Tractatus de Deo uno secundum naturam

De discrimine infinito entis divini ab ente universali.

« Errant sine dubio, qui docent ideam entis, sub qua intelligimus, « quidquid intellectualiter concipimus, esse ideam Dei; atque adeo ens, « quod illius ideae obiectum est, esse Deum licet solum directe et nondum reflexe cognitum. »

Qui rationem entis, quod Deus est, in superioribus thesibus demonstratam intellexerit, simulque animum adverterit ad rationem entis, quod apprehendimus in omnibus quaecumque concipimus; facile persentiet, certitudinem propositionis quam defendimus, in praecedentibus iam esse demonstratam, hancque thesim esse instar corollarii, quod ex superioribus sponte consequitur. Quod enim illa idea universalissima comprehenditur, non est ens aliquod singulare, in se determinatum; sed est nota abstractissima realitatis sive possibilis sive actualis (quando dicitur ens), vel realitatis actu (quando dicitur esse actu), in qua praeter oppositionem ad nihilum et ad non esse nulla est determinatio. Esse divinum in ipsa simplicissima ratione essentiae ex demonstratis est Esse singulare, determinatum determinatione summa, ultra quam intensior esse non potest. Unde patet illud ens, sub cuius ratione omnia concipimus, non solum non cognosci a nobis sub formali ratione divinae essentiae ut in se est, quod adversarii libenter utique concedunt; sed etiam non esse ens divinum, totaque sui ratione ab ente divino esse diversum.

Sane discrimen est maximum 1°. in ipso modo, quo ens utramque concipimus. Conceptu proprio entis nobis exhibetur id quod est in creatis, siquidem ex his immediate illam abstrahimus; tum vero ex creatis concludendo pervenimus ad cogitandum ipsum Esse exemplare, principium et fontem totius esse creati et creabilis¹. Ideo non habemus conceptum proprium positivum huius Esse divini, quia non immediate in se cognitioni nostrae obiicitur, sed solum ex effectibus aequivocis (ordinis ab eo diversi) et ex adumbrationibus et similitudinibus concludendo (« ratiocinationum tactu » vid. supra p. 151.) illud attingimus. Hinc Patres docent, si ens spectetur, quod conceptu proprio per abstractionem ex creatis nobis exhibetur, Deum concipi debere per negationem et per ὑπεροχήν, dicendumque non esse ens et esse super omnia entia (supra th. XII. XXIII.).

2°. Discrimen est infinitum in ipsa intrinseca ratione entis, ex quo ille modus diversus concipiendi oritur. Ratio illa entis, quam primam et sub qua omnia mens nostra concipit, abstractissima est, constans quippe nota unica in oppositione ad non ens; adeoque est intensione minima, et propterea eius universalitas seu extensio est maxima; reperitur enim in omnibus quae sunt vel cogitari possunt, pertinens ad eorum intrinsecam formalem rationem: quamvis in esse actuali singulorum non nisi ens determinatum in concreto secundum propriam cuiique rationem et diversos participationis gradus exstare possit, a quibus omnibus determinationibus abstrahendo intellectus nostri operatione ipsam illam ideam entis universalis concipimus. Contra vero ens quod Deus est, in ipsa sua ratione entis est plenitudo omnis absolutae perfectionis; et ideo intensione infinitum est atque per hanc ipsam rationem entis absoluti determinatum ad esse singularitatis, cui multiplicatio intrinsece repugnat.

Igitur 3°. simplicitas entis in communi est negativa per abstractionem ab omnibus perfectionibus determinatis, et ideo simplicitas illa non est nec esse potest in reali existentia, sed tantum in apprehensione mentis; entis divini simplicitas est positiva per infinitam intensionem perfectionis in ipsa ratione entis absoluti, et ideo necessario est in reali existentia, mentis autem nostrae apprehensione non nisi imperfectissime et per negationes eam assequimur. « Non considerarunt (Amalricus a Bena et eius sectatores), quod id, quod commune est vel universale, sine additione esse (actu) non potest, sed sine additione consideratur..... licet etiam cogitetur universale absque additione, non tamen absque receptibilitate additionis est... Divinum autem Esse est absque additione, non solum cogitatione sed etiam in rerum natura, et non solum absque additione sed etiam absque receptibilitate additionis. Unde ex hoc ipso, quod additionem non recipit nec recipere potest, magis concludi potest, quod Deus non sit esse commune, sed proprium.... In hoc etiam eorum deficit ratio, dum non attenderunt, id quod in nobis simplicissimum invenitur (per abstractionem), non tam rem completam quam rei aliquid esse; Deo autem simplicitas attribuitur sicut rei alicui perfecte subsistenti » S. Thom. cont. Gent. l. I. c. 26. n. 6.

Denique 4°. sicut ens determinatum per multiplices gradus perfectionis creatae est aliqua imitatio essentiae divinae, ita etiam ratio entis communis et abstracte considerati habet in divina essentia suum exemplar et est eius quaedam adumbratio, eo tamen remotior, quo universalior et minus intensae perfectionis. Ratio igitur entis in Deo et in omnibus quae praeter Deum sunt, omnino diversa est; ac proinde ens de Deo et de omnibus quae praeter Deum concipi possunt, non univoce (non secundum eandem rationem entis) dicitur, sed dicitur analogice, quatenus ratio entis in creatis est adumbratio entis divini. « Ens praedicatum de omnibus non est natura increati, quia id quod praedicatur de omnibus, prima rerum creatarum est, ut dicit philosophus, et ens est commixtum omnibus et aliquid omnium existens. Ens autem creatum et increatum diversa sunt: et ens quod est aliquid omnium eorum de quibus praedicatur, et permixtum omnibus, et ens quod nihil est omnium essentialiter et impermixtum omnibus, necesse est esse diversa. Et si quaeritur, quo differant sicut distinguente, dicendum quod essentia divina se ipsa differt ab omnibus, et sua simplicitas et perfectio non permittunt ipsam alicui esse permixtam ita, quod sit de esse ipsius » Albertus M. Summae P. I. Tract. VI. q. 29. m. 1. a. 2. ad 1. (Cf. supra th. XXIII. n. III.)

Falluntur itaque magnopere, qui putant esse illud, sub cuius ratione concipimus quidquid intellectu concipimus, et cuius idea est omnium prima, reipsa Deum esse et proinde reflexe agnosci ac affirmari debere tamquam Esse divinum. Confundunt enim rationem entis quod est maxime abstractum, cum maxime concreto, universale cum essentialiter singulari, indeterminatum et perfectionis intensione omnium, quae concipi possunt, minimum cum summe determinato et perfectionis intensione infinito; denique ens quod, formaliter ut concipitur universale, extra mentem existere nequit, ut vero determinatur ad hoc vel illud ens singulare multiplicatum identificatur cum illis ipsis omnibus singularibus, confundunt cum ente intrinseca necessitate singulariter existente et ab omnibus tota ratione diverso, quae concipi praeter ipsum possunt; confundunt inquam Esse absolutum et Ens a se non solum cum esse participato sed cum esse, in quo concipitur participatio omnium minima.

Ingens haec fallacia, qua ens simplex per abstractionem substituitur Enti simplici per absolutam perfectionem, non modo principium est et velut compendium pantheismi in omnibus suis licet diversissimis formis, et non modo fundamentum erat theoriae Eunomianae de simplicitate Dei et de intuitione, qua nos essentiam divinam intelligamus; sed ex eadem etiam confusione vel ex parum attenta consideratione diversitatis omnimodae inter ens universale et inter ens divinum se ipso essentialiter singulare, ortae sunt falsae doctrinae nonnullorum eruditorum Catholicorum de ente, quod obiectum sit nostrae primae ideae intellectualis et nostrae immediatae intuitionis, et quod contendunt obiective et realiter esse Deum licet a nobis nondum sub ratione absolutae essentiae distincte et reflexe cognitum. In qua quidem sententia etiam continetur falsa doctrina de ente creato, et porro falsa theoria de creatione, sive iam haec consectaria explicite deducantur, ut a nonnullis factum esse novimus, sive ab eis abstineantur.

Propositiones, quas suprema Congregatio S. Officii die 18. Sept.1861. « tuto tradi non posse » pronuntiavit, nituntur omnes huic confusioni entis nostrae intuitionis cum ente absoluto. Ita illae enuntiabantur: « 1°. Immediata Dei cognitio, habitualis saltem, intellectui humano essentialis est, ita ut sine ea nihil cognoscere possit: siquidem est ipsum lumen intellectuale. 2°. Esse illud, quod in omnibus et sine quo nihil intelligimus, est Esse divinum. 3°. Universalia a parte rei considerata a Deo realiter non distinguuntur. 4°. Congenita Dei tamquam entis simpliciter notitia omnem etiam cognitionem eminenti modo involvit, ita ut per eam omne ens, sub quocumque respectu cognoscibile est, implicite cognitum habeamus. 5°. Omnes aliae ideae non sunt nisi modificationes ideae, qua Deus tamquam ens simpliciter intelligitur. 6°. Res creatae sunt in Deo tamquam pars in toto, non quidem in toto formali sed in toto infinito, simplicissimo, quod suas quasi partes absque ulla sui divisione et diminutione extra se ponit. 7°. Creatio sic explicari potest: Deus ipso actu speciali, quo se intelligit et vult tamquam distinctum a determinata creatura (homine v. g.), creaturam producit. » — « Emi et Rmi DD. Cardinales praehabito voto DD. Consultorum omnibus et singulis propositionibus superius enuntiatis mature perpensis proposito dubio (utrum tuto tradi possint) responderunt: Negative. »

Corollarium 1. Cum species constet perfectione essentiali, quae multis singularibus communis ipsa² singularia unius naturae constituit et essentialiter diversa ab omnibus aliis; et genus similiter constet perfectione essentiali communi pluribus speciebus ac distinguente ab omnibus aliis: hinc ens in communi est extra omne genus, quia ob minimam perfectionis intensionem non distinguit aliquid ab alio, sed commune est omnibus; ens divinum est extra omne genus, quia infinita perfectionis intensione se ipso distinctum et diversum est ab omnibus, quae concipi praeter ipsum possunt, et nihil in se habet, quod cuiquam alteri commune esse queat.

Corollarium 2. Qui quaerunt, utrum plus entis sit Deus una cum creaturis, quam Deus absque creaturis, absurdius loquuntur, quam qui quaereret, utrum plus artis sit mente Alighierii et divina comoedia simul computatis, quam si ars in mente poetae per se spectetur. Non animadvertunt scilicet, nomen entis prae ente absoluto et ente participato non esse univocum sed analogum, et ideo illa duo sub una entis ratione connumerari non posse. Entis absoluti nec plus esse potest nec minus, cum sit plenitudo intrinsecus et absolute necessaria; et ideo etiam essentia et possibilitas entis participati est absolute necessaria, quae tamen. praeter ipsam divinam essentiam ad extra imitabilem nihil est actualis realitatis. Esse autem actuale creaturae contingens est non necessarium, adeoque eius plus esse potest et minus. Quare ad quaestionem an plus entis sit post creationem quam ante creationem, respondendum est distinguendo: est plus entis, si intelligas hoc nomine ens absolutum, nego; est plus entis, si intelligas ens alterius plane rationis quod praeter absolutum concipi potest, quodque ideo cum eo non connumerationem sed analogicam cognominationem admittit, subdistinguo: est plus entis i. e. plus essentiarum in ordine metaphysico, nego; plus entis i. e. plus actualis esse participati in ordine physico, concedo.

Dici tamen contra haec posset: ens debet concipi abstrahendo ab Esse absoluto et esse participato, in hac vero suprema abstractione comprehenditur sub ente ens divinum et ens participatum; ergo quaeri sane debet, utrum (intelligendo ens secundum illam abstractam rationem, et nulla adhuc concepta determinatione ad ens divinum et participatum) plus entis realis seu plus esse in actu sit post creationem quam creatione nondum supposita; idque affirmandum est, ne errore pantheistico entis participati realitas diversa ab ente absoluto in dubium vocetur.

Ad huius difficultatis declarationem sunt aliqua praemonenda de notione analogica entis. Notio entis iam in illa suprema abstractione, ubi nec absolutum nec participatum ens distincte dicitur, ita comparata est, ut essentialiter exigat applicationem primo ad id quod ex intrinseca necessitate principaliter et in plenitudine ens est, et secundarie ad id quod ex ipsa suae entitatis ratione est solum imitatio entis absoluti, ab illo pendet, et ad illud habitudinem dicit. Unde notio illa entis non est abstracta ita, ut una et eadem ratio entis comprehendatur in duobus (increato et creato), quae aliis differentiis inter se distinguantur, sicut ratio generis metaphysice eadem reperitur in speciebus subiectis; sed ens abstractum est ita, ut licet non exprimatur ens increatum vel creatum, tamen in uno ratio entis sit plane alia quam in altero. Ideo notio illa entis non est generica, sed analogica; h. e. apta ut uni applicetur principaliter, aliis secundum diversam rationem cum subordinatione et habitudine ad illud prius: sicut e. g. ars abstracte considerata non dicit distincte artem in mente artificis vel artem in opere, sed utrique secundum aliam et aliam rationem applicari potest (vide Suarez Metaphys. disp. 28 sect. 3. n. 21.).

Iam his positis responsio ad obiectam difficultatem facilis est: quando quaeritur utrum post creationem sit plus entis, non potest quaeri utrum plus entis contineatur in notione abstracta; sicut quaerens, utrum post creatos homines sit plus humanitatis, non sibi vult, si mente sit sana, utrum post creationem plus contineatur in notione abstracta humanitatis; quod enim notione abstracta comprehenditur, nec augeri potest nec minui. Sensus ergo quaestionis est, utrum existentibus iam creaturis plura realiter existant, in quibus ratio entis realis seu ipsius esse in actu verificetur, quam solo ente necessario existente. Ergo in hac comparatione iam ratio entis applicatur ad diversa, et concipitur ens divinum et ens participatum, quae in ipsa suprema ratione entis omnino differunt. Ideo manet responsio superius data. Non possunt scilicet connumerari quae ipsa ratione entis inter se differunt; sed dicendum, nec esse nec esse posse plus entis divini, quod est ipsum Esse in absoluta plenitudine; esse vero plus realis entis participati, seu potius incipere per creationem et augeri posse ens participatum reale, ac etiam minui per annihilationem. Haec porro vindicatio diversitatis in ipsa entis ratione inter Deum et quidquid praeter Deum concipi potest, est necessaria et sola sufficiens exclusio pantheismi cuiuscumque formae.