Tractatus de Deo uno secundum naturam

Cum infallibili praescientia divina conciliatur libertas humana.

« Ex declarata ratione praescientiae Dei demonstratur, infallibilem praevisionem divinam non magis officere libertati actuum humanorum quam necessitatem consequentem, qua dum agimus, non possumus simul non agere. »

Tota difficultas in concilianda libertate creaturarum cum infallibilitate praevisionis divinae originem habet ex imperfecto nostro modo concipiendi scientiam aeternam. Nos futura non cognoscimus nisi in dispositione antecedente et nobis praesente causarum ¹; unde eatenus certo praenoscimus futura, quatenus intelligimus causas determinatas ad unum. Proinde actum infallibiliter praecognitum semper concipimus ut antecedenter determinatum in causa ac propterea non liberum. Intuitionem autem actus ipsius habere quidem possumus, dum est in praesenti; non possumus, dum adhuc futurus est. Hinc nullam reperimus difficultatem conciliandi libertatem actus, quem in praesenti fieri intuemur, cum infallibilitate nostrae visionis, quia intelligimus visionem nostram non esse causam actus, sed immo actum liberum praesupponi, ut a nobis tamquam liber videri possit: sed difficultas nobis apparet conciliandi libertatem actus futuri cum infallibili eius praenotione, cum nondum est. Quae tamen difficultas non esset maior in praenotione futuri, quam in intuitione praesentis, si distincte concipere possemus intuitionem futuri tamquam praesentis; cum non magis praevisio causa sit actus futuri, quam visio causa est praesentis, sed utraque suum terminum cognoscibilem aeque praesupponat. Manifesto igitur decepti sunt veteres philosophi, qui nostrum modum praevidendi futura ad Deum transferentes, praevisionem libertati repugnare et alterutram proinde negandam esse putabant; pariterque falluntur theologi quidam recentes, qui non aliam praevisionem infallibilem futurorum, quam quae sit horum causa effectrix, a nobis intelligi posse existimant, ac si nullo modo concipere possemus intuitionem divinam, cui veritas omnis sine mutatione et temporum vicissitudine subest. Ex qua sua opinione, omnibus rationibus praevisionem infallibilem actuum nostrorum cum libertate conciliandi repudiatis, aiunt hoc unum superesse, ut hanc et illam fide credamus, de conciliatione autem aliqua reperienda plane despondeamus animum ² (Berlage Dogm. P. I. sect. I. §. 38. p. 258. sq.).

Conciliatio nostrae libertatis cum infallibili et incommutabili praescientia Dei, quam in thesi asserimus, corollarii instar ex superioribus consequitur. Demonstratum est enim: a) veritatem existentiae (pro sua temporis differentia) actuum nominatim liberorum ratione priorem esse, et tamquam terminum praesupponi visioni divinae; obversari autem conspectui aeterno actionem ipsam eo modo, quo fit in tempore, atque ideo non praevisionem esse causam cur actus fiat, sed immo actum, cuius positio a nostra libertate pendet, constitui terminum praescientiae divinae, et hoc sensu in nostra libera determinatione esse rationem, cur Deus hanc potius quam aliam actionem praevideat. b) Ex demonstratis decreta divina, quae pertinent ad constituendum actum primum voluntatis creatae, non reddunt voluntatem determinatam ad unum; sed immo eam constituunt in activa indifferentia h. e. proxime potentem ad liberam electionem; decreta vero permissionis vel adiutorii in actu nostro secundo iam praesupponunt exercitium libertatis, et praesentiam actus ipsius liberi saltem sub conditione futuri: unde in felici potestate liberi nostri arbitrii est positum, ut permissio peccati in actu secundo numquam fuerit ³, et est in infelici potestate eiusdem arbitrii, ut adiutorium praeveniens ad actum bonum non sit etiam adiuvans in actu secundo.

Est igitur totius explicationis haec conclusio: infallibilis scientia, quae supponit tamquam terminum liberam voluntatis creatae determinationem, libertatem non impedit; sed immo quo magis est infallibilis, eo certius est indicium et argumentum ipsius libertatis ⁴. Atqui infallibilis Dei praescientia liberam voluntatis creatae determinationem supponit ut terminum. Ergo infallibilis Dei praescientia non tollit libertatem; sed ut praescientia actuum liberorum eam confirmat. Solent PP. et Doctores Eusebius, Augustinus, Boëthius, Beda, S. Thomas aliique hanc rationem frequenter illustrare comparando scientiam Dei cum nostra visione vel etiam cum memoria, qua libere aliquid agentem cernimus aut recordamur. « Sicut tu, inquit Aug. de lib. arb. III. 4, memoria tua non cogis facta esse, quae praeterierunt; sic Deus praescientia sua non cogit faciende, quae futura sunt. » Ita et Boëthius de Consol. V. pros. 6. « Sicut vos cum pariter ambulare in terra hominem, et oriri in coelo solem videtis, quamquam simul utrumque conspectum, tamen discernitis; hoc voluntarium (liberum), et illud esse necessarium iudicatis: ita igitur cuncta despiciens divinus intuitus qualitatem rerum minime perturbat, apud se quidem (in sua cognitione) praesentium, ad conditionem vero temporis futurorum. Quo fit, ut haec non sit opinio sed veritate potius nixa cognitio, cum exiturum quid esse cognoscit, quod idem existendi necessitate carere non nesciat. » Cf. th. XLII.

Qui hoc modo assueverit considerare veritatem liberae nostrae determinationis tamquam obiectum divini intuitus omnia complectentis, sicut in se sunt, non nimiam in perspicienda fallacia argumentorum quae opponi solent, reperiet difficultatem. Quia tamen in hac re non est inopportuna et apud theologos admodum frequens distinctio quaedam inter necessitatem, quae non tollit sed immo supponit libertatem, et inter necessitatem libertati contrariam, de his aliquid indicandum est. Distinguunt itaque inter necessitatem in sensu composito et in sensu diviso, quae aliis verbis et conceptibus paulo diversis etiam dicitur distinctio inter necessitatem ex hypothesi et necessitatem simpliciter, vel inter necessitatem consequentiae et consequentis, vel inter necessitatem consequentem et antecedentem, vel inter necessitatem secundum dici et secundum rem. Omnes istae distinctiones eodem redeunt, ita ut necessitas in sensu composito, necessitas ex hypothesi, necessitas consequentiae, necessitas consequens, necessitas secundum dici nihil officiat libertati; sed libertatem auferat necessitas in sensu diviso, necessitas simpliciter dicta, necessitas consequentis, necessitas antecedens, necessitas secundum rem.

Si tamen non verbis contenti simus, sed rem ipsam spectemus, facile apparet, necessitatem in sensu composito seu ex hypothesi esse duplicem diversissimam, quarum una quidem libertatem supponit et indicat, altera vero eam plane aufert et negat. Sensus compositus in hac materia appellatur, quando subiecto affecto aliqua forma vel constituto sub aliqua hypothesi, quatenus est sub illa forma aut hypothesi, convenire posse dicitur actus aliquis enuntiatus in praedicato; sensus divisus est, quando subiecto solum facta divisione ab illa forma aut ab illa hypothesi actus praedicati potest convenire. Sit exempli causa propositio: homo vinculis arctissime constrictus potest currere, homo loquens potest tacere. Propositio utraque in sensu composito est falsa, in sensu diviso utraque vera; et vicissim negans: vinculis constrictus non potest currere; loquens non potest tacere, utraque in sensu diviso est falsa, in sensu composito vera. Nihilominus tamen in casu priori libertas ad currendum nulla est; in posteriori libertas ad tacendum est plenissima. Ratio discriminis est evidens, quod scilicet in priori casu hypothesis vinculorum, quacum actus currendi componi nequit, non pendet a libera hominis electione, ut sit vel non sit (ita enim supponimus); contra hypothesis locutionis, quacum silentium repugnat, subest loquentis hominis arbitrio. Parum autem refert, quod constrictus vinculis retinet potestatem radicalem currendi, quae vinculis non tollitur; ad libertatem enim currendi requiritur potestas proxime expedita currendi, vel saltem potestas removendi impedimentum.

Ex his patent sequentia: a) dupliciter aliquis actus cum hypothesi aut forma subiecti componi non potest; vel ita ut non possint quidem simul esse illa duo, pendeat tamen a libera voluntate, utrum eorum sit; vel ita ut hypothesis vel forma subiecti, quacum actus aliquis est incompossibilis (quantumvis manente potestate radicali ad actum sub alia hypothesi), non pendeat ullo modo a libera electione voluntatis. In priori casu est impossibilitas sensus compositi, ex qua solum colligitur necessitas consequens, seu consequentiae, seu secundum dici, quae supponit et demonstrat libertatem; in altero casu est impossibilitas sensus compositi, quae libertati ad actum illum repugnat ⁵. b) Verbum potest aut non potest in illis propositionibus sensus compositi diversi non eandem habet significationem. In prioribus enim affirmatur potestas expedita ad actum ipsum, quo posito iam hypothesis incompossibilis non existeret, et solum negatur potestas coniungendi simul utrumque: loquens potest tacere (habet liberam et expeditam potestatem); loquens non potest (simul dum libere loquitur) tacere. In posterioribus negatur potestas expedita ad actum ita, ut hypothesis iam existens et excludens compossibilitatem actus non pendeat a libera voluntate, et solum affirmatur potestas radicalis ad actum sub alia hypothesi: vinculis constrictus non potest currere (potestate expedita ad tollendam hypothesim vinculorum, et consequenter ad actum); vinculis constrictus potest currere (si hypothesis vinculorum auferretur).

Dum quantavis libertate pono actionem, non possum simul eam non ponere (quod est, non potest simul non esse); actio autem in hypothesi, quod eam pono, necessario subest divinae visioni: at vero si actio est libera, possum aeque libere eam non ponere et ita efficere, ut hypothesis, sub qua Deus necessario videt agentem, numquam fuerit vera, et ut propterea aeternae visionis terminus non sit haec actio, sed eius omissio vel actio alia. Quando ergo dicitur e. g.: Deus infallibiliter praevidit Iudam peccaturum (melius diceretur: vidit Iudam peccantem), ergo Iudas non poterat non peccare; necesse erat, ut fieret peccatum; haec verba non poterat, necesse erat vel intelliguntur negare solum potestatem coniungendi simul hypothesin actus et non actus, atque ita propositiones sunt verae; vel intelliguntur significare exclusionem libertatis ad disiunctionem, ad actum scilicet vel non actum, et ita propositiones sunt falsae. Distinguendum est ergo consequens primum: Iudas non poterat non peccare in sensu composito cum hypothesi, quam hypothesim ipse libere efficiebat, concedo; non poterat in sensu diviso (quam divisionem ipse facere potuisset), nego; vel alio modo: non poterat ex impotentia consequente ad liberum actum, concedo; non poterat ex impotentia antecedente, nego. Pariter consequens secundum distinguo: necesse erat, ut fieret peccatum necessitate in sensu composito cum hypothesi pendente ab eius libertate, vel necessitate consequente ad liberum actum, vel necessitate consequentiae, concedo; necesse erat in sensu diviso (pendente divisione ab eius libertate), vel necessitate antecedente, vel necessitate consequentis, nego.

Distinctiones commemoratae quoad verba debentur quidem theologis Scholae, doctrina vero ipsa non minus luculenter explicata est a SS. Patribus, ut quisque facile intelliget, si recolere voluerit testimonia supra th. XLII. n. III. descripta. Expressius ad collustrandam concordiam nostrae libertatis cum praescientia et praedestinatione Dei has eaedem distinctiones licet verbis paulo aliter inflexis tradiderunt Boëthius de Consol. l. V. pros. 6. T. II. p. 1115. 1116; Beda qq. variar. q. 13. T. VIII. p. 404. sqq.; Anselmus l. de Concord. lib. arbitrii cum praescient. praedestin. et gratia, qui inter cetera q. 1. c. 2. haec habet. « Si quis intellectum verbi proprie considerat; hoc ipso quod praesciri aliquid dicitur, futurum esse pronuntiatur: non enim nisi quod futurum est, praescitur, quia scientia non est nisi veritatis. Quare cum dico, quia, si praescit Deus aliquid, necesse est illud esse futurum; idem est ac si dicam: si erit, ex necessitate erit. Sed haec necessitas non cogit nec prohibet aliquid esse, aut non esse... Nam cum dico: si erit, necessitate erit; hic sequitur necessitas rei positionem, non praecedit. » Simili fere modo argumentatur Albertus M. Summae P. 1. q. 61. m. 8; Alexand. Halens. P. 1. q. 24. m. 5; S. Bonavent. 1. dist. 38. a. 2. q. 1. ad 1; S. Thom. de verit. q. 2. a. 12; de malo q. 16. a. 7. ad 15; cont. gent. l. I. c. 67; cf. 1. dist. 40. q. 3. « Contingens, inquit (de verit. l. c. ad 2.), refertur ad divinam cognitionem, secundum quod ponitur esse in rerum natura, ex quo autem est, non potest non esse tunc; quando est... non tamen sequitur, quod simpliciter dicatur necessarium, nec quod scientia Dei fallatur, sicut et visus meus non fallitur, dum video Petrum sedere, quamvis hoc sit contingens. »

Corollarium. Ex dictis colligitur, quae sit in modo loquendi cautio adhibenda. a) Vitandae sunt locutiones, quae enuntiare videntur praescientiam Dei velut causam antecedentem liberae determinationis, cum potius libera determinatio sit terminus et conditio talis praescientiae. Non igitur sine declaratione dicendum est: quia Deus praescit Titium peccaturum, Titius peccabit; sed potius: quia Titius peccabit, peccatum eius est terminus praescientiae Dei. b) Vitandae sunt locutiones, quibus enuntiari videtur potestas cum hypothesi praescientiae actus coniungendi negationem eiusdem actus; cum potius sit libera potestas non ponendi actum, qua hypothesi verificata eiusdem praescientia numquam fuisset. Non igitur sine declaratione dicendum est: Dum Deus praescit Titium peccaturum, peccatum potest esse non futurum; sed potius: si Titius, ut potest, non peccabit, peccatum non est futurum; et tum Deus numquam praescivit peccatum, sed semper praescivit negationem peccati. c) Ideo vitandae sunt locutiones, quibus videtur enuntiari potestas mutandi praescientiam Dei; cum potius sit potestas ponendi hunc vel alium terminum, qui, quisquis sit, subest aeternae scientiae complectenti omne verum, ut quovis tempore obiective se habet. « Sed si in mea, inquies, potestate situm est mutare propositum, evacuabo providentiam, cum, quae illa praenoscit, forte mutavero. Respondebo, propositum te quidem tuum posse deflectere; sed quoniam et te id posse, et an facias quove convertas, praesens providentiae veritas intuetur, divinam te praescientiam non posse vitare, sicut potentis⁶ oculi effugere non possis intuitum, quamvis te in varias actiones libera voluntate convertas... Magna vobis est, si dissimulare non vultis, necessitas indicta probitatis, cum ante oculos agitis iudicis cuncta cernentis » Boëth. Consol. l. V. pros. 6. p. 1116. ⁷.