysostomi ceterisque Massiliensibus notissimos, doctrinam de gratia praeveniente omne initium, quod ex nobis esset, adtigisse breviter et transeunter, quandoque etiam supposuisse. Ex quo factum est, ut Patres illi sanctissimi et Chrysostomus nominatim non raro ab ipsis recentioribus velut praeformatores Semipelagianismi calumniam passi sint.

3°. Potuit quidem et voluit Augustinus «diligentius et operosius» declarare et defendere, quae Patres antecedentes obscurius et simplicius docuerant (de Dono persever. n. 53.); sed nihil umquam magis horruit quam docere antecessoribus suis contradictoria, nihil magis cordi habuit, quam consensionem cum iis servare et praeseferre ac demonstrare ubique, ut legentibus etiam hos duos libellos de Praed. SS. et de Dono persev. manifestum est. Cf. Maffei Hist. theol. l. X. §. II. n. 2. Atqui si responsionis sensus hoc loco is esset, quem dicunt adversarii, iam non «breviter et transeunter» dicta a Patribus ipse «diligentius et operosius defenderet,» quod se facere profitetur; sed manifestis eorum sententiis contradiceret. Est ergo certissimum⁴, hunc non esse sensum verborum Augustini. Unde si interrogatio Prosperi hoc sibi vult, quid (supposita gratia gratuita et praeveniente omne initium humanum ac naturale in via salutis) sentiendum sit de praedestinatione ad gloriam per se spectatam post praevisa merita per gratuitam gratiam comparata, sicut «priorum paene omnium par invenitur et una sententia;» si hic, inquam, est sensus interrogationis, responsio ad eam certe non invenitur hoc loco de Praedest. SS. n. 27, ubi eam quaerunt adversarii: sed antiquioribus Patribus plane consona reperienda esset in aliis operibus Augustini iam pridem scriptis, quorum lectionem in his etiam libris commendat: ad Simplic. l. II. q. 2. n. 6. 22; de Gratia et lib. arbit. n. 14. 15; ep. 194. ad Sixt. n. 19. etc.

II. Quisnam igitur est sensus interrogationis Prosperi? Advertas primum, ab eo proponi aliquid diluendum, sive difficultatem solvendam una cum obiectionibus aliis Massiliensium. «Illud etiam qualiter diluatur, ... demonstres.» Latet ergo sine dubio sub verbis Prosperi sensus Semipelagianorum. Advertas deinde, totum hunc numerum 8ᵘᵐ ubi sunt verba citata, nihil esse aliud quam recapitulationem et compendium eorum, quae proposuerat in tota epistola. Videamus ergo, quomodo in antecedentibus exprimatur Massiliensium doctrina de praedestinatione, ut ex iis intelligamus sensum verborum, quae in quaestione versantur. Proposuerat sententiam Massiliensium de praedestinatione n. 3. ita: «qui autem credituri sunt, quive in ea fide, quae deinceps per gratiam sit iuvanda, mansuri sunt, praesciisse ante mundi constitutionem Deum, et eos praedestinasse in regnum suum, quos gratis vocatos, dignos futuros electione et de hac vita bono fine excessuros esse praeviderit....» Et ea, quae de epistola Apostoli Pauli Romanis scribentis ad manifestationem divinae gratiae praevenientis electorum merita proferuntur, a nullo umquam ecclesiasticorum ita esse intellecta, ut nunc sentiuntur (ab Augustino et ceteris Pelagianorum debellatoribus), affirmant.»

Aiunt ergo teste Prospero Massilienses illi, a) fidem seu voluntatem credendi et permansionem in fide ac perseverantiam praesciri a Deo, non autem praedestinari; h. e. fidem et perseverantiam⁵ in fide esse ex viribus naturalibus liberi arbitrii. Quod in sequentibus Prosper adhuc distinctius declarat. «Quantum ad arbitrii libertatem ab (dicunt) his vitam aeternam apprehendi, qui Deo sponte crediderint et auxilium gratiae merito credulitatis acceperint... priorem volunt obedientiam esse quam gratiam, ut initium salutis ex eo qui salvatur, non ex eo credendum sit stare, qui salvat; et voluntas hominis divinae gratiae sibi pariat opem, non gratia sibi humanam subiiciat voluntatem» (h. e. non gratia praeveniat et voluntas sequatur). Eadem luculenter enarrantur in epistola Hilarii, et in responsione Augustini utroque in libello de Praedest. SS. et de Dono persev.

b) «Gratis vocatos» igitur non dicunt eo sensu, quod nihil praecedat meriti ipsam vocationem ad plenitudinem fidei. Nam ipsam etiam vocationem externam per evangelii praedicationem docent esse secundum praevisionem «meritorum credulitatis» (ep. Prosperi n.5.). Sed gratuitam dicunt vocationem, quia non praecedit sanctitas et tale meritum, quo efficiantur digni vocatione, quod nostro usu loquendi diceretur praecedere meritum de congruo non tamen de condigno.

Hic idem eorum sensus colligitur ex epistola Hilarii, qui testimonia Scripturae ab illis ita explicari ait, «ut ex his eam gratiam accipiant commendari, qua unusquisque post voluntatem iuvatur; vel referunt ad ipsam vocationem, quae praestatur indignis» n. 7. Etenim «non negari gratiam (gratuitam), si praecedere dicatur talis voluntas, quae tantum medicum quaerat, non autem quidquam ipsa iam valeat» ib. n. 2.

c) Itaque ex eorum sententia Deus praedestinavit ad vitam aeternam eos, quos primum suis viribus crediturus et deinceps per auxilium gratiae dignos electione atque in eo merito, quod non potest haberi sine auxilio gratiae, excessuros esse praevidit.

d) Huius sui erroris defensionem quaerebant ex eo, quod gratiam praevenientem omne meritum, quam Augustinus copiosius et diligentius adversus Pelagianos vindicare coactus est, Patres vetustiores minus diserte inculcaverant; unde ipsi putabant, quae ab Augustino proferebantur testimonia Scripturae «ad manifestationem divinae gratiae praevenientis omne meritum electorum, a nullo umquam ecclesiasticorum ita fuisse intellecta.»

Haec cum sit Massiliensium doctrina a Prospero et Hilario in suis litteris ad Augustinum exposita, iam facile patet, sensum eundem subesse difficultati, quam Prosper n. 8. proponit diluendam. «Illud etiam qualiter diluatur... demonstres, quod... priorum paene omnium par invenitur et una sententia (iuxta assertionem Massiliensium), qua propositum et praedestinationem Dei secundum praescientiam receperunt... quia finem uniuscuiusque praeviderit (ad quem finem in statu gratiae quisque iustificatus pertingat perseverando viribus naturae insitis, unde eum finem Deus praevidisse tantum non etiam donare dicitur), et sub gratiae adiutorio in qua futurus esset voluntate et actione praescierit.» Voluntas scilicet bona et actio sufficiens ad salutem ex sententia etiam Massiliensium non est nisi per adiutorium gratiae, quae res, ut loquitur Augustinus Praed. SS. n. 2, plurimum eos a Pelagianorum errore discernit; attamen hanc voluntatem et actionem bonam praeverti putabant alia voluntate bona, quae non sit a gratia, et quae gratiam bene operandi saltem de congruo mereatur. Hoc autem modo, subiungit Augustinus ib. n. 3, «non receditur ab ea sententia... gratiam Dei secundum merita nostra dari, si non pertinet ad Dei gratiam quod credere⁶ coepimus, sed illud potius, quod propter hoc nobis additur, ut plenius perfectiusque credamus; ac per hoc initium fidei nostrae priores damus Deo, ut retribuatur nobis et supplementum eius.»

Quod si hic est difficultatis sensus, patet, totos libros duos Augustini de Praedestin. SS. et de Dono persever. nihil esse aliud, quam responsionem ad singulas partes ipsius huius difficultatis; patet etiam, nominatim verbis supra descriptis ex n. 27. de Praed. SS. ad eandem responderi; et patet, merito ibidem Augustinum recusare examen singularum sententiarum Patrum antecedentium in doctrina de gratia, «quia illi de gratia Dei quid sentirent, breviter et transeunter quibusdam scriptorum suorum locis adtigerunt.»

S. Augustinus contra Pelagianos et eorum reliquias numquam praedestinationem ad gloriam ante praevisa merita supernaturalia, sed gratuitam praedestinationem gratiae docuit ad excludenda merita naturalia.

Ad Augustini doctrinam de praedestinatione quod spectat, certum est, s. Doctorem contra Pelagianos eorumque reliquias numquam movisse quaestionem de ordine inter praedestinationem gratiae et praedestinationem gloriae; nec umquam alio modo gratuitam asseruisse praedestinationem ac ipsam collationem donorum, adeoque hoc unum postulasse, ut tam donatio quam praedestinatio sive gratiae sive complexe gratiae simul et gloriae admitteretur gratuita exclusis meritis naturalibus et humanis.

Quae dicimus in hac thesi, constant evidenter ex generali indole controversiae de praedestinatione cum Pelagianis et eorum reliquiis; ex ratione, qua Augustinus praedicationem praedestinationis necessariam ostendit; ex modo, quo eam semper in Ecclesia creditam esse demonstrat; ex iis, quorum professionem a Pelagianis et Semipelagianis unice postulat.

1°. Disputatio Augustino cum Pelagianis et Semipelagianis omnino una et eadem erat de donatione et de praedestinatione beneficiorum Dei, ita ut gratuitas et exclusio meritorum non alia sit in praedestinatione quam in donatione ipsa. Duo requirit Augustinus ad rationem praedestinationis; unum quod diligentius et operosius defendit adversus haereticos, ut terminus praedestinationis sit donum dei supernaturale; alterum quod concesso priori per se evidens est, ut illud donum intelligatur praeparatum in aeterna praescientia Dei. Iam quaeso, in quonam constituit s. Doctor rationem doni, ut aliquid dicatur praedestinatum a Deo? Non requirit, ut donum non sit tamquam merces sive praeparatum sive donatum pro ullis meritis; sed requirit, ut meritum cui redditur merces, sit per gratiam, et ut, si hanc ipsam gratiam praecedit aliquod meritum impetrationis, hoc meritum iterum sit per aliam gratiam, donec perveniatur ad gratiam primam, quae nulli reddatur merito, sed omnino ex mera gratuita misericordia. Nisi enim hoc ita esset, iam homo inciperet viam salutis aliquo opere, quod non esset donum Dei supernaturale, et ideo non esset praedestinatum; hic vero ipse nullusque alius est error, quem excludere intendit Augustinus praedicatione praedestinationis. Licet quippe Semipelagiani faterentur, opera bona subsequentia fieri per gratiam, quam impetraverit meritum humanum et naturale, atque ideo illa opera sicut per gratiam a Deo donantur, ita etiam praedestinari; non est tamen haec gratia vera quae gratis datur, et propterea genuinus character doni qui requiritur in termino praedestinationis, ut a Catholicis profitenda est, deficit non ob aliud, nisi quia prima gratia negatur gratis dari, et inchoatio in via salutis adscribitur viribus naturae et merito naturali. Lege et relege libros Augustini de Corrept. et grat.; de Praedest. Sanctorum; de Dono perseverantiae, in quibus rationem praedestinationis potissimum urget et explicat, atque una confer libros alios adversus Pelagianos, nullamque aliam praeter hanc reperies apud ipsum praedestinationis descriptionem, cuius negatione Pelagianos et Semipelagianos errare, cuius defensionem ad sinceram praedicationem gratiae tuendam a se susceptam, cuius professionem inde ab Apostolis Ecclesiam Dei numquam non habuisse affirmat, et cuius proinde fidem ab errantibus illis instantissime postulat. Atqui in hac tota doctrina nullum est vestigium controversiae de ordine, quo sese excipiant praedestinatio ad opera bona per gratiam vere gratuitam, et seorsim spectata praedestinatio ad vitam aeternam, quae illis operibus redditur. Si quis vero per deductionem ex hac Augustiniana notione praedestinationis vellet inquirere ordinem inter praedestinationem praemii et praedestinationem meriti, dici deberet Augustinus ex suis principiis praeparationem in praescientia seu praedestinationem vitae intellexisse consequentem ad praeparationem gratiae et meritorum, eo ipso quod docet donum vitae aeternae esse mercedem datam consequenter ad merita supernaturalia. Vide th. LVII. LVIII. Illud saltem quod unum nunc affirmamus , est evidens, doctrinam de praedestinatione ab Augustino defensam ad excludendum errorem Pelagianorum et Semipelagianorum, non esse assertionem praedestinationis ad gloriam per se spectatae ante praevisa merita supernaturalia.

2°. Generalem hanc indolem totius controversiae de praedestinatione adversus Pelagianos et eorum reliquias in doctrina Augustini distinctius possumus considerare , ut eo manifestius pateat, quod in thesi demonstrandum proposuimus.

Augustinus diserte repetit et inculcat, eam se defendere rationem praedestinationis, quae necessario admittenda sit ab omnibus, qui fateantur gratiam gratis dari, non meritis reddi, et qua negata necessario sit consequens, quod initium meriti salutaris ex nobis est non ex gratia. « Aut enim, inquit, sic praedestinatio praedicanda est, quemadmodum eam Scriptura evidenter loquitur... aut gratia secundum merita nostra dari confitendum, quod sapiunt Pelagiani » de Dono persev. n. 41. Scilicet ut frequenter demonstrat S. Doctor, si fides cum Massiliensibus dicitur praevenire gratiam, eo ipso gratia retribueretur merito fidei, quae ex nobis esset. Ad hunc ergo excludendum errorem ait a se praedicari praedestinationem. « Si utrumque (initium fidei et perseverantia) Dei donum est, et haec Deus dona sua daturum se esse praescivit, praedestinatio praedicanda est, ut possit vera Dei gratia h. e. quae non secundum merita nostra datur, insuperabili munitione defendi » Ibid. n. 54.

Intellexerunt optime Massilienses, eo tandem redire praedestinationem ab Augustino praedicatam, ut gratia credatur praevenire omne initium, quod sit ex nostris viribus. Hinc pro suo praeiudicio quod libertas nulla sit in via salutis, nisi eam viribus nostris saltem inchoare possimus, aiunt « gratiam praevenientem electorum merita a nullo umquam ecclesiasticorum ita esse intellectam » (supra th. LXI. n. II.), excludi autem hac praedestinationis praedicatione omnes exhortationes ad virtutem. Respondet Augustinus ad hoc ultimum: « videant...... subverti hac praedestinationis praedicatione illum tantummodo perniciosissimum errorem, quo dicitur gratiam Dei secundum merita nostra dari » Ibid. n. 42. Genuenses Excerpt. VIII. moverunt difficultatem contra Augustinianam definitionem (ex l. de Don. Persev. n. 35.), qua dicitur praedestinatio « praescientia et praeparatio beneficiorum Dei, quibus certissime liberantur, quicumque liberantur. » Respondet S. Prosper declarans rationem et sensum definitionis hoc modo: « qui istis resistunt, hoc sentire apertissime probantur, quod fides non sit donum Dei, et quod gratia non praeveniat liberum arbitrium, sed sequatur, et quod gratia secundum merita nostra detur. »

Iam vero ad tuendam totam hanc doctrinam de gratuita gratia, ad quam unice pertinere et necessariam esse praedestinationis praedicationem protestantur Augustinus ipse et eius discipulus Prosper, confert utique et necessarium est confiteri praedestinationem ad gratiam atque ad gratiam simul et gloriam non esse ex praevisis meritis naturalibus; at vero quis non videt, ad hanc gratuitatem gratiae asserendam nihil pertinere praedestinationem ad gloriam nullis praevisis et suppositis meritis supernaturalibus? Nisi forte cum Protestantibus etiam necessarium putabimus asserere gratuitam donationem gloriae sine meritis!

3°. Probat Augustinus, antiquos verbi Dei tractatores Cyprianum, Ambrosium, Gregorium Nazianzenum eandem praedestinationem docuisse, quam ipse copiosius defendit adversus novos haereticos. Unde vero id probat? Hoc unico argumento, quod « supradicti tractatores excellentissimi gratiam Dei veram, sicut praedicanda est, praedicarunt, id est, quam nulla merita humana praecedunt. » « Porro, inquit, si haec (cogitationes bonas, voluntatem bonam, fidem, perseverantiam, de quibus immediate ante dixerat) ita Deum noverant dare, ut non ignorarent eum daturum se esse praesciisse, et quibus daturus esset non potuisse nescire, procul dubio noverant praedestinationem, quam per Apostolos praedicatam contra novos haereticos operosius diligentiusque defendimus » de Dono persev. n. 50.

Cum Massilienses queruli obiicerent, « sine hac definitione praedestinationis per tot annos defensam esse catholicam fidem tum contra alios tum maxime contra Pelagianos tot Catholicorum et ipsius Augustini praecedentibus libris, » quomodo Augustinus eandem praedestinationem iampridem se defendisse convincit? Hoc uno iterum argumento, quod in libris antecedentibus iam praedicavit « gratiam, qua nos Deus liberat a malis erroribus et moribus nostris, non praecedentibus bonis meritis nostris; quod, inquit, plenius sapere coepi in ea disputatione, quam scripsi ad beatae memoriae Simplicianum episcopum Mediolanensis Ecclesiae in mei episcopatus exordio, quando et initium fidei donum Dei esse cognovi et asserui » Don. persev. n. 52. 53.

Pari ratione demonstrat Augustinus, hanc praedestinationis doctrinam (a se adsertam) semper fuisse in fide Ecclesiae, quia Ecclesia orando ut infideles credant, ut fideles perseverent, semper professa est, fidem et perseverantiam ceteraque bona salutaria esse Dei dona. « Ille itaque dicat, Ecclesiam aliquando in fide sua non habuisse veritatem praedestinationis huius et gratiae, quae nunc contra novos haereticos cura diligentiore defenditur; ille, inquam, hoc dicat, qui dicere audet aliquando eam non orasse vel non veraciter orasse, sive ut crederent infideles sive ut perseverarent fideles. Quae bona si semper oravit, semper ea Dei dona esse utique credidit, nec ab illo esse praecognita umquam ei negare fas fuit. Ac PER HOC praedestinationis huius fidem, quae contra novos haereticos nova sollicitudine nunc defenditur, numquam Ecclesia Christi non habuit » Don. persev. n. 65.

Quisquis igitur docet, fidem, bona opera, perseverantiam non esse ex nobis nostrisque viribus naturalibus, sed esse dona Dei per gratiam eius, quae non humanis h. e. naturalibus meritis redditur sed gratis datur, simulque confitetur Deum haec eo modo, quo ea confert in tempore, ab aeterno praescivisse, is docet praedestinationem eam, quam Augustinus defendit. At quomodo quaeso in his continetur, Deum nulla supposita praevisione gratiae et operum supernaturalium per gratiam factorum praedestinasse omnes salvandos primo ad gloriam?¹ Quomodo non est evidens, Augustinum unice de donatione gratuita et ideo de praedestinatione gratuita gratiae exclusis humanis meritis esse sollicitum? Quomodo ex eo, quod Patres Augustino antiquiores necessitatem gratiae ad omnia opera salutaria confessi sunt, quod Ecclesia semper oravit, ut infideles perducantur ad fidem et fideles perseverent in fide et bonis operibus, potuit S. Doctori in mentem venire illa recentiorum absolute antecedens praedestinatio ad gloriam? Immo quomodo, si de ordine cogitasset inter praedestinationem ad gloriam per se spectatam et inter praedestinationem gratiae ac operum salutarium , non potius ex ipsis vetustioribus Patribus et ex orationibus Ecclesiae ordinem omnino inversum intellexisset?

4°. Docebant Pelagiani, vitam aeternam reddi ut mercedem meritis humanis ac partim per vires² liberi arbitrii, hinc etiam vitam aeternam praedestinari post et propter merita naturalia. Docebant Semipelagiani, ordinem executionis hunc esse, ut praecedat initium in via salutis ex viribus naturalibus arbitrii, merito hoc naturali impetretur gratia ad opera salutaria, liberi arbitrii vigore perseverantibus tandem reddatur vita aeterna tamquam praemium operum salutarium. Hinc statuebant, eodem ordine praedestinari gratiam post et propter praevisum meritum initiale naturae; et vitam aeternam post et propter praevisum meritum, quod ex suo principio immediato sit quidem supernaturale, sed primam radicem et fundamentum habeat in merito naturali.

In hac doctrina tria sunt admodum distincta et diversa. a) Inter opera bona et vitam aeternam est nexus meriti antecedentis et praemii subsequentis; et iuxta Massilienses est etiam nexus inter merita ipsa, ut meritum unum praecedat, quo gratia impetretur ad aliud. b) Hic nexus non solum est in ordine executionis, sed etiam in ordine praedestinationis; neque enim Deus praedestinat praemium vitae aeternae nisi consequenter ad merita praevisa. c) Haec merita saltem simpliciter non sunt dona Dei per gratiam; ea enim vel in se et simpliciter iuxta Pelagianos, vel initialiter et quoad perseverantiam in fide iuxta Semipelagianos pendent a solis naturalibus viribus arbitrii; ideo bona opera vel saltem initium ac fundamentum bonorum operum (ut loquitur S. Prosper ad Excerpt. VIII. Genuens.) non sunt praedestinata sed solum praescita.

Clarum est, posse quemquam haeresim positam tertio loco totam repudiare ac sentire de gratiae gratuito dono plane secundum catholicam fidem, et nihilominus affirmare, quod dicitur primo et secundo loco, quamvis repudiata illa haeresi sensus harum assertionum erit alius. Ergo si Augustinus censuit, errorem non modo esse in tertio, sed etiam in duobus prioribus per se et absolute spectatis; non satis ei erat postulare reiectionem tertii membri, sed debuit necessario fidem oppositam exigere etiam quoad primum et secundum.

Atqui a) quoad primum Augustinus, immo Catholici omnes concedunt ac docent, vitam aeternam dari meritis utique supernaturalibus. Unde sententiam Pelagianam hac sola ratione corrigit: « cum dicunt Pelagiani... aeternam vitam meritis nostris praecedentibus reddi, respondendum est eis. Si enim merita nostra sic intelligerent, ut etiam ipsa dona Dei esse cognoscerent, non esset reprobanda ista sententia » de Grat. et lib. arb. n. 15. Immo cum certum sit, vitam aeternam esse coronam et mercedem pro meritis, non alio sensu eam posse dici gratiam gratuitam pluribus locis docet Augustinus, nisi quia merita ipsa comparantur per gratiam (ep. 194. ad Sixt.; ep. 186. n. 10. ad Paulin.; de Corrept. et grat. c. 13; de Grat. et lib. arb. cc. 8. 9.) « Ista ergo quaestio (inquit de Grat. et lib. arb. c. 8.) nullo modo mihi videtur posse dissolvi, nisi intelligatur, et ipsa bona opera nostra quibus aeterna vita redditur, ad Dei gratiam pertinere. » Nexum boni usus gratiae prioris cum collatione gratiae subsequentis , pariterque nexum meritorum cum corona aeternae vitae distincte Augustinus declarat locis descriptis supra th. LVIII. n. 2.

b) Ordinem dependentiae in donis unius ab altero prout in tempore conferuntur, eundem esse in praedestinatione, Augustinus omnino consentit, nec aliud a Semipelagianis postulat, quam ut etiam initium boni operis et perseverantiam dona gratiae, atque ideo dona praedestinata esse confiteantur. Haec demonstrata habes th. LVII. Sane quod Augustinus sive a Pelagianis sive a Semipelagianis exigit, est hoc unum, ut merita fateantur esse ex gratia et per gratiam, quae non meritis humanis datur. « Si Pelagius consenserit, etiam ipsam voluntatem et actionem divinitus adiuvari, et sic adiuvari, ut sine illo adiutorio nihil bene velimus et agamus, eamque esse gratiam Dei per I. C. D. N. nihil de adiutorio gratiae Dei, quantum arbitror, inter nos controversiae relinquetur » de Grat. Christi n. 52. Vitali Semipelagiano idem Augustinus ep. 217. al. 107. n. 16. duodecim proponit capita velut plenam expressionem doctrinae catholicae contra haeresim Pelagianam et Semipelagianam: « quae tibi tenenti, inquit, nullum omnino manet nobiscum de hac quaestione certamen. » Atqui in illis quoque capitibus nullum reperies vestigium doctrinae de praedestinatione ad gloriam ante praevisa merita supernaturalia. Totum quod in illis ad praedestinationem referri potest, ad has duas reducitur sententias: « scimus gratiam Dei neque parvulis neque maioribus secundum merita nostra dari; » « scimus pro eis, qui nolunt credere, nos qui iam credimus, recta fide agere, cum oramus, ut credant. »

Ita etiam in Concilio plenario Carthagine habito anno 418, « in auctoritatibus Sedis Apostolicae » ad calcem epistolae Coelestini Pontificis ad Episcopos Galliae, in Concilio Arausicano II.; ceterisque documentis adversus Pelagianos et Semipelagianos summa totius definitionis constituitur in doctrina de peccato originali, de necessitate gratiae ad omne bonum salutare, de necessitate gratiae etiam ad initium fidei et ad salutarem invocationem, et consequenter de gratiae eiusdem gratuitate. Totum in canonibus Arausicanis ad praedestinationis doctrinam pertinens revocatur ad haec. Canon XII: « Tales nos Deus amat, quales futuri sumus ipsius dono, non quales sumus nostro merito; » Canon XXV: « Aliquos ad malum divina potestate praedestinatos esse, non solum non credimus, sed etiam si sunt, qui tantum malum credere velint, eis cum omni detestatione anathema dicimus. » « Auctoritates Sedis Apostolicae » in epistola Coelestini post expositam necessitatem et gratuitatem gratiae concluduntur verbis illis notissimis: « profundiores vero difficilioresque partes incurrentium quaestionum, quas latius pertractarunt, qui haereticis restiterunt, sicut non audemus contemnere, ita necesse non habemus adstruere »³.

Ex his omnibus manifestum est, praedestinationem quam Augustinus « contra novos haereticos nova sollicitudine defendit, » « cuius fidem numquam Ecclesia Christi non habuit, » « quam Scriptura evidenter loquitur, » « cuius praedicatione tantummodo subvertitur perniciosissimus error, gratiam Dei secundum merita nostra dari, » cuius denique professionem ipse ab inimicis gratiae unice postulabat, praedestinationem, inquam, ab Augustino praedicatam non alio pertinere, quam ut vindicetur gratia Dei, a qua est initium omnis boni meriti, et quae gratia ideo gratis non autem meritis datur et praedestinatur; atque ideo ut exclusis meritis naturalibus intelligantur merita, quibus datur et praedestinatur vita aeterna, esse supernaturalia parta per gratiam tum singula in se, tum quoad initium in via salutis, tum quoad perseverantiam. In hac autem doctrina nec explicite nec implicite continetur assertio praedestinationis ad coronam vitae aeternae seorsim spectatam ante et citra praevisa merita supernaturalia; immo continentur principia, ex quibus haud obscure colligitur coronam gloriae, sicut datur meritis acquisitis per gratiam, ita etiam praedestinari eisdem meritis praevisis (Cf. th. LVIII.).

De privata S. Augustini sententia circa praedestinationem ad gloriam.

« Nulla suppetunt argumenta ad persuadendum idonea, S. Augustinum privata saltem sua opinione tenuisse et docuisse, omnes salvandos ad gloriam coelestem praedestinatos esse ex voluntate Dei antecedente praevisionem meritorum supernaturalium. »

Quamvis ex demonstratis praedestinatio, quam Augustinus adversus Pelagianos et Semipelagianos summo studio defendit, et ex cuius negatione consequens esse affirmat gratiam secundum merita nostra humana et naturalia dari, certissime non sit praedestinatio gloriae per se spectatae ante praevisa merita supernaturalia; et quamvis proinde fas non sit cum Iansenianis tam impudenter quam stolide catholicorum theologorum ac veterum Patrum sententiam de praedestinatione gloriae consequente praevisionem meritorum gratiae erroribus Semipelagianis accensere: dubitari tamen potest et inter catholicos Doctores in controversiam vocatum est, quae fuerit ipsius Augustini opinio de praedestinatione gloriae modo, quo diximus spectata. Fieri enim fortasse potuit, ut S. Doctor adversus Pelagianos et eorum reliquias tamquam dogma fidei revelatum defenderit quidem praedestinationis independentiam a meritis naturalibus, quemadmodum in superiori thesi demonstratum est; simul vero in huius catholici dogmatis vindicatione ea usus sit argumentorum forma iisque loquendi modis, ex quibus appareat, eum censuisse ipsam praedestinationem ad gloriam antecedere praevisionem quorumcumque meritorum etiam supernaturalium. Qua admissa hypothesi Augustinus longe alia auctoritate et ratione doctrinam Apostolicam de gratuita praedestinatione ac collatione gratiae, quam suam illam privatam opinionem defendisset; atque ideo nihil mirandum esset, quod ab adversariis Apostolicae tantum doctrinae numquam autem huius suae privatae opinionis professionem postulasset. Multi theologi censent, Augustinum hac in re a Patribus graecis et latinis ipso vetustioribus dissentire, si ii intelligantur, ut eos intelligendos esse demonstravimus et ex ipsis eorum verbis est evidens. Alii non minoris auctoritatis omnino tuentur, ab Augustino numquam in dubium vocatam fuisse praedestinationem ad gloriam ex voluntate Dei consequente praevisionem meritorum gratiae.

Id argumentis probant inter ceteros Petrus de Comitibus Ordin. S. Augustini de Praed. et Reprobat. disp. 3. a. 4. sqq., et in lectione Operum Augustini exercitatissimus Carolus Ioseph Tricassinus Ord. Capuc. qui sepositis aliis quaestionibus suum ingenium et industriam omnem huic uni impendit, ut genuinam sententiam Augustini in doctrina de gratia et praedestinatione assequeretur et explicaret. Legi possunt etiam Vasquez in 1. P. disp. 89. c. 6–8; Valentia in 1. q. 23. punct. 4. §. 5; Stapleton in Rom. IX. (Antidota Apostolica T. II.); Lessius de Praed. sect. 2. et 4; Alticotius Summa Aug. T. VI. a. 3. et 4; Kilber (Theol. Wirceb. T. II.). Cf. Maffei Hist. theol. l. X.

Miror, cur theologi in hac disputatione noluerint sequi eadem principia, quae in aliis similibus quaestionibus hermeneuticis rata sunt ac fixa. Si Augustinus obscurius quandoque loquitur, iuxta principia alibi a nobis declarata (Tract. de Tradit.) videndum est, utrum considerato scopo, contextu, quaestionis statu, proprio eius modo loquendi, instituta collatione variorum locorum conciliari non possit cum communi antecedentium Patrum sententia, quorum se doctrinam sequi ipse ubique profitetur; atque ideo locutiones ambiguae quae duplicem admittunt sensum, semper essent interpretandae non contra sed iuxta doctrinam reliquorum Patrum. Si vero dissensus esset manifestus, ut prudenter conciliari non posset, tum sane non dubitarem cum Pighio, Catharino, Osorio, Camerario, Maldonato (de Praedest. q. 4.)¹, Toleto in 1. q. 23. a. 5. conclus. 2°, Petavio (l. X. coll. IX.) reverenter ab Augustino discedere, cum haec non posset esse nisi privata eius sententia, et iuxta totam disputationis indolem nonnisi opinando ab ipso sanctissimo auctore fuisset proposita aut proponi potuisset (cf. th. LXII.).

Ceterum relinquendo aliis suam cuique propriam interpretationem, mihi videtur undequaque clarissimum, Augustino aeque ac reliquis Patribus numquam in mente fuisse aliam rationem praedestinationis ad gloriam quam suppositis et praevisis meritis supernaturalibus. Sunt argumenta duplicis ordinis, positiva ex testimoniis probantibus sententiam nostram, negativa ex infirmitate rationum pro sententia adversa.

I. Doctrina Augustini, quoties spectat praedestinationem gloriae per se et seorsim a praedestinatione gratiae, innotescit ex sequentibus.

1°. Est principium ratum penes Augustinum, dona quae in tempore conferuntur a Deo propter merita, eodem modo propter merita praevisa praedestinari in aeternitate. Gratuitam praedestinationem donorum Augustinus unice in disputationem induxit, ut demonstraret aeque gratuitam eorundem donationem; eodem igitur sensu gratuitam censuit praedestinationem sicut donationem. Atqui fide certum est et Augustinus ubique inculcat, vitam aeternam ut coronam iustitiae reddi meritis supernaturalibus tamquam gratiam pro gratia; eodem ergo modo eam praedestinari penes Augustinum certum est (th. LVII.).

Insuper constat, Massilienses et Augustinum ipsum ante suum episcopatum constituisse hunc donationis ac praedestinationis ordinem: regnum coelorum conferri meritis; merita acquiri per gratiam Dei; gratiam impetrari per fidem; fidem denique comparari ex viribus naturae non autem per gratiam Dei. Hinc de praedestinatione eodem omnino modo sentiebant, citra controversiam regnum praedestinari ex meritis operum, haecque praedestinari ex impetratione fidei; fidem vero, cum ea non sit donum Dei supernaturale sed ex viribus naturalibus liberi arbitrii, non pertinere ad praedestinationem divinam. Iam vero hunc ordinem praedestinationis Augustinus Episcopus et propugnator doctrinae catholicae adversus Pelagianos et Semipelagianos non solum permittit, sed habet velut certissimum, dummodo corrigatur error de initio in via salutis, ac fides ipsa et fidei initium credatur donum gratiae, quod non meritis sed gratis datur et praedestinatur (Vide demonstrationem in th. LVII. LVIII. LXII.).

2°. Verbis disertis docet Augustinus eo ipso, quod in exsecutione electio ad mercedem fit ex meritis, electionem aeternam seu praedestinationem ad mercedem eandem nullo modo posse intelligi nisi factam ex praevisione meritorum. Propterea ait, in iis locis Scripturae, ubi sermo est de aeterna electione quae non sit ex operibus (ut Rom. IX. 11.), necessario debere intelligi electionem ad illa dona, quae etiam in exsecutione conferuntur nullis praecedentibus meritis; cuiusmodi certe non est pro adultis vita aeterna, sed sunt vocatio ad fidem et aliae gratiae multiplices. Vide th. LVII. n. 3°.

Hinc sicut Chrysostomus docet, praedestinationem esse « neque a sola charitate neque a nostra virtute sed ab utrisque; » et sicut Fulgentius ait, « praeparari gratiam per misericordiam et praedestinari praemium per iustitiam » (supra th. LIX.): ita in eandem doctrinam plene consentit Augustinus. « Quos voluit Dominus, hos elegit; elegit autem, sicut ait Apostolus (Rom. XI. 4.), et secundum suam gratiam et secundum illorum iustitiam » Aug. serm. 100. n. 3. Sicut Epiphanius, Cyrillus, Ambrosius etc. illud Matth. XX. 23. « quibus paratum est a Patre meo, » explicant de regni praeparatione pro laboribus, virtutibus, meritis (supra l. c.): eodem sensu interpretatur etiam Augustinus in Ps. 126. n. 5. « Aliis paratum est a Patre meo (humilibus, non superbis)... et vos alii estote, et vobis paratum est. » Sicut alii Patres communi sententia docent, praemia non esse praedestinata nisi in praescientia meritorum (supra l. c.): ita Augustinus consentit in eandem doctrinam. « Quia (propositum Dei) manet ut iustificet credentes, ideo invenit opera quae iam eligat ad regnum coelorum..... Unde quod dictum est (Eph. I. 4.), quia elegit nos Deus ante mundi constitutionem, non video, quomodo sit dictum nisi praescientia » ad Simplic. l. I. q. 2. n. 6.

3°. Idem probatur ex modo, quo Augustinus censuit numerum praedestinandorum ad gloriam, formaliter spectatum ut numerum, esse quidem antecedenter determinatum; sed qui homines beato huic numero inserantur, seu ut dici solet, numerum materialiter spectatum pendere ex praevisis meritis singulorum. Hinc etiam docet, consummationem praesentis oeconomiae futuram esse ex consilio divino citius vel tardius, prout magis minusve sollicita fuerit cooperatio hominum ad complendum praedestinatum numerum Sanctorum. En verba disertissima Augustini in ipso libro de Corrept. et grat., in quo adversarii potissimum reperisse sibi visi sunt praedestinationem ad gloriam ante praevisa merita. « Certum esse numerum electorum, inquit, neque augendum neque minuendum quamvis et Ioannes Baptista significet, ubi dicit: facite ergo fructum dignum poenitentiae... potens est enim Deus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae (Matth. III. 8.), ut ostendat sic istos esse amputandos, si non fecerint fructum, ut non desit numerus, qui promissus est Abrahae; tamen apertius in Apocalypsi (III. 11.) dicitur: tene quod habes, ne alius accipiat coronam tuam. Si enim alius non est accepturus, nisi iste perdiderit; certus est numerus » De Corrept. et gr. n. 39. Clarius eundem sensum explicat in libello de Bono viduitatis² scripto anno 414 iam fervente disputatione adversus Pelagianos (cf. ib. n. 21.). Hortatur viduas n. 28: « non vos ab hoc studio.... frangat querela vanorum, qui dicunt: quomodo subsistat genus humanum, si omnes fuerint continentes? Quasi propter aliud retardetur³ hoc saeculum, nisi ut impleatur praedestinatus numerus ille Sanctorum, quo citius impleto profecto nec terminus saeculi differetur. » Iterum in libro quem scripsit iam Episcopus de Bono coniug. n. 10: « utinam omnes hoc vellent (continentes esse), dumtaxat in caritate de corde puro et conscientia bona et fide non ficta; multo citius Dei civitas compleretur, et acceleraretur terminus saeculi. »

4°. Augustini fidelissimi interpretes S. Prosper et S. Fulgentius falsum esse dicunt, ex mente Augustini cuiquam negari praedestinationem ad vitam aeternam voluntate Dei antecedente praevisionem ruinae et impoenitentiae; et consequenter etiam docent, Deum « praedestinasse ad regnum, quos ad se praescivit misericordiae praevenientis auxilio redituros et in se misericordiae subsequentis auxilio esse mansuros.» Vide testimonia supra th. LV. n. II. 4°; th. LIX.

II. Examinandus est valor argumentorum, quibus sententia contraria Augustino tribuitur, eorumque inefficacia demonstranda.

1°. Expendemus methodum demonstrationis, qua necessario utatur oportet, quisquis evincere velit, ab Augustino doceri non solum gratiae vel gratiae simul et gloriae, sed gloriae per se spectatae praedestinationem nulla supposita praevisione meritorum supernaturalium; hic enim unice verus est status quaestionis. Itaque nihil plane efficient adversarii, nisi demonstraverint: a) in testimoniis, quae ex Augustino proferuntur, non agi de praedestinatione gratiae fidei, bonorum operum et perseverantiae, sed de praedestinatione gloriae; b) non esse sermonem in complexu de tota serie effectuum praedestinationis a prima gratia usque ad gloriam; hoc enim modo complete spectatam praedestinationem ab aliquo merito pendere, soli Semipelagiani affirmare possunt (th. LVII.): sed demonstrent oportet, inter praedestinationem gloriae per se spectatam et inter praedestinationem gratiae ex mente Augustini esse hunc ordinem, ut praedestinatio gloriae antecedens et absoluta sit principium et norma praedestinationis meritorum ac gratiarum. c) Necesse est ostendant, excludi ab Augustino in praedestinatione gloriae opera sensu catholico supernaturalia; non autem solum opera vel in se naturalia vel in suo initio pendentia a merito naturali, cuiusmodi Semipelagiani admittebant. Necesse vero est haec demonstrare ex claris verbis Augustini, quia S. Doctor pro indole controversiae cum Pelagianis et Semipelagianis praedestinationem semper intelligit praedestinationem gratiae vel gratiae simul et gloriae; opera autem excludit sensu haereticorum accepta, quae scilicet vel immediate vel mediate pendeant ex solis naturalibus viribus liberi arbitrii (th. LXII.). Unde numquam valet praesumptio sed in locis singulis demonstratione opus est, si persuadere velis Augustinum alicubi loqui de praedestinatione gloriae seorsim, et ab ea excludere praevisionem meritorum gratiae; praesumptio enim semper militat pro parte contraria eo ipso, quod indoles totius controversiae et universa S. Doctoris intentio ac contentio gratuitatem gratiae et exclusionem meritorum naturalium unice spectabat. « Audi et intellige, non ex operibus dictum est (Eph. II. 9.) tamquam tuis ex te ipso tibi existentibus, sed tamquam his in quibus te Deus finxit, id est formavit et creavit... non illa creatione qua homines facti sumus, sed ea, de qua ille dicebat qui utique iam homo erat: cor mundum crea in me Deus... Itaque, carissimi, si vita bona nostra nihil aliud est quam Dei gratia, sine dubio et vita aeterna, quae bonae vitae redditur, Dei gratia est, et ipsa etiam gratis datur, quia gratis data est illa cui datur. Sed illa cui datur, tantummodo gratia est; haec autem quae illi datur, quoniam praemium eius est, gratia est pro gratia, tamquam merces pro iustitia » de Grat. et lib. arbit. n. 20. Denique d) non satis est ostentare doctrinam Augustini, quod supposita iam praedestinatione a prima gratia usque ad coronam, infallibiliter consequitur in tempore exsecutio et ipsa donatio vocationis efficacis, iustificationis, perseverantiae, vitae aeternae. Quis enim hoc neget, nisi qui negaret infallibilitatem divinae praescientiae et praedestinationis? Nominatim non sufficit ostendisse, iuxta Augustinum praedestinatos omnes infallibiliter perseverare; qui enim non perseverant, certe non sunt praedestinati: « ideo praedestinati non sunt, quia tales futuri ex voluntaria praevaricatione praesciti sunt » S. Prosper ad Obiect. III. Gallorum. Sed ut aliquid conficiatur, ostendendum est, propter antecedentem absolutam praedestinationem ad gloriam velle Deum dare fidem, bona opera, perseverantiam. Quod qui ab Augustino affirmari persuadere posset, simul etiam illum sibi contradicere demonstrasset. Etenim ad quaestionem, cur Deus uni det gratiam fidei, alteri non det; uni det donum perseverantiae, alteri non det; cum tamen spectata voluntate secundum amplitudinem omnipotentiae posset dare omnibus, spectata vero dignitate recipientium nullum praecedat meritum ante primam gratiam, et praecisione facta a donis gratiae sint omnes indigni: ad hanc inquam quaestionem Augustinus numquam respondet aliud, quam se id ignorare (cont. Iulian. l. IV. c. 8; de Corrept. et grat. c. 8; de Dono persev. cc. 9. 11. 13. etc.). At vero contradictio est manifesta docere, causam cur uni detur, alteri non detur perseverantia, esse antecedentem praedestinationem ad gloriam vel huius negationem, et simul omni data opportunitate asserere, se ignorare causam cur detur vel non detur. Qui hanc tenet sententiam de absoluta antecedente praedestinatione gloriae, ex qua consequatur praedestinatio et distributio gratiae, is profiteatur oportet, se optime scire causam, quam Augustinus ait se ignorare; sed ignorare, cur Deus hunc praedestinet antecedenter ad vitam, illum non praedestinet, quod Augustinus, si praedestinatio gloriae seorsim spectetur, numquam dicit se ignorare, sed immo optime se scire satis declaravit. Vide supra p. 559.560.

Iam vero in testimoniis omnibus, quae ab auctoribus interpretationis nobis contrariae prolata sunt vel proferri possunt, Augustinus agit de praedestinatione gratiae vel de tota serie effectuum praedestinatorum in complexu a prima gratia usque ad gloriam; et gratuitatem praedestinationis semper intelligit omnino eandem ac ipsius iam donationis et exsecutionis in oppositione ad errorem Pelagianum et maxime Semipelagianum, adeoque ad exclusionem meritorum quae vel in se vel in suo initio sint naturalia.

2°. Argumenta quorundam theologorum ex principiis hucusque declaratis primo statim intuitu intelliguntur ad rem non pertinere; unde de iis neque opus esset dicere. Sic Gonetus (disp. II. §. 5.) promittens se velle « mentem et doctrinam huius S. Doctoris operosius inquirere et diligentius investigare, » profert unum argumentum et tria testimonia. Argumentum est: Massilienses testibus Prospero et Hilario in epistolis ad Augustinum defendebant sententiam de praedestinatione post praevisa merita, et improbabant sententiam Augustini de praedestinatione. Augustinus tamen suam doctrinam oppositam Massiliensibus inculcat in libris de Praed. SS. et de Dono persever. Vide responsionem supra in th. LXI. LXII. De testimoniis disertis ex Augustino adferri solitis, mox dicemus; quae vero Gonetus citat nempe efficacissima, hic statim expediri possunt. Testimonium 1ᵐ ex l.⁴ de Corrept. et gr. c. 6: « Apostolos debemus intelligere electos per misericordiam, Iudam per iudicium; illos ergo elegit ad obtinendum regnum suum, istum ad effundendum sanguinem suum. » Testimonium 2ᵘᵐ ex l.⁵ de Grat. et lib. arbit. c. 9: « cum posset dicere Apostolus: stipendium iustitiae vita aeterna, maluit dicere: gratia autem Dei vita aeterna (Rom. VI. 23.), ut hinc intelligeremus, non pro meritis nostris Deum nos ad aeternam vitam, sed pro sua miseratione perducere. » Res est per se clara, et si in citandis verbis Augustini perrexisset paulo ulterius, etiam caecus vidisset, hic agi non tam de praedestinatione quam de exsecutione, in qua merita supernaturalia affirmantur et sola naturalia negantur; prosequitur enim S. Augustinus: « numquid non corona bonis operibus redditur? Sed quia ipsa bona opera ille in bonis operatur.... ne sibi tribuendo quod bene operantur, de bonis tamquam suis extollantur operibus. » Testimonium 3ᵘᵐ et ultimum citat Gonetus velut Augustini ex c. 28 « Soliloquiorum animae ad Deum, » in quo sermo est de tota praedestinationis serie, cui sane nulla praesupponuntur merita. Sed non est necesse verba referre, cum quaestio nobis sit de sententia Augustini, non vero auctoris anonymi, qui haec Soliloquia scripsit certe non ante saec. XIII. post editum Cap. « Damnamus » Concilii Later. IV. anno 1215. (cf. Soliloq. c. 32.).

His levissimis praetermissis respondebimus potius ad duplex argumentum, quod duci solet ex doctrina Augustini de « massa damnata, » et ex eius appellatione ad gratuitam praedestinationem parvulorum. Ad hoc ultimum quod spectat, Augustinus numquam inducit exemplum parvulorum, ut ostendat modum praedestinationis adultorum ad gloriam per se spectatam. Quoties eo exemplo utitur, directe agit de gratuita collatione gratiae baptismi et per hanc regni coelorum nullis praecedentibus meritis parvulorum; atque hinc concludit gratuitam vocationem et collationem gratiae pro adultis. Loquitur ergo de ordine exsecutionis, ubi certum est, vitam aeternam tribui adultis ut coronam iustitiae pro meritis supernaturalibus; ac propterea exemplum infantium non potest valere, neque adhibetur ab Augustino nisi ad declarandam gratuitatem gratiae tum in collatione tum hoc ipso etiam in praedestinatione. « Ex ore quippe infantium et lactentium suam (Deus) perficit laudem, ut quod in his videmus, quorum liberationem bona eorum merita nulla praecedunt, et in his quorum damnationem utrisque communia originalia sola praecedunt, hoc et in maioribus fieri nequaquam omnino cunctemur; id est non putantes, vel secundum sua merita gratiam cuiquam dari, vel nisi suis meritis quemquam puniri » Don. persev. n. 25. In eundem sensum constanter loquitur Augustinus ep. 186. n. 12; de pecc. merit. et remiss. l. I. n. 29. 30; contr. duas epp. Pelagian. l. II. n.11.sqq.; contr. Iul. l. IV. n. 45; de Don. persev. n. 21. 27. 28.; Op. Imperfect. l. I. n. 38.

Ad argumentum alterum sufficit exposuisse doctrinam Augustini de « discretione a massa damnata, » ut intelligatur, ibi semper agi aequo modo tum de collatione tum de praedestinatione gratiae, vel gratiae simul et gloriae, et de tota serie gratiarum in complexu a primo initio usque ad perseverantiam et gloriam. Massa vel aliquando conspersio damnata h. e. rea damnationis dicuntur ab Augustino omnes infecti peccato vel originali vel personali (desumpto nomine ex Rom. IX. 21.). Unde repugnat, ut ab hac massa quispiam liberetur nisi misericordia indebita; non enim potest liberari nisi per gratiam, quae est principium omnis meriti in via salutis. Duplex vero consideratur discretio ab illa massa damnationis: una temporaria eorum, qui iterum suis peccatis in eam relabuntur; alia completa eorum, qui perseverant usque in finem. « Vocati fuerant, et vocantem secuti, ex impiis iustificati et per lavacrum regenerationis renovati.... Vera sunt haec, secundum haec omnia ex nobis erant; verumtamen secundum aliam quandam discretionem non erant ex nobis; nam si fuissent ex nobis, mansissent utique nobiscum » Don. persev. n. 21. Iam quaeso cum praedestinatione ad gloriam ante praevisa merita supernaturalia quid habet commune haec doctrina penes omnes Catholicos certissima, quod nemo a statu peccati et reatu damnationis eruitur nisi indebita misericordia et gratia Dei ? et quod si tota series beneficiorum Dei in praedestinatis consideretur, nec initium nec progressus et perseverantia potest cum Pelagianis et Semipelagianis constitui in meritis humanis; cum non bonum sed malum meritum praecedat, et subsequentia merita ipsa sint dona Dei per gratiam. « Nam quis nos, nisi qui venit quaerere et salvare quod perierat, ab illa perditionis massa et concretione discernit ?... Quis enim te discernit ? Ubi si dixerit homo: fides mea, voluntas mea, bonum opus meum; respondetur ei: quid enim habes, quod non accepisti; si autem accepisti, quid gloriaris, quasi non acceperis ? Hoc utique totum ideo, non ut homo non glorietur, sed ut qui gloriatur, in Domino glorietur.... Non quia bona opera frustrantur, cum Deus reddat unicuique secundum opera eius.... sed quia opera ex gratia, non ex operibus gratia.... nec ipsa fides esset in nobis, nisi Deus unicuique partiretur mensuram fidei » Aug. ep. 186. ad Paulin. n. 4; cf. ep. 196. n. 21. 22; Enchirid. c. 99. etc.

3°. Singula testimonia quae ex Augustino obiici solent vel possunt, non est nobis animus examinare. Sed ut ex principiis hactenus expositis⁶ modus facillimus intelligatur verae interpretationis; speciminis gratia placet periculum facere in testimonio celebri ex l.⁷ de Corrept. et gratia c. 7. n. 13, quod pro sententia adversa omnium clarissimum, in nostra difficillimum existimari solet. « Quicumque ergo ab illa originali damnatione ista divinae gratiae largitate discreti sunt, non est dubium, quod et procuratur eis audiendum evangelium, et cum audiunt credunt, et in fide quae per dilectionem operatur, usque in finem perseverant; et si quando exorbitant, correpti emendantur, et quidam eorum etsi ab hominibus non corripiantur, in viam quam reliquerant, redeunt; et nonnulli accepta gratia in qualibet aetate periculis huius vitae mortis celeritate subtrahuntur. Haec enim omnia operatur in eis, qui vasa misericordiae operatus est eos, qui et elegit eos in Filio suo ante constitutionem mundi per electionem gratiae; si autem gratia, iam non ex operibus, alioquin gratia iam non est gratia. Non enim sic sunt vocati, ut non essent electi; propter quod dictum est, multi enim vocati, pauci electi: sed quoniam secundum propositum vocati sunt, profecto et electi sunt per electionem, ut dictum est, gratiae, non praecedentium meritorum suorum, quia gratia illis est omne meritum. »

Iam iuxta regulas superius descriptas examinetur sensus huius testimonii, quod, ut dixi, ceteris clarius favere videtur adversariis. Imprimis in toto contextu numquam consideratur gloria per se et seorsim spectata; unde etiam nulla est mentio ordinis inter praedestinationem gloriae et praedestinationem gratiae (cf. regulas a. b.). Sed spectatur tota series praedestinationis in aeterna praescientia et praeparatione Dei: « qui gratiae largitate discreti sunt; » « elegit eos ante mundi constitutionem. » Ulterius sicut effectus ab aeterno praesciti sunt et praeparati⁸, ita infallibiliter consequuntur in exsecutione temporaria: « non est dubium, quod et procuratur eis audiendum evangelium etc. » (cf. regulam d.). Quinam sit ordo in illa discretione per gratiae largitatem complexe spectata; utrum antecedenter praedestinet Deus ad coronam et consequenter ad merita, an potius ordine inverso, Augustinus verbis quidem citatis non declarat: si vero ex principiis eius aliunde compertis hoc quaeratur, apparet quid dicendum sit, ex demonstratis initio huius theseos, et apparet clarissime ex consequentibus in hoc ipso loco, quem interpretamur. Ad interrogationem enim, quare aliqui aliquandiu bene viventes non sint electi, non respondet: quia electio ad gloriam facta est antecedente voluntate, et ideo se id nescire; sed respondet, ideo non esse illos inter electos, quia « Deus novit eos perseverantiam non habere, et praescit esse casuros. » Ad quaestionem contra, quare Deus eis perseverantiam non dederit, cum profecto absolute volendo id potuisset, non respondet, quia eos antecedenter non praedestinavit ad vitam; sed si hoc, inquit, a me quaeratur, « me ignorare respondeo » (cf. regulam d.). Porro electio haec plene spectata h. e. ab electione ad primam gratiam usque ad electionem ad perseverantiam et gloriam, utique nulla habet opera antecedentia, quae esse non possent nisi naturalia; nam opera supernaturalia, ut expresse declaratur, sunt ipsamet in serie praedestinatorum effectuum: « per electionem gratiae non praecedentium meritorum suorum, quia gratia illis est omne meritum. » Haec vero operum naturalium exclusio, a quibus pendeat saltem initialiter praedestinatio et donatio, scopus est princeps totius huius loci (cf. regulam c.). Simili plane modo principia posita applicari possunt ac debent ad solvendas difficultates, quae ex S. Augustini aliis textibus promoveri consueverunt (Vid. Tricassin. in Opere de Praedest.).

Quam sit difficile demonstrare, doctrinam de praedestinatione gloriae ante praevisa merita gratiae ex Augustini placitis esse, exemplo est magnus Petavius. Per plura continenter capita hanc telam texuit et retexuit l. IX. de Deo c. 6. sqq. Iam statim in ingressu c. 6. n. 1. non satis discernit duo haec, primum quod Deus praedestinet gloriam certis hominibus, omnibus scilicet salvandis, voluntate antecedente praevisionem meritorum, qua praedestinatione posita iisdem demum merita et gratias efficaces praedestinet; alterum quod Deus « ad gloriam ob merita decernendam nullis adductus est meritis. » Illud prius de quo solo inter Catholicos potest esse disputatio, Petavius nullo modo demonstravit esse ex Augustini sententia; hoc alterum nemo nisi absurde negaret⁹. Quis enim fingat, ad decernendam collationem gloriae ob merita Deum adductum esse aliis quibusdam salvandorum meritis ? Solum posset dici Deus meritis Christi Redemptoris adductus ad gloriam decernendam ob merita hominum salvandorum, de quo Christi merito hic non agitur. Ab hac confusione duplicis quaestionis diversae etiam Suarez (l. I. c. 8. n. 26.) aliique non sunt immunes, ac si hoc, quod Deus nullis meritis adductus est ad gloriam tamquam praemium nostrorum meritorum decernendam, esset iam praedestinatio ante praevisa merita. Immo contrarium plane est inferendum; qui enim nullis permotus meritis sed mero suo beneplacito vult dare coronam sub conditione legitimi certaminis, hoc ipso coronam non praedestinat absolute nisi supposito legitimo certamine. Praeterea Petavius quasi facti poenitens inde a cap. 12° ipsemet concedit et tuetur, Augustinum non gloriam per se spectatam sed gratiam simul et gloriam designare ut terminum praedestinationis, ubi eam negat factam ex ullis meritis praedestinatorum. Ac tandem plane fatetur: « ex Augustini sententia verius putamus, gloriam non praecise absoluteque, sed tamquam praemium atque ex meritis, quae certo futura praescivit, pendentem et cum illis ordinatam destinasse Deum » l. IX. c. 15. n. 1. At, enim Augustinum non raro considerata tota serie effectuum praedestinatorum, hanc a nullo merito pendere adversus Pelagianos et Semipelagianos docuisse, nemo nostrum dubitat; inde vero consequi, quod S. Doctor gloriam per se spectatam, voluntate antecedente praevisionem meritorum praedestinatam esse putaverit, negamus, et Petavius ipse tandem negare videtur, cum concedit minus consentire cum Augustino, « qui decerni a Deo gloriam absolute hoc est cum nulla meritorum serie connexam et contextam arbitrantur » l. c.

De sententia S. Thomae circa praedestinationem gloriae per se et seorsum spectatam.

« Quamvis praedestinatio, quatenus complete spectata est ratio transmissionis in finem vitae aeternae, iuxta S. Thomam imo iuxta doctrinam catholicam nulla possit supponere merita antecedentia: ex ipsa tamen S. Thomae doctrina deducitur, praedestinationem ad gloriam per se et seorsum spectatam esse ex voluntate Dei consequente, quae supponat merita supernaturalia praevisa tamquam rationem praedestinationis ad gloriam vitae aeternae. »

Haec nostra thesis sicut et praecedens per se hermeneutica est; plurimum tamen conferet non solum ad historiam theologiae, sed etiam ad ipsam doctrinam dogmaticam collustrandam. Quamvis in hoc quem indicavimus, sensu S. Thomae defendendo auctores habeamus gravissimos, inter quos nomino Gregorium de Valentia in 1. q. 23. puncto 4. §. 5; Gamachaeum veteris Sorbonae insignem theologum in h. l. S. Th. c. 7; Petrum de Comitibus Augustiniensem de Praed. et Reprob. disp. 3. a. 8: modum tamen ac normam interpretationis nostrae non aliunde quam ex scriptis ipsius Angelici Doctoris adsciscemus. Eandem fere ac in eruendo vero sensu Augustini sequentes methodum, proponemus etiam hic primum clarum auctoris doctrinam, cui nostra interpretatio obscuriorum locorum innititur; deinde singillatim examinabimus illas Angelici Doctoris sententias, ex quibus doctrina contraria consequi videri posset.

I. Doctrina clarissima et nulli ambiguitati obnoxia in scriptis S. Doctoris haec est.

1°. S. Thomas praedestinationem simpliciter dictam numquam intellexit praedestinationem gloriae per se spectatam, sed constanter praedestinationem omnium effectuum in complexu a prima gratia usque ad salutem completam; ut ipsemet diserte declarat. Ita complete sumptam praedestinationem considerat in tota quaestione 23. P. I, ut patet imprimis ex ipsa definitione: « ratio (in mente divina) transmissionis creaturae rationalis in finem vitae aeternae nominatur praedestinatio » (a. 1. cf. a. 2.). Idem clarissime exprimit verbis disertis: « praedestinatio importat respectum ad gratiam ut causa ad effectum » (a. 2. ad 4.); « praedestinatio includit voluntatem conferendi gratiam et gloriam » (a. 4.); « sub ordine praedestinationis cadit, quidquid hominem promovet ad salutem » (a. 8. cf. a. 3. ad 2, et totum a. 5.). Eodem modo de praedestinatione complete spectata agit S. Th. de verit. q. 6; contr. gent. 1. III. c. 163; 1. dist. 40. et 41. Hoc sensu acceptae praedestinationis negat utique et negant omnes Catholici esse aliquam causam meritoriam ex parte nostra.

At 2° quoties Angelicus considerat praedestinationem ad gloriam per se et in comparatione cum praedestinatione ad gratiam, toties affirmat, praedestinari gloriam utpote mercedem et coronam consequenter ad merita praevisa; hancque doctrinam non modo proponit, sed etiam argumentis probat in commentario in Rom. VIII. verbis, quae descripsimus th. LVII. n. 4. Locum huic parallelum habet in Eph. I. lect. 1. (p. 92. ed. de Rubeis). « Sciendum est, quod effectus sunt ratio voluntatis divinae ex parte voliti (intellige iuxta dicta p.572–575.): ita scilicet, quod effectus prior sit ratio ulterioris; sed tamen cum venitur ad primum effectum, non potest ultra assignari aliqua ratio illius effectus, nisi voluntas divina... Ergo secundum hunc modum nec praedestinationis potest ex parte creaturae ratio aliqua assignari, sed solum ex parte Dei. Nam effectus praedestinationis sunt duo scilicet gratia et gloria. Effectuum autem, qui ad gloriam ordinantur, potest quidem ex parte voliti assignari ratio, scilicet gratia; puta Petrum coronavit, quia legitime certavit, et hoc quia fuit firmatus in gratia: sed gratiae, quae est primus effectus, non potest aliqua ratio assignari ex parte hominis, quae sit ratio praedestinationis, quia hoc esset ponere, quod principium boni operis sit in homine ex se ipso et non per gratiam, quod est haeresis Pelagiana. »

Ait itaque S. Thomas: a) eo ipso quod ratio effectus alicuius potest assignari in exsecutione, eadem potest etiam assignari in praedestinatione. Nam ex eo quod in exsecutione Petrus coronatur propter legitimum certamen, probat etiam in praedestinatione unum effectum esse rationem alterius. Ergo iterum sicut probavimus (th.LVII.1.c.) S. Thomas eundem docet esse ordinem praedestinationis et executionis respectu antecessionis et subsecutionis meriti ac praemii, ac proinde gloriam sicut datur propter merita acquisita, ita praedestinari propter merita praevisa. b) Si praedestinatio consideretur prae singulis effectibus, docet Angelicus, effectum priorem esse rationem ulterioris: gratia est ratio meriti, meritum ratio praemii; primi autem effectus nulla potest esse ratio ex parte hominis. c) Hoc solum quod primi effectus non datur ratio, causa est, cur totius praedestinationis in complexu spectatae simul prae gratia et gloria, nulla potest asseri ratio ex parte hominis, quin dicatur gratia propter merita nostra naturalia dari (vide th. LVIII.). Igitur totius praedestinationis in complexu spectatae nulla est ratio praeter misericordem voluntatem Dei, praedestinationis ad gloriam seorsim spectatae ratio est etiam ex parte voliti, sunt videlicet eius ratio merita supernaturalia praevisa.

3°. Quamvis primi effectus praedestinationis h. e. primae gratiae non possit esse ratio seu causa meritoria ex parte hominis, ut nempe gratiam recipiat; est tamen iuxta doctrinam Angelici ex culpa hominis, quod effectum praedestinationis non recipit: ac proinde in omnibus reprobatis adultis, quod non sint praedestinati, culpa ipsorum est. Deus enim vult omnes homines salvos fieri, et ex hac voluntate vult omnibus dare gratiam, ut sint praedestinati et salvantur: qui vero gratiae oblatae finaliter resistunt, ii omnes et soli sunt reprobi. Proinde inter praedestinatos et reprobatos discretio non fit voluntate antecedente, qua Deus omnes vult inter praedestinatos et salvandos, sed voluntate consequente praevisionem boni meriti in cooperantibus cum gratia, et mali meriti in resistentibus gratiae. Audiatur S. Thomas. «Cum in finem ultimum aliquis dirigi non possit nisi auxilio divinae gratiae, sine qua etiam nullus potest habere ea, quae sunt necessaria ad tendendum in ultimum finem, sicut est fides, spes, dilectio, perseverantia, potest alicui videri, quod non sit homini imputandum, si praedictis careat, praecipue cum auxilium divinae gratiae mereri non possit, nec ad Deum converti nisi Deus eum convertat; nulli enim imputatur, quod ab alio dependet. Quod si hoc concedatur, plura inconvenientia consequi, manifestum est....... Ad huius dubitationis solutionem considerandum est, quod licet aliquis per motum liberi arbitrii (nudi) divinam gratiam nec promereri nec acquirere possit; potest tamen se ipsum impedire, ne eam recipiat... Deus enim quantum in se est, paratus est omnibus gratiam dare; vult enim omnes homines salvos fieri et ad cognitionem veritatis venire, ut dicitur 1. Tim. II. 4. Sed illi soli gratia privantur, qui in se ipsis gratiae impedimentum praestant; sicut sole mundum illuminante in culpam imputatur ei, qui oculos claudit, si ex hoc aliquid mali sequatur, licet videre non possit, nisi lumine solis praeveniatur » S. Th. cont. gent. III. c.159. Cf. in Io. VI. 1. V. ed. de Rubeis T. III. p. 572. Vide th. LVIII. n. 4.

4°. Disertis verbis S. Thomas declarat, in praedestinatione includi praevisionem operum, quatenus disponunt ad gratiam sanctificantem, et quatenus merentur gloriam coelestem; atque ideo in praedestinatione includi voluntatem consequentem. Quaerit. 1. dist. 41. q. 1. a. 3, « utrum praescientia meritorum sit causa praedestinationis » ? In responsione primum declarat, sensum quaestionis non esse, utrum scientia et voluntas divina in se spectata habeat causam; sed « utrum effectus voluntatis divinae seu volitum procedat ex aliqua causa, quam Deus praescivit ab aeterno, quae ratio voliti dicitur ratio quaedam voluntatis ex parte effectus » ? Tum progreditur ad solutionem difficultatis. « Ad duplicem effectum praedestinationis (gratiam et gloriam) diversimode se habet nostra operatio, quia opus meritorium informatum gratia est causa meritoria gloriae; sed opus bonum praecedens gratiam non est causa meritoria eius, sed solum dispositio quaedam. Unde patet, quod praedestinatio (actus divinus in se) causam non habet, sed habet rationem ex parte effectus, secundum quam rationalis et iusta dicitur. » Secundum haec ibid. ad 5.ait: « in intellectu praedestinationis includitur voluntas consequens, quae respicit opera, non quasi causam voluntatis (ut est in se), sed sicut causam meritoriam gloriae et sicut praeparationem ad gratiam » (supra th. LVIII. n. 2.). Sicut igitur sine ulla dubitatione multis in locis docet S. Thomas, voluntate antecedente praevisionem operum velle Deum omnes homines salvos fieri (cf. p.472. 473.), quae iam ipsa doctrina cum praedestinatione ad gloriam absolute antecedente consistere (th. LIX.) nequit: ita etiam diserte declarat, praedestinationem pertinere ad voluntatem consequentem, quae respicit opera sicut causam meritoriam gloriae. Ne vero Angelicus se ipsum in operibus sequentibus correxisse dicatur, idem omnino docet in Summa 1. q. 23. a. 5. « Nihil prohibet, aliquem effectum praedestinationis esse causam et rationem alterius, posteriorem quidem prioris secundum rationem causae finalis, priorem vero posterioris secundum rationem causae meritoriae: sicut si dicamus, quod Deus praeordinavit se daturum alicui gloriam ex meritis, et quod praeordinavit se daturum alicui gratiam, ut mereretur gloriam. » Ubi advertas discrimen maximum, quo loquitur de praeordinatione gloriae ex meritis, et de praeordinatione gratiae, ut homo mereretur gloriam; non enim ait, Deum praeordinasse gratiam ex absoluta intentione gloriae; sed gloriam esse hominibus praefixam, ut ipsi mererentur, et ex hac intentione conditionata Deum eis praedestinasse gratiam.

II. In textibus allatis S. Thomas distincte loquitur de praedestinatione ad gloriam per se et seorsum spectata in comparatione cum praedestinatione ad gratiam, atque illam esse consequentem ad merita gratiae praevisa disertissime et clarissime docet. Nihilominus non desunt aliquot textus in scriptis S. Doctoris, qui per se spectati videri possunt praecedentibus repugnare, nisi prae oculis habeatur constans eius modus cum Augustino considerandi praedestinationem ad gratiam, vel complete ad gratiam simul et ad gloriam. Inquiremus primo verum sensum in iis locis, quae a Goneto (disp. II. §. 6.) ad demonstrandam suam sententiam de praedestinatione absolute antecedente adferuntur. Tum examinabimus alia quaedam doctrinae capita, quae penes S.Thomam occurrunt, ac nostrae interpretationi adversari videntur.

1°. Testimonia inducta a Goneto si in contextu legantur, non praeseferunt ullam difficultatem, quamvis ipse affirmet, in iis S. Thomam gratuitam praedestinationem ad gloriam ita expresse docuisse, « ut de eius mente dubitare sit in media velut luce caecutire. »

1ᵐ Testimonium citatum a Goneto ex 1. q. 23. a. 5. ad 3. ad quod reliqua reducuntur, paulo diligentius declarabimus. Verba S. Thomae sunt: « quare hos elegit ad gloriam et illos reprobavit, non habet rationem nisi divinam voluntatem. » At vero si haec verba, ut obiiciuntur extra contextum, accipiantur de voluntate Dei antecedenter praedestinante ad gloriam per se et seorsim a praedestinatione gratiae ac meritorum; continerent doctrinam intolerabilem, qua cum Calvino diceretur reprobatio positiva ad poenam aeternam aeque ac praedestinatio ad gloriam non habere rationem ex parte reproborum, sed esse ex antecedente Dei voluntate. Dico de reprobatione positiva ad poenam S. Thomas debet intelligi; declarat enim diserte hoc ipso in loco: « voluit Deus in hominibus suam repraesentare bonitatem, quantum ad aliquos quos reprobat, per modum iustitiae puniendo. » Hoc vel unum satis est, ut praecisione facta a contextu certissime concludamus, non posse huius loci illum esse sensum, qui in obiectione supponitur. In contextu autem totus hic art. 5. non solum non docet praedestinationem ad gloriam per se spectatam nullis suppositis meritis supernaturalibus, sed diserte docet contrarium. Declarat: a) « sicut Deus salvos nos fecit, ita praedestinavit salvos nos fieri, » i. e. eodem modo et ordine quo in executione salus non est ex nostris operibus, etiam praedestinatio salutis non est ex operibus. Unde b) « effectum praedestinationis possumus considerare dupliciter: uno modo in particulari, et sic nihil prohibet aliquem effectum praedestinationis esse causam et rationem alterius.... sicut si dicamus quod Deus praedestinavit se daturum alicui gloriam ex meritis... et gratiam ut mereretur gloriam. Alio modo potest considerari effectus praedestinationis in communi, et sic impossibile est, quod totus effectus praedestinationis habeat aliquam causam ex parte nostra; quia quidquid est in homine ordinans ipsum in salutem, comprehenditur totum sub effectu praedestinationis, etiam ipsa praeparatio ad gratiam. » Hoc altero modo prae omnibus effectibus in communi considerat hic, ut alibi semper, praedestinationem, ut excludat merita omnia, quae sint extra gratiam praedestinatam tamquam causa ipsius gratiae; videlicet merita Origenistarum in praeexistentia animarum, merita Pelagianorum naturalia, merita Semipelagianorum, quae conditionate futura fingebantur mereri gratiam (supra p. 456.). c) Sicut praedestinationem considerat S. Thomas in omnibus gratiis, quibus Deus hominem perducit ad vitam aeternam; ita spectat in reprobatione ex parte Dei duo, reprobationem formaliter dictam scilicet destinationem ad poenam aeternam, et permissionem peccatorum non sane tamquam medium a Deo ordinatum ad hominem perducendum in interitum, sed quatenus absolute posset Deus efficere, ut peccata non fierent¹; et si peccata non fierent, reprobatio formaliter dicta non sequeretur. « Sicut praedestinatio includit voluntatem conferendi gratiam et gloriam; ita reprobatio includit voluntatem permittendi aliquem cadere in culpam et inferendi damnationis poenam pro culpa » ibid. a. 3. Reprobatio igitur tota est voluntatis consequentis; antecedente enim voluntate vult Deus omnes homines salvos fieri². Praedestinatio supponit voluntatem antecedentem conditionatam, ut omnes salvi fiant; sed includit voluntatem absolutam consequentem, qua Deus vult non modo gratiam praevenientem sed liberum effectum gratiae, scilicet meritum bonum et perseverantiam in bono et propter meritum coronam gloriae: « in intellectu praedestinationis includitur voluntas consequens quae respicit opera... sicut causam meritoriam gloriae et sicut praeparationem ad gratiam » (praeparationem ad gratiam iustificantem, per liberum consensum sub gratia actuali) 1. dist. 41. q. 1. a. 3. ad 5; « nec praedestinatio frustrari potest, quia praescitum est a Deo, quod iste tali causa et tali ordine salvabitur » ib. a. 4; « praedestinatio praesupponit praescientiam futurorum, et ideo sicut Deus decrevit salutem alicuius hominis per orationes aliorum implendam » etc. 3. q. 1. a. 3. ad 4; « praedestinatio includit voluntatem consequentem, quae respicit aliquo modo id, quod ex parte nostra est; non quidem sicut inclinans divinam voluntatem ad volendum³, sed sicut id, ad cuius productionem divina voluntas gratiam ordinat (praedestinat gratiam ut bene operemur, et ut per bona opera mereamur gloriam), vel etiam (in praedestinatione gratiarum ulteriorum et ipsius gloriae) sicut id, quod ad gratiam quodammodo disponit, et gloriam meretur » verit. q. 6. a. 2. ad 2.

His suppositis tamquam claris et indubitatis, duo quaerit S. Thom. in responsione 1. q. 23. a. 5. ad 3, ex qua verba avulsa a Goneto citantur: a) ad quem finem Deus generatim ordinet ipsam reprobationem voluntate utique consequente, et supposita deficientia hominis a fine, quem Deus voluntate antecedente pro omnibus hominibus intendit? Respondet: Deus sicut praedestinationem ordinat ad manifestationem suae bonitatis per modum misericordiae parcendo, ita ordinat reprobationem ad manifestationem suae bonitatis per modum iustitiae puniendo. Discrimen vero est, quod in praedestinatione voluntas absoluta consequens habet idem obiectum quod voluntas antecedens conditionata; in reprobatione voluntas absoluta consequens damnationis habet obiectum aliud quam voluntas antecedens conditionata, quae vult omnes salvos fieri. Quaerit b) comparate, quaenam sit ratio, cur hunc hominem peccatorem Deus praedestinet (praedestinationem in complexu spectando a prima gratia usque ad gloriam), et alterum aeque quidem gratia indignum reprobet; cum posset priorem per iustitiam reprobare, et hunc alterum per misericordiam praedestinare. Hic respondet iuxta doctrinam Apostoli et constantem explicationem Augustini, non iam quod nulla sit ratio reprobationis (id enim est falsissimum); sed quod, cum ambo aeque sint indigni gratia et digni reprobatione, antecedenter ad gratiam non est ratio ex parte hominum, sed est ex sola Dei voluntate misericordi erga unum, iusta erga alterum, quod uni potius quam alteri velit exhibere misericordiam, et ab uno potius quam ab altero exigere, quod ei debetur secundum iustitiam⁴. Haec autem valent et a S. Thoma dicuntur eodem prorsus modo de exsecutione ac de praedestinatione. Iste est in contextu unicus sensus verborum, quibus Gonetus abutitur. « Voluit Deus in hominibus quantum ad aliquos, quos praedestinat (praedestinatione gratiae et gloriae), suam repraesentare bonitatem per modum misericordiae parcendo, et quantum ad aliquos, quos reprobat, per modum iustitiae puniendo (suppositis peccatis). Et haec est ratio, quare Deus quosdam eligit (per electionem gratiae ad coronam gloriae) et quosdam reprobat (voluntate consequente). Et hanc causam assignat Apostolus Rom. IX. 22 dicens: volens Deus ostendere iram, id est vindictam iustitiae (ergo voluntate consequente ad peccatum) et notam facere potentiam suam, sustinuit, id est permisit in multa patientia vasa irae apta in interitum (ad quem se ipsos aptaverunt), ut ostenderet divitias gloriae suae in vasa misericordiae, quae praeparavit in gloriam (per gratiam in gloriam tum sanctitatis tum beatitudinis aeternae); et 2 Tim. II. 20: in magna domo sunt vasa... quaedam quidem in honorem, quaedam vero in contumeliam⁵. Sed quare (comparate) hos eligat in gloriam ⁶ et illos reprobet (dum ambo considerantur adhuc antecedenter ad omnem gratiam, et ambo in peccato aeque indigni gratia et digni reprobatione), non habet rationem nisi divinam voluntatem; unde Augustinus dicit (in Io. tract. XXVI. n. 2): quare hunc trahat et illum non trahat (en tractionem per gratiam, idque in ordine exsecutionis) noli diiudicare, si non vis errare »⁷ S. Th. 1. q. 23. a. 5. ad 3.

In his igitur verbis a) non est sermo de praedestinatione ad gloriam per se spectatam, sed de praedestinatione completa in gloriam et in honorem tum gratiae tum beatitudinis. b) Est sermo sicut de reprobatione ita de praedestinatione pertinente ad voluntatem consequentem, « quae respicit id quod ex parte nostra est, sicut quod ad gratiam (iustificationis) quodammodo disponit et gloriam meretur. » c) Consideratis peccatoribus ante gratiam, nulla est ex parte eorum ratio praedestinationis, licet sit ratio reprobationis; et hoc ipso comparate, cur unus potius praedestinetur et alter reprobetur, non est ratio in ipsis (consideratis ante gratiam), sed in sola Dei voluntate misericordi erga unum, iusta erga alterum. Quae omnia probant quidem prorsus gratuitam sicut collationem ita praedestinationem gratiae; sed nihil pertinent ad ordinem inter praedestinationem gratiae et praedestinationem gloriae, quem S. Doctor in corpore articuli declarat hunc esse: « ut Deus praedestinaverit se daturum alicui gloriam ex meritis, et se daturum alicui gratiam ut mereretur gloriam. » (ut comparet merita, quibus praedestinetur gloria).

Reliquae quae a Goneto obiiciuntur, paucis expedienda sunt.

2ᵘᵐ Testimonium: « Quod Deus velit alicui dare gratiam et gloriam, hoc ex mera liberalitate procedit » S. Th. verit. q. 6. a. 2. Responsio: si hic docetur, gloriam seorsim spectatam praedestinari nullis praevisis meritis supernaturalibus, sensus erit, gloriam etiam non dari in exsecutione ut praemium et coronam pro meritis supernaturalibus, quae esset haeresis Protestantium. S. Thomas docet cum Augustino, immo cum Apostolo Paulo et cum universa Ecclesia, gratiam dari gratis, et gloriam dari ut gratiam pro gratia, atque ideo gratiam et gloriam in complexu spectatam dari ex mera liberalitate Dei. Vide supra p. 583. sq. et alibi passim.

3ᵘᵐ Testimonium: « Praescientia meritorum vel propriorum vel aliorum non est causa praedestinationis » S. Th. verit. q. 6. a. 6. Responsio: Praedestinatio ut actus divinus in se seu ut essentia divina nullam habet causam; ratione effectus connotati si praedestinatio sumitur complete, ut sumere solet S. Thomas et l. c. expresse declarat, non habet rationem ex parte meritorum sive ipsius praedestinati sive aliorum, quia haec ipsa sunt effectus praedestinationis complete et prae complexu omnium effectuum spectatae; sed rationem habet solam bonitatem divinam. Cf. th. LVIII.

4ᵘᵐ Testimonium: « Non potest esse, quod merita consequentia gratiam sint ratio miserendi aut praedestinandi, sed sola Dei voluntas⁸, secundum quam misericorditer aliquos liberat » S. Th. in Rom. IX. lect. 3. (ed. de Rubeis T.VI. p.136.). Responsio: Ratio praedestinationis ad gratiam et liberationis a peccato (sive seorsum spectetur sive in connexione cum praedestinatione omnium subsequentium effectuum) non possunt dici merita praevisa et futura per gratiam « nisi secundum rationem causae finalis, » ut loquitur S. Th. 1. q. 23. a. 5. ad 1. Pertinet ad reliquias Pelagianorum assertio talium meritorum tamquam causae meritoriae, ex qua praedestinetur et detur gratia (vide supra p.456.). Hoc autem sensu de praedestinatione gratiae loqui Angelicum l. c. evidens est ex verbis ipsis et ex contextu: « alio modo potest intelligi, ut aliquis dicatur dignus misericordia non propter aliqua merita praecedentia gratiam, sed propter merita subsequentia; puta, ut dicamus quod Deus dat alicui gratiam et proponit eam ab aeterno illi se daturum, quem praescivit ea bene fore usurum (donatio quippe et praedestinatio respectu meriti vel gratuiti apud S.Th. semper eodem modo se habent)... sed videtur, quod nec hoc convenienter dici possit; manifestum est enim, quod nihil potest poni ut ratio praedestinationis, quod est praedestinationis effectus... Manifestum est autem, quod omne Dei beneficium, quod homini confert ad salutem, est divinae praedestinationis effectus. » Ita complete spectata praedestinatione tandem subiicit Angelicus verba a Goneto citata. At haec doctrina apud omnes Catholicos indubitata quid pertinet ad ordinem inter praedestinationem gloriae et praedestinationem gratiae? Nihil omnino, nisi quatenus S. Doctor etiam hic supponit ut certissimum. id omne quod in exsecutione datur pro meritis, eodem modo etiam ab aeterno praedestinari ex meritis praevisis.

5ᵘᵐ Testimonium: « Ponit Apostolus voluntariam Dei praedestinationem (Eph. I. 11.), cuius quidem praedestinationis ratio non sunt merita nostra, sed mera Dei voluntas propter quod subdit, secundum propositum eius » S. Th. in Eph. lect. IV. (T. VII. p. 98.). Responsio: Huiusmodi argumenta, quae sane facile accumulari possunt in infinitum, supponunt lectores bardos, et status quaestionis prorsus ignaros. De quanam praedestinatione Apostolus loquitur in textu a S. Thoma illustrato? Evidenter de vocatione ad fidem ac gratiam et de huius vocationis praedestinatione. Angelicus explicat vocationem in ordine exsecutionis, quae praecedit omnia merita, et praedestinationem huic vocationi respondentem, atque ideo praedestinationem primae gratiae, quamvis more suo intelligat totam seriem effectuum praedestinationis a prima gratia usque ad gloriam. Praedestinationi ita consideratae nulla supponi merita antecedentia eo ipso, quod nulla praesupponuntur in ordine exsecutionis, saepe iam diximus a nemine Catholico negari. Verba S. Thomae haec sunt: « Dividitur pars ista in tres: quia primo proponit (Apostolus) gratuitam vocationem, secundo voluntariam Dei praedestinationem ... tertio utriusque finem... Dicit ergo, quod huiusmodi gratia superabundavit in nobis, et quod in Christo omnia restaurata sunt ... non nostris meritis sed divina electione ... Gratia autem eius a sola divina voluntate dependet ... quia Deus ... non ex alicuius meritis per gratiam internam vocat. Deinde cum dicit: praedestinati secundum propositum voluntatis eius, ponit voluntariam Dei praedestinationem, de qua dicitur Rom. VIII. 30: quos praedestinavit, hos et vocavit. Cuius quidem praedestinationis (ut vocemur, vel quae saltem includit ipsam primam vocationem) ratio non sunt merita nostra; sed mera Dei voluntas... Ultimo tangit finem utriusque, scilicet praedestinationis et vocationis, ut... per nos qui credimus in Christo, laudetur gloria Dei ... Laus autem gloriae Dei est, cum multi acquiruntur ad fidem, sicut gloria medici est, cum multos acquirit et curat. » Ut hic intelligatur praedestinatio ad gloriam cum praecisione a praedestinatione ad vocationem et ad gratiam, et illa dicatur esse ante merita gratiae, non solum falsum est sed ridiculum. Ordinem inter merita gratiae et inter praedestinationem gloriae seorsim spectatam habes a S. Thoma limpidissime expositum lectione I. in hanc epistolam Eph. (T. VII. p. 92.), quem locum superius descripimus.

2°. Remanet duplex doctrinae caput cum superioribus componendum, doctrina scilicet Angelici de certitudine praedestinationis, atque de ordine inter dilectionem, electionem, et praedestinationem.

a) Docet S. Thomas de verit. q. 6. a. 3, in praedestinatione debere considerari duplicem certitudinem, certitudinem praescientiae et certitudinem h. e. infallibilitatem obiectivam ipsius ordinis praedestinationis in se. Hanc infallibilitatem ordinis explicat ita, ut quamvis liberum arbitrium spectatum sub singulis gratiis possit deficere, infallibilitas tamen ordinis praedestinationis oriatur ex gratiarum sibi succedentium multitudine et varietate. Unde posset instrui hoc argumentum. Praedestinatis omnibus Deus seligit ordinem gratiarum, cui intrinseca est infallibilitas ad assecutionem salutis. Atqui selectio talis ordinis gratiarum praesupponit antecedentem voluntatem absolutam salutis eorum. Ergo prior est absoluta voluntas salutis omnium salvandorum seu praedestinatio gloriae, et ex hac voluntate consequitur selectio ordinis infallibilis gratiarum.

Explicationem doctrinae 1. c. de verit. sumimus ex ipso S. Thoma. Docet alibi: « Providentia divina respectu ipsius boni, quod est per consecutionem gratiae et gloriae , cum praescientia eventus dicitur praedestinatio; providentia divina respectu mali oppositi cum praescientia defectus dicitur reprobatio. Et quia bonum subiacet providentiae ut causatum et ordinatum, ideo dicitur quod praedestinatio est causa gratiae et gloriae, ad quam ordinatur. Sed quia malum non subiacet providentiae ut intentum vel causatum, sed solum ut praescitum et ordinatum (consequente voluntate), ideo reprobatio est tantum praescientia culpae et non causa; sed poenae, per quam culpa ordinatur (rectus ordo servatur), est praescientia et causa » S. Th. 1. dist. 40. q. 4. a. 1.

a) Intelligi itaque imprimis debet discrimen ordinis in misericordi electione unius et in iusta reprobatione alterius. In praedestinatione non solum spectanda est praescientia, « ut si dicatur, quod Deus ordinat praedestinatum ad salutem sicut quemlibet alium, sed cum hoc de praedestinato scit, quod non deficiet a salute; sic enim dicendo non diceretur praedestinatus differre a non praedestinato ex parte ordinis, sed tantum ex parte praescientiae eventus: et sic praescientia esset causa praedestinationis (etiam ad gratiam) nec praedestinatio esset per electionem praedestinantis, quod est contra auctoritatem Scripturae et dicta Sanctorum » de verit. 1. c. Scilicet non sufficit dicere: Deus praevidet eventum salutis; sed necesse est dicere, Deum operari nostram salutem praedestinatione gratiae. Deus ex parte sua omnem quidem gratiam antecedente voluntate destinat ad hoc, ut habeat effectum; sed si homo resistit gratiae, intentio illa Dei antecedens non transit in voluntatem absolutam effectus. At gratias sub quibus videt hominem libere consensurum, praedestinat ex voluntate iam absoluta effectus, et per tales gratias ordinat hominem ad salutem. Etiam illi, cui destinatur gratia, sub qua ex sua culpa et contra voluntatem Dei antecedentem non est consensurus et non consecuturus salutem, posset Deus secundum amplitudinem suae omnipotentiae destinare alium ordinem gratiarum, in quo salvaretur; nihilominus permittit eius deficientiam. Vicissim alteri, cui praedestinat gratiam, sub qua videt eum consensurum et salutem consecuturum, posset sine « punientis iniquitate » destinare alium ordinem, in quo videt fore ut homo sua culpa non cooperaretur et non salvaretur, licet posset ac deberet cooperari et salvari. Si ergo ordo gratiarum pertinens ad praedestinationem completam, in qua continetur ipse effectus liber consensus et iustificationis et meritorum et perseverantiae et tandem salutis comparetur cum ordine gratiarum carentium effectu (licet id sit ex culpa hominis et Deo non volente sed solum permittente deficientiam a salute), facile intelligitur misericors « electio praedestinantis » (Cf. supra p. 619. 620.).

3) Infallibilitas ordinis deinde recte distinguitur a certitudine praescientiae. Veritas enim obiectiva, quod homo si daretur talis gratia, consentiret, licet posset non consentire, et quod sub gratia, dum actu datur, infallibiliter quamvis libere consentit, non efficitur per Dei scientiam, sed supponitur scientiae ut obiectum (supra p. 409. sqq.). Est ergo in ipso ordine praedestinato gratiarum obiectiva infallibilitas, non quidem ex intrinseca natura ac entitate singularum gratiarum (hoc enim S. Thomas ibi apertissime excludit): sed quia quoad gratias ipsas praevenientes obiective verum est quod, si darentur, haberent, et dum dabuntur, habebunt effectum; et quia supposita iam tota series praedestinationis includit ipsum effectum boni operis per gratiam, et in bono perseverantiam, vel si intervenit lapsus, reditum per poenitentiam atque tandem perseverantiam finalem. Hoc modo intelligendum esse putamus, quod S. Thomas ait de infallibilitate ordinis ex multitudine et varietate gratiarum⁹. « Praeter certitudinem praescientiae (qualis certitudo est etiam in eo, quod « non est intentum vel causatum a Deo sed solum praescitum ») ipse ordo praedestinationis habet infallibilem certitudinem, nec tamen causa proxima salutis ordinatur ad eam necessario sed contingenter, scilicet liberum arbitrium (per gratiam et sub gratia). Quod hoc modo potest considerari. Invenimus enim ordinem compossibilem respectu alterius dupliciter. Uno modo, in quantum una causa singularis producit effectum suum ex ordine divinae providentiae; alio modo, quando ex concursu causarum multarum contingentium et deficere possibilium (quales hic sunt gratiae) pervenitur ad unum effectum, quarum unamquamque Deus ordinat ad consecutionem effectus loco eius quae deficit, vel ne altera deficiat; sicut videmus... salvari perpetuitatem speciei divina providentia taliter gubernante, quod non omnia deficiant uno deficiente; et hoc modo est in praedestinatione. Liberum enim arbitrium (sub gratia) deficere potest a salute, tamen in eo quem Deus praedestinat (ubi ergo iam supponitur tota series gratiarum secundum paulo ante declaratam obiectivam infallibilitatem praedestinata), tot alia adminicula praeparantur (continentur in serie praedestinata), quod vel non cadat, vel si cadat, quod resurgat, sicut exhortationes et suffragia orationum, donum gratiae et alia huiusmodi, quibus Deus adminiculatur (in exsecutione, quae semper respondet ordini praedestinationis) homini ad salutem¹⁰. Si ergo consideremus salutem respectu causae proximae scilicet liberi arbitrii, non habet certitudinem sed contingentiam; respectu autem causae primae, quae est praedestinatio (quae in mente divina cum respectu ad usum liberi arbitrii in gratiarum serie iam supponitur et est completa), habet certitudinem.

His declaratis patet responsio ad obiectionem. S. Thomas hic sicut. alibi semper considerat praedestinationem in complexu gratiae et gloriae, non autem agit de ordine prioris aut posterioris inter utrumque beneficium praedestinatum. Ad argumentum in forma respondetur: Deus seligit gratiarum ordinem, cui intrinseca est infallibilitas, distinguo M., infallibilitas est intrinseca ordini gratiarum, quatenus respicitur effectus liberi consensus per gratiam futurus, et quatenus consensus ipse et tota series effectuum cum perseverantia consideratur in praedestinatione completa, concedo M.; intrinseca est infallibilitas ex ipsa entitate gratiae praevenientis et sine respectu ad liberum arbitrium, nego M. Deinde neganda est minor tum per se, ut constat ex dictis p. 614–617, tum iuxta doctrinam S. Thomae, qui non alium agnoscit ordinem, nisi quod ex voluntate antecedente et conditionata salutis praedestinatur gratia, ut homo mereatur coronam; et ex praevisis meritis voluntate consequente absoluta praedestinatur ipsa corona vitae aeternae.

b)Maior videri potest difficultas in conciliandis locis illis, quibus S. Thomas invicem comparat dilectionem, electionem, et praedestinationem. Etenim iuxta Angelici doctrinam dilectio qua Deus vult aliquibus salutem efficaciter tamquam finem, et electio qua vult salutem his prae aliis quos reprobat, dicitur mentis consideratione prior quam praedestinatio, quae est ratio ordinis gratiarum in finem vitae aeternae. Unde videtur doceri, Deum velle prius absolute salutem ut finem, et ex hac voluntate antecedente velle gratias et merita tamquam media ad finem. Vide 1. q. 23. a. 4; de verit. q. 6. a. 1; 1. dist. 41. q. 1. aa. 1. 2.

Genuina interpretatio horum articulorum, pendet a determinatione veri sensus, quo S. Thomas dilectionem et electionem intellexit. Si electio intelligitur electio ad gloriam per se spectatam et dicitur esse ex voluntate antecedente; praedestinatio vero dicitur ordinatio mediorum ad gloriam ut ad finem absolute praestitutum , sensus esset is, quem volunt adversarii. Tum vero quomodo quaeso talis ordo non pugnat cum doctrina ab Angelico, ut vidimus, clare proposita de « praedestinatione gloriae ex meritis, » et de praedestiuatione ex « voluntate consequente, quae respicit opera ut causam meritoriam gloriae ? » Si contra dilectio et electio aeque ac praedestinatio penes S. Thomam habet pro obiecto collationem gratiae et gloriae; et si electio quatenus est ad gloriam, non antecedenti sed consequenti voluntati salvificae tribuitur, tota illa comparatio nihil officit doctrinae de praedestinatione ad gloriam ex meritis praevisis, sed eam potius confirmat.

Atqui c) electio in illis ipsis articulis a S. Thoma diserte dicitur non solum ad gloriam, sed ad gratiam simul et gloriam. « Quaedam bona dat (Deus) aliquibus, quae non dat aliis; et sic in collatione gratiae et gloriae attenditur electio » 1. q. 23. a. 4. ad1. « Electio divina facit diversitatem gratiae, sicut dispositio (divina) diversitatem natura facit » 1. dist. 41. q. 1. a. 2. ad 2. Hoc ergo modo complexe de salute inchoata per gratiam et consummata per gloriam S. Doctor intelligi debet, quando ait: « Deus vult eorum salutem, ad quod pertinet electio et dilectio » 1. q. 23. a. 4. 0. Dilectio vero Dei sive voluntas communicandi bonum refertur ad bona eadem, ad quae pertinet electio; ergo ad gratiam et gloriam: electio enim supra dilectionem id solum addit, quod Deus dilectione vult bonum alicui absque comparatione cum aliis, electione hoc bonum vult aliquibus prae aliis, ut l. c. Angelicus declarat.

d) Ex doctrina diserta S. Thomae electio, praesertim ut includitur electio ad gloriam, pertinet ad voluntatem Dei consequentem, non ad antecedentem; voluntate enim antecedente (ante omnem praevisionem consensus vel dissensus, meriti boni vel mali) iuxta S. Thomam Deus non eligit aliquos prae aliis; sed vult omnes salvos fieri. Ad hanc obiectionem: « electio quandam discretionem importat, sed Deus vult omnes homines salvos fieri, ergo praedestinatio est absque electione,» Angelicus respondet 1. q. 23. a. 4. ad 3: « dicendum quod Deus vult omnes salvos fieri antecedenter, quod non est simpliciter velle (ita ut sit ipse effectus) sed secundum quid (conditionate), non autem consequenter, quod est simpliciter velle. » Affirmat ergo: Deus voluntate antecedente vult omnes salvos fieri, quae non est adhuc electio; et vult aliquos prae aliis salvos fieri voluntate consequente, quae ipsa est electio. Iterum: « si electio accipiatur, secundum quod est in proposito ipsius Dei, sic aeterna est, quia ab aeterno voluit bonos a malis segregare in gloriam » 1. dist. 41. q. 1. a. 2. Profecto si electio in gloriam formaliter spectata supponit discrimen inter bonos et malos, ea pertinet ad voluntatem consequentem (cf. Augustin. supra p. 579.)¹¹

Quae si ita sunt, haec tria dilectio, electio, praedestinatio apud S. Th. non distinguuntur inter se eo, quod una sit voluntatis antecedentis altera consequentis; sed sunt aeque omnes voluntatis consequentis, nec distinguuntur ratione terminorum, ad quos referuntur (cf. Suarez de Praed. 1. I. c. 11). Terminus enim completus omnium trium est tota series beneficiorum Dei a prima gratia cum effectu coniuncta usque ad salutem completam, et terminus incomplete spectatus est vel gratia vel gloria. Distinctio solum est in formali conceptu: dilectio enim formaliter est voluntas communicandi illa beneficia supernaturalia; electio est eadem voluntas cum superaddita notione, quod haec communicatio refertur ad unum prae altero; praedestinatio est ipsamet dilectio et electio addita formali notione ordinationis ad finem cum infallibili certitudine ipsius exitus. Unde patet, quomodo iuxta doctrinam S. Thomae ll. cc. dilectio in suo formali conceptu sit ratione prior electione, et electio ratione prior praedestinatione. Conceptus scilicet praedestinationis includit electionem et dilectionem, hisque aliquam notam superaddit; sicut et electio includit dilectionem aliqua nota superaddita. Sed ne hac notione prioris et posterioris fallamur, retinendum est, hoc ordine tria illa sese excipere, quando ad eundem terminum referuntur, h. e. quando omnia tria spectantur vel prae tota serie beneficiorum in complexu, vel prae gratia, vel prae gloria. Si enim electio e. g. spectaretur prae gloria solum, et praedestinatio prae gratia, tum sane praedestinatio praecederet electionem.

Conferri potest de conceptu et mutua relatione propositi, electionis et praedestinationis declaratio S. Bonaventurae in 1. dist. 40. a. 3. q. 2. ad 2. « Notandum, quod in Deo idem sunt propositum, praedestinatio et electio secundum rem ; tamen differunt secundum rationem intelligendi... Propositum dicit firmam voluntatis conceptionem, praedestinatio cum conceptione dicit praeordinationem, et electio quandam discretionem. Secundum ergo hoc patet, quod propositum est prius secundum rationem intelligendi, et deinde electio (et deinde praedestinatio); quia prius est intelligendum aliquid separari a malo sive a malitia quam dirigi in finem, et sic patet diversitas et ordo. »

Hisce positis patet responsio ad argumentum ductum ex hac doctrina S. Thomae, quod formari potest huiusmodi. Iuxta S. Th. 1. q. 23. a. 4. et aliis ll. cc. electio praecedit praedestinationem. Atqui electio iuxta S. Th. est absoluta voluntas finis, qua Deus aliquibus prae aliis vult aeternam salutem; praedestinatio est ratio ordinis in illum finem, qui ordo est per gratias efficaces et merita. Ergo iuxta S. Th. voluntas absoluta aeternae salutis sive electio ad gloriam per se spectatam praecedit ordinationem ad finem, et proinde etiam praevisionem gratiarum et meritorum, quae sunt media ad finem. Respondetur: distinguo M., electio, si ea intelligitur absoluta voluntas gloriae per se et seorsim spectatae, iuxta S.Th. praecedit praedestinationem, si haec intelligitur praedestinatio incomplete spectata ad gratiam et merita, nego M. Electio spectata complete ut absoluta consequens voluntas, qua Deus beneficia supernaturalia gratiae simul et gloriae vult aliquibus prae aliis, antecedit praedestinationem eorundem beneficiorum, subdistinguo M., notio electionis est prior, quia minus plena seu constans paucioribus notis, concedo M.; praecedit tamquam actus secundum suum terminum ratione distinctus, ex quo intelligatur consequi praedestinatio tamquam actus secundum alium terminum ratione distinctus, nego M. Porro quod dicitur: electio est absoluta voluntas aeternae salutis et praedestinatio est voluntas gratiarum ac meritorum, distinguo m., electio adaequate spectata iuxta S. Th. est voluntas gloriae seorsim, et praedestinatio est gratiarum et meritorum, ita ut non includatur in electione tota series beneficiorum supernaturalium, nego m. Electio et praedestinatio possunt inadaequate spectari modo illo, quo dicitur, subdistinguo m., et tum electio a S. Th. umquam docetur praecedere praedestinationem, nego m.; et tum electio ad gloriam ex clara S. Th. doctrina aliis locis tradita deberet dici consequens praedestinationem gratiarum et meritorum, concedo m.