Tractatus de Deo uno secundum naturam

Rationalis cognitio legis naturae ab Apostolo gentibus asserta includit ac demonstrat rationalem cognitionem Dei supremi legislatoris.

« Paulus Apostolus diserte docet, legem moralem absolute obligantem esse cognoscibilem et cognitam a gentibus per vires rationis citra positivam eiusdem legis revelationem; quae ipsa rationalis cognitio obligationis supponit et includit pari omnino modo rationalem cognoscibilitatem ac cognitionem Dei citra positivam revelationem traditam et susceptam de existentia Dei; quamvis aliqua saltem confusa notitia Dei sit ordine prior prae distincta cognitione obligationis moralis. »

Cardo rei in eo vertitur, ut ex doctrina Apostoli ac proinde ex revelato verbo Dei demonstretur moralis obligationis seu obligantis legis naturae cognitio possibilis ex viribus rationis, quin haec cognitio praesupponat revelationem positivam, ex qua hauriatur vel cui innitatur. Hoc posito deinde consequitur seu potius in hoc ipso includitur, etiam cognitionem aliquam existentiae Dei posse esse mere rationalem et non fundatam in revelatione positiva, quia obligationis moralis cognitio essentialiter includens aliquam notitiam Dei non potest esse ex viribus rationis citra revelationem, quin eodem modo se habeat notitia Dei instar fundamenti essentialiter inclusa in ipsa cognitione obligationis moralis. Alia est magis philosophica quam theologica quaestio de nexu logico inter cognitionem utramque, utrum cognitio legis sit ordine prior, ex qua perveniatur ad notitiam Dei; an vero solum ex revelata vi rationis ad cognoscendam legem concludatur vis rationis eiusdem ad cognoscendum Deum, quia illa sine hac esse non potest. Sunt ergo tres theseos partes.

I. Rationalem principiorum moralium cognitionem, quae possit esse et fuerit penes gentes citra positivam legis moralis revelationem, Paulus docet Rom. II. 14–16. Contextus totius loci v. 9–16. ita habet. Scopus Apostoli sicut alibi passim in tota epistola, ita maxime hoc loco est profligare illum iudaicum errorem ac fastum, quo gloriabantur, sufficere ad iustitiam esse genere Iudaeum et pertinere ad oeconomiam Mosaicam. Cf. Iustin. dialog. cum Tryphone n. 44. 102. 105. Quod igitur genus spectat, ait Apostolus, Deus illius rationem non habet; sed tam Iudaei quam Graeci iudicantur secundum opera sua sive bona sive mala v. 9–11. Si Iudaei gloriantur in praerogativa legis et oeconomiae Mosaicae, haec eos non liberabit ab interitu; nec inde habent, cur prae gentibus, quibus lex revelata non est, superbe se efferant. Nam sicut qui non pertinentes ad legem peccaverunt, peribunt non quidem propter transgressionem legis incognitae, sed propter peccata commissa contra legem non ex revelatione sed aliunde notam; ita pertinentes ad legem non ideo iam salvi sunt, sed immo secundum legem revelatam iudicabuntur: « non enim auditores legis iusti sunt apud Deum, sed factores legis iustificabuntur » v. 12. 13.¹.

Totam hanc doctrinam illustrat Paulus comparando Iudaeos cum gentilibus. Discrimen, ait, non in eo esse, quod illi lege accepta sint eo ipso filii iustitiae, hi sint absolute absque lege et velut a priori destinati exitio; idque non ita esse probat inde, quod gentes et ipsae habent legem naturalem, secundum quam iudicabuntur v. 14–16. In hac iam sectione id, quod nobis probandum est continetur.

« Cum enim gentes, quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt, faciunt; eiusmodi legem non habentes ipsi sibi sunt lex: qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis, testimonium reddente illis conscientia ipsorum, et inter se invicem cogitationibus accusantibus aut etiam defendentibus, in die, cum iudicabit Deus occulta hominum secundum evangelium meum per Iesum Christum »².

Lex quam gentes non habere dicuntur, h. l. non est lex Mosaica cerimonialis; neque enim ea quae huius legis sunt, gentes naturaliter faciunt, aut ullo sensu scripta habent in cordibus suis; sed hoc totum evidenter pertinet ad legem moralem, ut etiam diserte adhuc in sequentibus v. 18–22. declaratur agi de lege prohibente furtum, adulterium, idololatriam. At haec lex non potest intelligi simpliciter et quoad rem ipsam, quatenus gentes dicuntur eam non habere; immo Apostolus diserte docet, quoad rem ipsam esse hanc legem scriptam in cordibus gentium. Distinguit ergo Paulus formam legis manifestatae Iudaeis per positivam revelationem, secundum quam gentes legem non habent, et rem ipsam legis (τα του νομου, το ἐργον του νομου), quam habent etiam gentes, sed per aliam manifestationem. Lex positive revelata dicitur ὁ νομος, sed etiam absque revelatione innotescunt τα του νομου, το ἐργον του νομου. Est ergo oppositio apud Paulum non inter legem et eius negationem; sed inter unum et alterum modum manifestationis, qui pro Iudaeis est positiva revelatio, pro gentibus autem negatur revelatio positiva, et modus manifestationis oppositus declaratur esse manifestatio per ipsam naturam rationalem, h. e. quod absque revelatione positiva legis intelligunt lumine rationis bonum et malum morale, atque obligationem illud faciendi, hoc vitandi: « naturaliter (φυσει rationali natura docente) ea quae legis sunt, faciunt; » legem non habentes ipsi sibi sunt lex; » « ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. »

Iam nemini puto in mentem veniet obiectio, quae a scriptore Belga anonymo huic doctrinae opposita est³. Revelatio, aiebat ille, quam Paulus negat de lege gentibus cognita, non est alia nisi revelatio Mosaica; ergo pro gentibus supponitur vel potest supponi revelatio positiva alia, scilicet illa facta primis parentibus et per traditionem propagata ad omnes gentes, ex qua docentur et sine qua cognoscere non possent legem moralem. Esset ergo apud Apostolum oppositio non inter revelationem positivam pro Iudaeis et eius negationem pro gentibus; sed inter revelationis formam unam Mosaicam et alteram primitivam.

At ne quaeso inventa nostra philosophica in textum Pauli inseramus; sed unice quaeratur, quid Apostolus doceat. Iam vero ipse non solum negat gentes habere revelationem legis; sed etiam distincte docet, unde legem moralem cognoscant, vel certe cognoscere possint. Legi enim, quam revelatam (adde si lubet, revelatam per Moysen) non habent, Apostolus opponit naturam: ubi manifesto locum revelationis, per quam lex promulgata est Iudaeis, penes gentes occupat aliud principium cognitionis; pro revelatione legis positiva (si placet Mosaica) est eis natura, non vero pro revelatione una revelatio altera. Hoc Paulus adhuc disertius declarat; nam quando natura faciunt quae legis sunt, « huiusmodi legem non habentes, ipsi sibi sunt lex. » Sicut in priori inciso revelationi legis substituitur natura, ita in hoc altero, quod est prioris declaratio, locum revelationis legis occupant ipsi homines rationales. Quomodo autem intelligi potest alia positiva legis revelatio, cum Apostolus in oppositione ad revelationem licet Mosaicam declarat, naturam esse legis promulgatricem ita, ut gentiles ipsi sibi sint lex?

Ulterius explicat Apostolus, quomodo ipsi sibi sint lex. Natura ipsique homines rationalis naturae non sunt principium legem ferens, ut fingit philosophia Kantiana; sed ipsi sibi sunt lex, quatenus eis natura rationalis legem manifestat et velut promulgat, quae sane legis promulgatio non consistit nisi in obligationis cognitione per naturale lumen rationis. Hoc significat Apostolus illis verbis: « ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis⁴ scriptum in cordibus suis. » Postquam promulgationi legis per revelationem explicite opposuit naturam et ipsos homines rationalis naturae, facile intelligitur, hanc scriptionem legis in cordibus (intellectibus) non esse eam, qua ipsa lex et doctrina revelata per abundantiorem gratiam internam in novo Testamento dicitur scribi in cordibus (Ier. XXXI. 33; Heb. VIII. 10; X. 16.); sed esse scriptionem, cuius proximum principium est ipsa natura rationalis⁵ in oppositione ad scriptionem in tabulis et ad revelationem positivam.

Porro legem scriptam in cordibus sive hanc legis cognitionem ostendunt illi legem non habentes eo, quod cogitationes rationales (λογισμοι) mala accusant, et bona defendunt ac probant. Has cogitationes accusantes ac defendentes non esse ortas ex aliqua legis revelatione sive Mosaica sive alia, patet ex eo, quod Paulus hoc testimonium conscientiae inducit ad declarandam scriptionem legis in cordibus gentium. Quatuor incisa ad eandem rem declarandam, connectuntur: absque lege revelata faciunt natura, quae legis sunt; unde sequitur, pro revelata lege eos sibi ipsis esse legem; hoc declaratur per aliud, quod legem habent scriptam in intellectibus suis; hoc demum manifestum redditur testimonio ipsorum conscientiae, dum cogitationibus rationalibus in se ipsis bona approbant, mala condemnant.

Duplex est igitur series sententiarum, in quarum una affirmatur moralis legis revelatio, ubi non negamus Apostolum prae oculis habere speciatim revelationem Mosaicam: « quicumque in lege peccaverunt... auditores legis... requiescis in lege... instructus (κατηχουμενος) per legem... habens formam (μορφωσιν claram expressionem) scientiae et veritatis in lege. » In altera serie opposita non solum negatur haec specialis Mosaica revelatio pro gentibus; sed declaratur principium cognitionis ita, ut positiva quaevis revelatio legis ab hac gentium cognitione excludatur: « gentes legem non habentes naturaliter faciunt, quae legis sunt... legem non habentes ipsi sibi sunt lex... ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis... testimonium reddente illis conscientia, et inter se invicem cogitationibus accusantibus aut etiam defendentibus. »

Maneat itaque omnino ratum ac fixum, ab Apostolo doceri non iam humanae rationis facultatem ad suscipiendam et intelligendam legem moralem positiva revelatione propositam; sed vim rationis, ut bonum et malum morale et proinde principia moralia et absolutam legis naturalis obligationem suo lumine citra propositionem positivae revelationis valeat intelligere. Unde praeclare Tertullianus (de coron. milit. c. 6.) ait, et legem naturalem esse et naturam legalem, h. e. rationalem naturam ipsam vi sua esse legis magistram. Porro qui lumine rationis intelligit obligationem ad vitandum malum morale et bonum faciendum, hoc ipso intelligit hanc obligationem valere pro quavis creatura rationali; et esse obligationem absolutam semper, ubique, sub quavis hypothesi obstringentem. Nimirum intelligitur, nulla posse esse adiuncta, in quibus non maneat strictissima creaturae rationalis obligatio vitandi malum morale; non autem ideo negatur, posse esse actus, qui in quibusdam adiunctis mali, in aliis adiunctis mali non sint, quia licet materialiter iidem in morali tamen ordine ex diversitate adiunctorum sunt diversi. Multo etiam minus per cognitionem rationalem obligationis absolutae sub quavis hypothesi obstringentis significatur, ut sane lepide haec nostra verba interpretatus est nobisque exprobravit scriptor ille anonymus, amplitudo cognitionis rationalis citra revelationem in actu secundo facile parabilis, quae sese extendat ad universam legem moralem et ad omnia adiuncta determinanda, sub quibus actus morales sint boni aut mali.

Haec cognitio legis formaliter ut legis absolute obligantis iam includitur, ut dixi, in ipsa cognitione boni et mali moralis. Insuper vero Apostolus diserte docet rationalem cognitionem legis ipsius absolute obligantis ita, ut conscientia aliquos actus tueatur ceu bonos, alios absolute damnet ceu malos approbatione et condemnatione valitura in ipso « die, cum iudicabit Deus occulta hominum per Iesum Christum »⁶.

II. Iam vero in cognitione legis moralis absolute obstringentis etiam includitur saltem confusa aliqua cognitio Dei supremi principii et finis. Neque enim ut ratio ultima huius absolutae obligationis, quam homo naturaliter cognoscit, potest intelligi ipsa dignitas naturae humanae, ut Kantiani et ex Kantianis principiis Hermesiani voluerunt; siquidem homo per cognitionem suae absolutae obligationis non intelligit suam dignitatem, quae imperet; sed suam dependentiam ab aliquo superiore, cui ad rectum ordinem servandum teneatur subesse et obedire. Et quia obligationem moralem intelligit ut absolutam, cui quaevis creatura rationalis subiecta sit, eo ipso intelligit hunc superiorem, in cuius eminentia super omnes creaturas obligatio fundatur, saltem obscure et confuse ut supremum Dominum, cui absolutum debeatur obsequium. Sane Paulus ipse c. I. v. 32. declarat gentiles eodem lumine rationis, quo ex ordine physico invisibilia Dei intellecta conspiciuntur, etiam cognovisse ordinem moralem formaliter ut legem Dei absolute obligantem. Inde enim eorum demonstratur peccatum, quoniam « cum legem Dei cognovissent, quod qui talia agunt, digni sunt morte, non solum ea faciunt, sed etiam consentiunt facientibus »⁷.

Sine dubio igitur Apostolus docet rationalem cognitionem ordinis moralis ita, ut in ea simul contineatur saltem confusa cognitio existentis Dei, supremi legislatoris et ultimi finis. Iam vero si cognitio obligationis potest esse et revera aliqua est simpliciter per lumen rationis absque revelatione positiva, ut Paulum docere demonstravimus; idem lumen rationis intelligens obligationem legis necessario complectitur etiam Deum existentem, sine quo obligatio ipsa absoluta non posset intelligi. Si vero diceretur, cognitionem Dei ex revelatione derivatam supponi tamquam fundamentum , ut possit ratio intelligere obligationem moralem; iam haec legis cognitio non esset possibilis absque revelatione, sed tota revelationi necessario inniteretur, contra id quod Paulus disertissime docet. Ergo hoc ipso quod ex doctrina Apostoli constat, obligationem legis naturae posse intelligi simpliciter lumine rationis, quin praesupponatur revelatio, iam etiam constat et in hac ipsa doctrina includitur, eodem modo lumine rationis posse perveniri ad cognitionem Dei supremi principii obligationis, et legislatoris.

III. Alia vero est quaestio de nexu logico inter cognitionem Dei et cognitionem legis absolute obligantis; utrum non modo haec ex illa consequatur, sed etiam ordine inverso ex hac ad illam possit perveniri. Nobis hoc loco solutio quaestionis non esset necessaria, cum ad nostrum scopum plene sufficiat, quod in cognitione legis per lumen rationis, ut ab Apostolo declaratur, etiam includitur cognitio Dei per idem lumen rationis citra revelationem , quocumque medio ratio ad hanc cognitionem Dei primum pervenire queat. Si nihilominus quaestioni respondere placeat, imprimis ex dictis evidens est, non posse cognitionem absolutae obligationis praesupponi ut fundamentum , ex quo perveniatur ad primam cognitionem Dei , cum haec illius fundamentum sit, et ideo non ordine inverso ex illa haec primum attingi possit. Unde etiam S. Paulus potius ex Dei existentia naturaliter cognita deduxisse videtur naturalem cognitionem legis ac ordinis moralis , quam ex hac illam demonstrare voluisse. Non tamen ideo ex cognitione ordinis ac legis moralis nullus est ascensus ad cognitionem Dei. Medium enim illud seu argumentum ex ordine morali potest proponi dupliciter: 1° in coniunctione cum aliis demonstrationibus existentiae Dei; 2° per se et absolute. Primo modo potest ratio ex aliis manifestationibus analytice ascendere ad cognitionem existentiae Dei; et ex hac cognita distincte intelligere obligationem absolutam legis moralis. Ex hac porro distincta cognitione potest fieri velut regressus ad confirmandam ac clarius intelligendam ipsam Dei existentiam perfectionemque. Quo in processu nemo dixerit, alium occurrere circulum, nisi ascensus ex creaturis ad cognoscendum Deum, et descensus ex Deo ad creaturas perfectius cognoscendas, et ex his denique perfectius cognitis regressus ad Deum plenius intelligendum. Huiusmodi autem regressus qui ex Apostolo satis colligitur, eo magis legitimus ac opportunus censeri debet, quod clara cognitio obligationis moralis non supponit necessario claram et distinctam cognitionem existentiae Dei, licet sine cognitione eius aliqua saltem confusa consistere non possit.

Si deinde argumentum per se et ab aliis seiunctum spectetur, non utique potest supponi perfecta cognitio obligationis absque cognitione Dei, ut ex illa ad hanc primum perveniri queat, quemadmodum iam diximus. Sed aliud est perfecta cognitio absolutae obligationis, aliud cognitio aliqua ordinis moralis latius spectati. Etenim ex ipsa consideratione naturae rationalis ordinatae ad verum et bonum, et ex consideratione societatis humanae facile intelligitur necessitas et existentia ordinis moralis, existentia ultimi finis in fruitione veri et boni, necessitas et existentia iurium et officiorum, cum istae sint relationes essentiales naturae rationalis, quae sine his contradictionem involveret. Atqui relationes hae essentiales, quarum necessitas et existentia intelligitur, ultimo fundamento carerent, nisi existeret summum bonum, sanctus et iustus legislator ac iudex supremus. Sicut ergo ex intellecto ordine physico ratio humana potest cognoscere Deum existentem; ita potest ex perspectis relationibus essentialibus ordinis moralis assurgere ad cognoscendum Deum ordinis causam exemplarem et efficientem. Hic quidem per se est rerum ordo obiectivus; practice tamen et facto ipso huiusmodi notiones ordinis moralis, sicut alibi dicemus de notionibus metaphysicis veri, boni, necessarii, censeo esse fundamentum non ad primam cognitionem existentiae, sed ad expolitiorem cognitionem perfectionis et attributorum Dei. Verum de his disputatio prolixior ad philosophiam pertinet. Cf. Hieronym. in Gal. I. T. VII. p. 391; Chrysost. ad scandalizatos c. 8. T. III. p. 482 ; Constitut. Apost. l. VIII. c. 12.