Tractatus de Deo uno secundum naturam

Scientia Dei in se una multipliciter distingui potest secundum diversa sua obiecta.

« Quamvis scientia Dei in se unus sit simplicissimus actus substantialis; ex diversa tamen ratione obiectorum, quae eidem subsunt, causa repetitur, cur iuxta solemnes partitiones merito distinguatur: scientia necessaria absolute et necessaria solum ex hypothesi; scientia visionis in cognoscendo et scientia pertinens ad efficiendum (speculativa et practica); scientia approbationis et improbationis, quae postrema in Scripturis etiam ignoratio appellatur. »

Scientia Dei in se est ipsa divina essentia sub ratione infiniti actus intellectualis, non ergo ea in se potest esse multiplex, sed est unus aeternus actus intellectioque una simplicissima (th. XXVII.). Insuper divina intellectio per ipsam essentiam divinam ut per suum obiectum formale in tota sua perfectione constituitur, obiecta autem alia omnia per ipsam cognitam essentiam uno et eodem simplicissimo actu cognoscuntur, nec ullam in substantiali illa intellectione inducunt perfectionem vel mutationem. Est eadem intellectio, qua Deus comprehendit se ipsum suamque essentiam, simul intellectio omnium sine ulla in intellectione ipsa multiplicatione aut distinctione (th. XXXVIII.).

Quamvis vero intellectio divina in se ita simplex sit citra omnem actuum vel formarum multiplicationem, obiecta tamen horumque ad ipsam habitudines non unius sed diversae sunt rationis. Quare si scientiam consideramus secundum terminos, quos connotat et qui ei subsunt, non solum est fundamentum sed etiam necessitas in una eademque scientia nostris inadaequatis conceptibus plures rationes diversas distinguendi.

Obiecta vero scientiae divinae distribui possunt ita, ut 1° scientia comprehendat vel actuales existentias, vel rerum essentias secundum meram possibilitatem. Prior desumpto nomine a cognitione nostra sensili, qua non nisi actu existentia videri possunt, dicta est scientia visionis¹; altera ad distinctionem a priori nomen retinuit simplicis intelligentiae².

Porro quae actu numquam existunt, vel quae saltem spectantur in signo priori ad actualem existentiam, considerari iterum possunt secundum duplicem rationem; secundum essentiam, inquam, in statu merae possibilitatis, prout sunt obiectum simplicis intelligentiae, et secundum existentiam, quam non habent absolute, haberent tamen infallibiliter, si aliqua conditio verificaretur. In hoc secundo sensu obiectum nec scitur ut realiter pro aliqua temporis differentia existens, quod per se patet; nec solum essentia et mera existentiae possibilitas cognoscitur. Profecto enim longe aliud est cognoscere e. g. peccatum ut possibile, et aliud novisse hominem morte praereptum certo peccata haec aut illa patraturum fuisse, si diutius vixisset; quo exemplo utuntur Gregorius Nyss., Augustinus aliique Patres, de quibus postea dicemus. Merito ergo secundum obiectorum diversitatem praeter scientiam visionis et simplicis intelligentiae distinguitur scientia futurorum sub conditione. Haec cum scientia simplicis intelligentiae in eo convenit, quod obiectum non intuetur ut absolute actu existens; in eo autem differt, quod non solum ad essentiam necessariam, sed ad existentiam contingentem refertur, quae infallibiliter foret sub aliqua conditione: ordine inverso cum scientia visionis aliquatenus convenit eo, quod refertur ad existentiam contingentem, non autem solum ad essentiam necessariam; differt autem in eo, quod non intuetur existentiam absolute futuram actu. Est ergo hoc obiectum medium inter obiectum visionis et obiectum simplicis intelligentiae, cum quo utroque in aliquo convenit et in aliquo differt. Unde theologi inde a saeculo XVI. labente scientiam Dei sub hac ratione spectatam nomine derivato a proprietatibus obiecti dixerunt scientiam mediam; est nimirum, ut ex dictis patet, media inter scientiam visionis et simplicis intelligentiae. Facile tamen ea communi nomine computari potest cum scientia vel simplicis intelligentiae vel visionis, prout sub diversa ratione cum alterutra convenit; secundum hanc igitur connumerationem penes vetustiores theologos duplex tantum divisionis membrum reperiri non est mirum. Rem vero ipsam penes antiquos fuisse compertissimam, suo loco ostendemus; nunc adhuc potius ex hypothesi disputamus. Si nempe existentia rei nominatim vero existentia actus liberi voluntatis creatae, quae sub aliqua conditione infallibiliter futura esset, potest esse obiectum scientiae infinitae; sub hac hypothesi postea demonstranda affirmamus, ad duplex membrum scientiae visionis et simplicis intelligentiae merito subdi tertium scientiae futurorum sub conditione, hancque non incommode dici scientiam mediam³. Ceterum disputationem de nomine parvi vel nullius momenti, de re ipsa maximi esse putamus. De illo ergo nihil amplius, de hac mox pluribus dicemus.

2°. Rerum essentiae in statu possibilitatis essentiarumque veritas inde solum sunt, quod divina essentia est hoc modo imitabilis entibus et perfectionibus analogis eorumque mutuis relationibus. Haec autem imitabilitas est Deo naturalis, necessaria, et independens a libera voluntate, cum realiter nihil sit aliud quam ipsa essentia Dei sub ratione primi et absoluti Esse, absoluti veri, et exemplaris omnis perfectionis. Unde veritas essentiarum in statu possibilitatis est absolute necessaria. Omnem autem veritatem divina intellectio necessario comprehendit. Scientia ergo simplicis intelligentiae est quoad totam obiecti amplitudinem absolute necessaria. Contra vero existentia Dei solius est necessaria, existentia alia omnis est contingens. Actualis igitur existentia omnium quae praeter Deum aliquando sunt, ita est veritas, ut absolute posset etiam vera fuisse negatio existentiae. Quod autem existunt, pendet vel a libera Dei voluntate operante per se solam aut per subiectam sibi creaturam, vel a libera voluntate divina faciente aut permittente simulque a libera voluntate creata⁴. Unde obiectum princeps scientiae visionis est quidem absolute necessarium, Dei scilicet necessario existens essentia⁵: obiectum autem secundarium posset etiam non esse; si tamen est, necessario subest intuitioni divinae. Sicut ergo scientia visionis prae divina essentia existente est absolute necessaria, ita prae aliis omnibus solum est necessaria ex hypothesi, quod ea realiter aliquando existant.

Ad hanc ultimam revocatur etiam scientia futurorum sub conditione tum generatim, tum nominatim liberorum actuum creaturae, de quibus solis sermo fit, ubi agitur de scientia hac media. Quod enim in certis adiunctis constitutus Titius peccaret et Caius non peccaret, ita verum est, ut posset etiam esse verum oppositum. In hypothesi autem veritatis, quod Titius in illis adiunctis esset peccaturus et Caius non esset peccaturus, quae hypothesis ab eorum libera voluntate pendet, Deus hoc verum necessario cognoscit; et si verum esset oppositum, hoc iterum Deus necessario cognosceret.

Scientia ergo eadem, quae prae obiectorum existentia vel non existentia distinguitur in triplex membrum n. 1°. declaratum, considerando necessitatem vel contingentiam eorundem obiectorum recte distribuitur in scientiam necessariam absolute et necessariam solum ex hypothesi.

3° Scientia simplicis intelligentiae sensu declarato intellecta concipi potest dupliciter versari circa obiectum; vel ut simpliciter est cognitio veritatis obiectivae, vel quatenus comprehendit rerum omnium naturas, fines, bonitatem, ordinem, relationes etc., formaliter quatenus res sunt idoneae, ut a Deo ipso accipiant existentiam. Hoc secundo modo scientia est ad modum artis ratio rerum efficiendarum, nec est mere theoretica essentiarum et veritatis cognitio; sed est intellectio operabilium sub formali ratione, quatenus ab ipso Deo cognoscente effici possunt, atque ideo scientia est practica.

Potest autem ea spectari a) per se quatenus comprehendit omnes rationes et modos rerum producendarum: ita est practica in actu primo, non tamen est causa rerum in actu secundo; secus enim productio rerum non libera esset sed absolute necessaria, et possibilia omnia essent actu producta. Hic fuit error Wicleffi et nostra aetate est multorum sophistarum, qui sensu praepostero creaturas dicunt cogitationes Dei. Dixerunt quidem etiam ss. Patres: «Deus cogitando creat, et cogitatio (seu potius res cogitatione concepta) fit opus»⁶; at sensu longe diverso. Nam b) haec eadem scientia practica spectari debet, quatenus praelucet tamquam ars et directrix liberae voluntati imperanti, ut pro aliqua temporis differentia res actu sint, quarum naturas et rationes divina ars comprehendit et praemonstrat⁷. Hoc altero modo scientia est practica in actu secundo (cf. supra p. 315.). Ita igitur divina sapientia in Scripturis «omnium artifex,» et Deus «omnia in sapientia fecisse» passim dicitur. «Sapientia, inquit Dionysius (div. nom. c. 7. §. 3.), ex omnibus cognosci potest, quoniam secundum divinum oraculum ipsa est omnium effectrix, et semper cuncta harmonice componens, et indissolubilis concentus omnium ordinisque causa, et semper postrema antecedentium connectens cum supremis sequentium, unamque universi conspirationem et consonantiam adornans»⁸.

Scientia autem visionis accepta sensu superius declarato, non quidem existentiam iam actione transeunte productam, existentiae tamen veritatem pro aliqua temporis differentia supponit ratione priorem. Haec ergo scientia visionis non ad operandum refertur; sed supposita operatione est existentiae operis intuitio. Idem fere de scientia media sive de intuitione actus, qui existeret, si aliqua poneretur conditio, dicendum est. Hoc tamen non impedit, quominus tum scientia visionis tum praesertim scientia eorum, quae sub aliqua conditione forent, non quidem per modum artis sed per modum providentiae mediate practica esse possit. Licet enim in Deo non sit una volitio propter alteram, cum unus sit simplicissimus actus, quo vult omnia, quaecumque vult; nihilominus ea quae Deus vult, sunt in mutua dependentia, vultque ut unum sit propter alterum. Unde visio existentiae unius rei potest nostro modo concipiendi praelucere divinis consiliis ad volendum aliud, eoque sensu esse directrix in operando. Scientiam mediam divinae providentiae nominatim in disponendis creaturis rationalibus praelucere, facile intelligitur.

Patet ergo scientiam Dei universim spectatam sub ratione qua ad operationem refertur, distribui merito in scientiam speculativam et practicam.

4°. Approbatio et improbatio proprie non ad scientiam pertinet sed ad voluntatem. Dicitur itaque scientia approbationis cognitio bonorum, quae divinae voluntati placent; scientia improbationis cognitio malorum, quae displicent. «Notitia approbationis, inquit S. Bonaventura (in 1. dist. 39. a. 1. q. 2.), connotat complacentiam voluntatis. Hac non cognoscit Deus omnia, quia nec mala nec malos, sed tantum bona et bonos.» Unde patet, scientiam Dei speculativam aliquam, scientiam vero, quae per modum artis sit practica, omnem et secundum totam amplitudinem esse scientiam approbationis.

Scientia igitur approbationis in tota sua amplitudine latius patet quam scientia practica; nihilominus quia omnis scientia practica est scientia approbationis, S. Thomas (1. q. 14. a. 8.) simpliciter ait, scientiam practicam dici consuevisse scientiam approbationis. Neque enim opera Domini possunt esse nisi bona. «Tecum sapientia tua, quae novit opera tua, quae et affuit tunc, cum orbem terrarum faceres, et sciebat, quid esset placitum oculis tuis, et quid directum in praeceptis tuis» Sap. IX. 9. Praesertim vero novisse dicitur Deus amicos suos, quos gratiis suis et praevenit et subsequitur; unde plerumque in locis, ubi de hac cognitione agitur, scientia tum visionis practica per modum oeconomicae sapientiae, tum simplicis intelligentiae practica per modum efficientiae simul coniungitur. «Novi te ex nomine, et invenisti gratiam coram me» Exod. XXXIII. 12; atque inverso ordine: «invenisti gratiam coram me, et te ipsum novi ex nomine» ib. v. 17. «Novit Dominus viam iustorum» Ps. I. 6. «Novit Dominus dies immaculatorum» Ps. XXXVI. 18. «Priusquam te formarem in utero, novi te» Ier. I. 5. «Oculi Domini super timentes eum» passim. Cf. Io. X. 14; 2. Tim. II. 19.

Scientia speculativa, quatenus est visionis, et bonorum existentiam supponit, simpliciter coniunctam habet approbationem. «Vidit Deus cuncta, quae fecerat, et erant valde bona» Gen. I. Quatenus vero scientia speculativa est simplicis intelligentiae vel media, cum ea cohaeret approbatio minus proprio sensu, boni videlicet tantum possibilis, vel quod foret sub aliqua conditione.

Porro scientia speculativa tum visionis tum simplicis intelligentiae tum media etiam ad ea refertur, quae sunt simpliciter mala⁹; haecque est scientia improbationis. In improbatione autem includitur negatio contraria scientiae approbationis; quia igitur Deus eos, quos suis beneficiis et gratiis cum effectu ipso prosequitur suaque amicitia dignatur, potissimum novisse in Scripturis dicitur; ideo huius benevolae cognitionis negatio contraria in iisdem Scripturis dicitur non raro ignoratio. «Nescio vos, unde sitis» «Numquam novi vos» Matth. VII. 23; Luc. XIII. 27. «Mundi sunt oculi tui, ne videas malum, et respicere ad iniquitatem non poteris» Habac. I. 13. Cf. Aug. ep. 169. ad Evod. n. 2; ep. 215. ad Valentin. n. 6; Fulgent. ad Trasimund. l. II. c. 8.

Ex dictis approbatio pertinet tum ad scientiam practicam tum ad speculativam. Veteres nihilominus Scholastici distinguendo duo membra tamquam se invicem excludentia, scientiam simplicis notitiae et scientiam approbationis, illam simplicis notitiae sumebant sensu latiori pro scientia speculativa (tum visionis tum simplicis intelligentiae), hanc approbationis contra accipiebant sensu restrictiori pro sola scientia practica et effectiva, ut paulo ante ex S. Thoma indicavimus. Hinc apparet, nihil agere eos theologos, qui auctoritate veterum Magistrorum persuadere volunt, scientiam visionis esse practicam et effectricem eorum, quae ipsi subsunt. Ex communi veterum Scholasticorum doctrina, aiunt, scientia approbationis est practica et efficiens. Atqui scientia approbationis est scientia visionis. Ergo scientia visionis est practica et efficiens. Responsio continetur in superiori declaratione. Scilicet distinguo maiorem: omnis scientia, quae a recentioribus appellatur scientia approbationis, ex doctrina veterum est practica, nego; sensu restrictiori, quo a veteribus scientia approbationis opponebatur speculativae, concedo. Pariter distinguo minorem: scientia approbationis ut intelligebatur ab illis veteribus, est visionis, nego; si visio sumitur secundum usum loquendi paulo recentiorum, ut communiter iam solet intelligi, sic aliqua scientia approbationis, speculativa tamen et non practica, est scientia visionis; concedo.