Tractatus de Deo uno secundum naturam

Quomodo Deus sit ipsa pulchritudo.

« Sicut Deus est ipsa veritas et ipsa bonitas, ita est ipsa pulchritudo, atque adeo causa exemplaris et efficiens omnis pulchritudinis derivatae. »

Cum vero et bono intime cohaeret pulchrum. Est itaque Deus sicut ipsa veritas et ipsa bonitas, ita ipsa pulchritudo essentialis. Pulchrum a posteriori ex effectu definitur a S. Thoma 1. q. 5. a: 4. ad 1: « pulchra dicuntur, quae visa placent.» Hinc animadvertit ibidem S. Doctor, pulchrum referri ad vim cognoscitivam, sicut bonum ad appetitum. Quare in definitione tradita, si extendatur ad pulchrum qua late patet, visio intelligi debet non modo sensilis, sed etiam et maxime intellectualis. Hoc autem modo definitio sub se comprehendit, quae non univoce sed tantum analogice conveniunt in ratione, ex qua dicuntur pulchra. Quare non una et eadem pulchri ratio postulari debet sed tantum analoga in diversis, quae sunt et dicuntur pulchra. Pulchrum infimae rationis potest dici, quod per se et immediate delectat sensum tantum visus et auditus, in quibus maior est analogia cum facultate cognoscente, quam in ceteris sensibus: sicut color pulcher et sonus pulcher dicitur. Pulchrum gradu altero et perfectius est, quod vel per sensum visus et auditus vel per imaginationem pertingit ad vim intellectualem hancque delectatione afficit. Facile patet, pulchrum utroque hoc sensu formaliter ¹ esse non posse nisi in sensibilibus, quae sint sensibilia vel in se et reipsa, vel tamquam sensibilia exhibeantur.

Quia vero illa definitio ex effectu petita non declarat pulchrum, quid sit in se; « non enim ideo pulchra sunt, quia delectant; sed ideo delectant, quia pulchra sunt » (cf. Aug. de vera relig. c. 32.): intrinseca ratio et essentia pulchritudinis inquirenda manet. Ea generatim constitui videtur in multiplicitatis unitate: « pulchra ideo, quia similes sibi partes sunt, et aliqua copulatione ad unam convenientiam redigantur » Aug. de ver. relig. c. 32. n. 59. Dicendum igitur, multa esse instar materiae, et unitatem esse ipsam formam pulchritudinis: « omnis pulchritudinis forma unitas, » inquit idem S. Augustinus ep. 18. al. 63. ad Coelestin. n. 2. Unde quo maior et magis distincta multiplicitas, dummodo intensio. unitatis ei respondeat, eo maior erit pulchritudo, sive sit multiplicitas simultanea in spatio, ut pulchritudo picturae; sive successiva in tempore, ut pulchritudo musicae. Ubi vero deest unitas et commensio, ipsa deest pulchritudinis formalis ratio. Contra si unitas esset maxima in omnimoda simplicitate, et maxima virtualis multiplicitas, pulchritudo foret maxima. Hoc autem in sensibilibus esse non potest.

Hinc alia est eaque altior ac nobilior pulchritudo in mere intelligibilibus et intellectualibus. Quae enim nec sensuum nec imaginationis obiectum sunt, sed solo mentis intuitu visa delectant, pulcherrima sunt pulchritudine, quacum illa altera sensilis non eiusdem rationis sed analoga tantum est. Hinc pulchritudo intelligibilis est et in ipsis veritatibus abstractis, quae in mirabili sua connexione, atque adeo in unitate et simplicitate principiorum et in mira varietate ac concentu consequentium visae mentem rationalem purissima voluptate perfundunt. In realiter existentibus unitas in multiplicitate ac pulchritudo mente percipienda est imprimis in omni vita sive vegetali, sive sensitiva, ex qua vita velut effectus ac nuntii pulchritudinis intrinsecae promanant pulcherrima phaenomena sensibilia e. g. in floribus, in oculo, et universim in corporibus animalibus. Hinc intelligi potest, quanto nobilior sit pulchritudo in anima rationali, et adhuc excelsior in puris spiritibus, ubi maxima unitas et simplicitas substantiae nobilissimae, et admirabilis varietas facultatum, virium ac virtutum ². Sublimissima demum est animae et spiritus pulchritudo in elevatione supernaturali per gratiam sanctificantem, per habitus et virtutes divinitus ei infusas, et per consortium divinae naturae, quae pulchritudo in consummatione per gloriam beatificam completur.

Iam vero totius pulchritudinis, ordinis, harmoniae, multiplicitatis et unitatis sive in corporeis sive in spiritualibus, in naturalibus et supernaturalibus causa exemplaris et efficiens infinite eminens est summa illa unitas, quae Deus est; ita ut omnis haec pulchritudo in creatis simul comprehensa, omnisque splendor veritatis ac bonitatis in omnibus spiritualibus creaturis refulgens non sit nisi aliqua languida imago et obscura adumbratio pulchritudinis Dei, qui est « ipsum secundum se atque secum uniforme semper existens pulchrum, atque fontanam universi pulchri pulchritudinem in se ipso eminenter anticipans » ³ Dionys. div.nom. c. 4. §. 7. Eius enim essentia una et simplicissima in hac sua simplicitate imprimis comprehendit omnes omnium perfectionum rationes, quas nos distinguere possumus; comprehendit deinde eo ipso ut imitabilis ad extra eminenter rationes omnes omnium non modo existentium sed etiam possibilium; comprehendit porro una cogitatione infinita, quae est ipsa eius substantia, omnes omnis veri rationes in ipsa sua essentia, et comprehendit una substantiali volitione omnes omnis boni rationes in eadem sua essentia. Haecque omnia in eo sunt unum simplicissimum intellectuale Esse, adeo ut unitas perfectionis cui repugnat omnis diversitas, sua infinita intensione aequipolleat et superemineat infinitis distinctis, si ea mens concipere posset. Si porro consideremus unitatem simplicissimam essentiae infinitae cum distinctione reali et necessaria personarum Patris, Filii, et Spiritus Sancti inter se, in perfecta identitate cum essentia, quadamtenus cogitando concipere vel potius in hac nostra caligine suspicari possumus, quomodo Deus sit ipsa pulchritudo absoluta in se ⁴⁵, in cuius comprehensione et amore infinito ipsa divina beatitudo consistit, et cuius clara visione omnis mens creata in amorem rapitur et continuo beata est.