Tractatus de Deo uno secundum naturam

DE PLENITUDINE PERFECTIONIS IN ESSE ABSOLUTO.

Plenitudo absolutae perfectionis in Scripturis exprimitur per nomen Dei qui est.

« Nomen, qui est (ὁ ὢν), a Deo ipso revelatum 1° est nomen Dei proprium significans immediate ipsam substantiam Dei non autem, ut quibusdam eruditis visum est, efficientiam vel specialem relationem Dei ad populum Israel, idque ita ut nullam admittens significationem analogicam sit nomen incommunicabile; 2° designatur hoc nomine, ut in Scripturis expressum est, ipsum absolutum Esse actu tamquam essentia Dei et tamquam plenitudo perfectionis. »

I. Decem Dei nomina S. Hieronymus enumerat ep. 25. ad Marcellam: El, Elohim, Eloe, Sabaoth, Elion, eser ieie, Adonai, Ia, « τετραγράμματον ineffabile, quod his litteris scribitur Iod, He, Vau, He; quod quidam non intelligentes propter elementorum similitudinem, quam in graecis libris repererint, πιπι legere consueverunt »; Saddai¹. Ex his proprie substantiva sunt solum quatuor El, Elohim, Adonai, Iehovah²; reliqua vel differunt ab uno aliquo ex enumeratis fere sola forma grammatica: Eloah, ascher ehieh, Iah; vel sunt epitheta designantia aliquod Dei attributum: Elion, Schaddai; vel designant terminum extrinsecum divini dominii: Sabaoth. Ex quattuor primis Adonai (Dominus, ὁ κυριος) adsignificat terminum extrinsecum. Duo alia El et Elohim eodem plane modo usurpantur ut latinum nomen Deus; quidquid enim censeas de horum nominum etymologia³, in usu loquendi certe significant supremum numen potentia ac maiestate supereminens, quod ex rei quidem veritate nequit esse nisi unum; sed falsa opinione possunt tamen putari numina plura: « nam etsi sunt qui dicantur dii sive in coelo sive in terra, siquidem sunt dii multi et domini multi, nobis tamen unus est Deus » 1. Cor. VIII. 5. 6.⁴ Unde licet penes eos, qui recte de supremo numine sentiunt, nomina haec (El, Elohim, Deus) significent unum Deum in sua substantia; nihilominus etiam adhibentur ad designandos deos falsos, et ita induunt velut rationem appellativorum. Contra vero τετραγράμματον יהוה omnino est nomen proprium veri Dei, nec umquam usurpatum ad quidvis aliud designandum. Discrimen hoc inter nomen proprium et quodammodo appellativum optime percipitur in iis locis, ubi de Deo sub nomine יהוה praedicant Scripturae, quod ipse solus est El vel Elohim in oppositione et ad exclusionem falsorum deorum. « Scito ergo hodie, quod Dominus (יהוה) sit Deus (Elohim) in coelo sursum et in terra deorsum, et non sit alius » Deut. IV. 32⁵; « Domine Deus (יהוה) tu coepisti ostendere... manum fortem; neque enim est alius Deus (El) vel in coelo vel in terra, qui possit facere opera tua » ib. III. 24. etc.

Cum hac proprietate nominis connexa est eiusdem incommunicabilitas; utraque autem explicanda est ex modo significandi. Reliqua omnia nomina, non excepto hoc ipso nomine Deus, ex efficientiis Dei desumi SS. Patres frequenter docent⁶; unde quando homines has efficientias falsis numinibus adscribunt, ea etiam in Scripturis vocantur dii, θεοί, אלהים non sane ex rei veritate sed ex hominum opinione; ex rei enim veritate sunt et vocantur « mendacium, vanitates, nihilum⁷. » Praeterea quia Deus iis nominibus appellatur, quatenus ex efficientiis cognoscitur, eadem se habent instar attributorum affirmantium, quorum aliqua imitatio reperitur in creaturis; unde in ipsis Scripturis nomen Deus, θεός, אלהים significatione quadam analoga (numero tamen plurali tantum, vid. Tract. de Incarn. th. III.) transfertur ad designandos angelos vel homines Dei auctoritate fungentes. Cf. S. Thom. 1. q. 13. aa. 8. 9. 10.

At vero nomen יהוה ex nullis desumptum est Dei efficientiis. Neque enim Deus hoc nomine (qui est) appellatur tamquam exemplaris et efficiens causa existentium creaturarum; sed immo, ut mox patebit, hoc nomine tamquam ὁ ὢν, tamquam qui est per essentiam, opponitur omnibus quae praeter ipsum concipi possunt. Adeoque significatum hoc nomine se habet instar perfectionum, quas nos negationibus exprimimus, seu quas non per similitudinem sed per remotionem imperfectionis in creaturis repertae quadamtenus concipimus. Ipso igitur nomine significatur eminentia essentiae (ὑπερουσία) et perfectio formaliter ut incommunicabilis; ex quo fit, ut nullam admittat significationem analogicam, nec proinde transferri possit ad designationem aliorum, quae per participationem habent similitudinem Dei, vel quibus per errorem aliqua adtributa et efficientiae Dei adscripta fuerint, atque ita sit nomen prorsus incommunicabile, sicut ad extra incommunicabilis est essentia quam significat⁸.

Haec proprietas nominis יהוה et significatio ipsius Esse divini comprobatur ex contextu ipso Exod. III. 14. 15. coll. VI. 3, ubi Deus hoc nomine sese revelavit. « Ait Moyses ad Deum: ecce ego vadam ad filios Israel, et dicam eis: Deus patrum vestrorum (אלהי אבותיכם) misit me ad vos. Si dixerint mihi: quod est nomen eius? quid dicam eis? » Non sufficit Moysi scivisse « Deum patrum », qui vocavit et protexit Abraham, Isaac, et Israel, quem ipsi coluerunt ut Deum omnipotentem (אל שדי VI. 3.); sed quaerit manifesto in oppositione ad nomen appellativum Deus אלהים nomen proprium, quod sit incommunicabile, ut non tribuatur alteri. Deus respondens huic Moysis postulationi declarat imprimis ipsam actualem necessariam existentiam velut notam distinguentem, ex qua ipse solus appellari possit. « Dixit Deus ad Moysen: Ego sum qui sum » (אהיה אשר אהיה ἐγω εἰμι ὁ ὤν)⁹. Inde ex hoc actu essendi nomen proprium, quod quaesierat Moyses, derivat tamquam illud, quo ipse se ipsum edicit: « sic dices filiis Israel: qui est (hebraice אהיה Ego sum, h. e. qui seipsum quid sit, enuntiat hoc verbo: Ego sum) misit me ad vos.» Postremo formam primae personae אהיה qua seipsum enuntiat quid sit, mutat in alteram vel substantivam vel tertiae personae יהוה, qua appelletur a suis fidelibus: « haec dices filiis Israel: Dominus יהוה Deus patrum vestrorum, Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Iacob misit me ad vos: hoc nomen mihi est in aeternum. » Instituta collatione cum postulatione Moysis et cum commate praecedente non potest, ut aliquibus visum est, designatio « Deus patrum » haberi tamquam nomen impositum; sed nomen proprium est יהוה, appositum autem « Deus patrum » declarat, ipsum verum Deum, cuius nomen est ὁ ὢν, esse Deum qui elegerat Abraham, Isaac et Iacob et semen eorum.

Ex toto hoc contextu clara est imprimis nominis יהוה proprietas, clarum est deinde, quod potissimum quaeritur, hoc nomine directe significari ipsum Esse Dei, non autem fidelitatem in praestandis promissis, ut recentiores quidam censuerunt. Id enim demonstrat a) ipsa nominis etymologia et declaratio a Deo ipso data. b) In significatione absoluta ipsius Esse nomen explicatur in Scripturis ipsis Apoc.I.4.8; IV. 8: ἀπὸ ὁ ὢν καὶ ὁ ἦν καὶ ὁ ἐρχόμενος; in qua nominis resolutione forma temporis indefiniti declaratur velut unitas praeteriti, praesentis et futuri, quod nihil est aliud quam negatio successionis, ac proinde eminentia supra omnem temporis relationem. c) In hunc sensum nomen intellexerunt antiqui interpretes omnes Iudaei aeque ac Christiani. d) Interpretatio illa recentior falso nititur supposito. Putant enim Exod. VI. 3: nomen יהוה intelligi non posse, nisi quatenus Deus exhibetur fidelis in exequendis iis, quae promiserat, quia hoc solum sensu verum ipsis videtur, Deum quatenus est יהוה, patriarchis non se manifestasse. At vero aliud est fidelitatem in promissis servandis directe significari nomine, et aliud, hanc fidelitatem consequi ex eo quod nomen significat; illud prius negamus, hoc alterum concedimus.

Quod autem pertinet ad quaestionem, utrum ipsum nomen יהוה etiam materialiter spectatum fuerit primo revelatum Moysi Exod. III. 14; dicimus ab illa non pendere causam, quam nunc agimus. Si enim propter nomina et dicta nonnulla, quae occurrunt iam ante hanc theophaniam, e. g. Gen. XV. 7. 8; XXII. 14, contendant, nomen iam pridem fuisse cognitum, saltem concedere necesse est rem significatam nomine fuisse distinctius revelatam Moysi l. c. Hoc enim ad minimum dicitur Exod. VI. 3. Iam vero quo quaeso argumento demonstrabunt, revelationem hanc distinctiorem solum referri ad Dei fidelitatem aut specialem providentiam erga populum Israel, et non potius ad ipsam perfectionem essentiae divinae, ex qua utique illa fidelitas in promissis praestandis consequitur? « Sub lege, inquit S.Thomas, facta est revelatio prophetica de his, quae pertinent ad fidem deitatis, excellentius quam antea..... Unde Dominus dicit Moysi: ego Dominus, qui apparui Abraham, Isaac et Iacob in Deo omnipotente, et nomen meum Adonai (יהוה) non indicavi eis: quia scilicet praecedentes Patres fuerunt instructi in fide de omnipotentia unius Dei, sed Moyses postea plenius fuit instructus de simplicitate divinae essentiae, cum dictum est ei: Ego sum qui sum » S.Th. 2. 2. q. 174. a. 6. Ceterum verba Dei Exod. VI. 3. ita habent, ut omnino videatur negari manifestatio antecedens ipsius nominis יהוה. Hoc si admittitur, necesse est dicere usurpationem huius nominis in Genesi etiam in locis paulo difficilioribus Gen. XV. 7. 8; XXII. 14. esse per figuram anticipationis¹⁰.

II. Quae hactenus diximus, pertinent magis ad determinandam significationem nominalem, ut constet, qui sit terminus significatus. Nostra autem interest scivisse modum significandi, ut ex eo (quantum fieri potest) intelligamus rem significatam, quid sit. Dicimus itaque, hoc nomine ὁ ὢν Exod. III. 14. ipsum Esse actu definiri tamquam essentiam divinam, et consequenter in Scripturis declarari ipsum Esse absolutum ut plenitudinem absolutae perfectionis.

1°. Deus l. c. non obscure ipsa forma enuntiationis declarat ipsum Esse actu tamquam suam essentiam, tamquam id quo respondetur ad quaestionem, quid sit Deus (τὸ τί ἦν εἶναι, quod Scholastici dixerunt quod quid esse et quidditatem). Nam antequam nomen ipsum ὁ ὢν אהיה vel יהוה sibi tribuit et Moysi manifestat, per definitionem quandam declarat rem illo nomine significatam. Definitio est: « Ego sum qui sum »; ubi manifesto terminus qui sum constituit praedicatum, et ideo enuntiat de subiecto Ego, quid sit. Aequivalet ergo sententia huic alteri: ego sum ipsum Esse; ergo ipsum Esse enuntiatur a Deo tamquam sua quidditas seu essentia. Possumus id aliquatenus illustrare comparatione cum essentia creaturae. Essentia creaturae per se est in statu obiectivae possibilitatis, nec nisi voluntate omnipotentis educitur in statum realis existentiae; esse igitur non est de conceptu essentiae creaturae, sed ei per causam efficientem supervenit. At quia in Deo essentia est ipsum Esse, non magis potest concipi essentia Dei in statu possibilitatis et citra Esse actuale quam essentia creaturae in statu impossibilitatis; sicut enim obiectiva possibilitas ingreditur ipsam essentiam creaturae, ita ipsum Esse actuale est essentia eius qui dicit: Ego sum qui sum. Enuntiatur ergo directe et formaliter hac locutione et proinde etiam nomine proprio Dei Ego sum vel qui est necessarium Esse Dei, cuius nulla est causa nec ratio alia quam intrinseca quidditas et essentia ipsa Dei, quod nos efferimus dicendo ens a se, quo et causam negamus a qua sit, et affirmamus intrinsecam actualis Esse necessitatem¹¹.

2°. Deus iuxta contextum supra descriptum Exod. III. 14. 15. nomen Ego sum (ὁ ὢν) simpliciter et sine addito sibi

אני הוה ונמצא מצד שאני הוה ולא מצד שזולתי נמצא vindicat ut proprium et distinguens ipsum ab omnibus, quae praeter ipsum esse vel concipi possunt. Non igitur potest intelligi esse in communi, ut est nota simplicissima opposita non existentiae vel nihilo, sed necessario intelligitur Esse propriae rationis se ipso distinguens et distinctum ab esse cuiusvis gradus et rationis, quod non est Deus. Hoc itaque divinum Esse imprimis est ens determinatum, singulare, personale, non autem ens universale et indeterminatum. Id iam per se clarum est, et ipsa forma personali non modo subiecti Ego sed etiam praedicati qui sum evidenter enuntiatur; non est indefinitum ὄν sed est personalis ὁ ὤν, est ὁ αὐτός¹². Ex parte vero altera hoc Esse summe determinatum et distinctum ab omnibus aliis non habet determinationem secundum aliquem gradum entis, sed dicitur Esse simpliciter. Esse autem est idem ac perfectio. Quidquid ergo Esse perfecti seu absolutae perfectionis concipi potest, id totum est ille, cuius essentia est Esse non secundum gradum aliquem, ultra quem.non porrigatur; sed simpliciter et ideo sine limite. « Ipsum Est purissimum, ait S. Bonaventura, non occurrit nisi in plena fuga non esse... nam ipsum Esse nihil habet de non esse » Bonavent. Itiner. c. 5. Lege S.Thomam cont. gent. I. c. 28; 1. q. 4. a. 2. Praeclare Dionysius nomen qui est circumscribit (divin. nom. c. 5. §. 4.): « Deus non quadamtenus est ens sed simpliciter et infinite, utpote qui totum in se Esse complexus est et anticipavit »¹³.

3°. Hanc entis plenitudinem a Deo ipso per revelationem proprii sui nominis et velut definitionis indicatam, eadem divina revelatio aliis S. Scripturae locis distinctius declarat. « Ubi sunt dii eorum........ videte quod ego sim solus (כי אני אני הוא) et non est Deus praeter me... Vivo ego in aeternum ». Deut. XXXII. 39. 40. « Ego Dominus (יהוה), primus et novissimus ego sum ». « Ego ipse sum, ante me non est formatus Deus et post me non erit; ego sum, ego sum Dominus (יהוה) et non est absque me Salvator ». « Haec dicit Dominus (יהוה) rex Israel..... ego primus et ego novissimus et absque me non est Deus. » « Dominus exercituum (יהוה צבאות) nomen eius... Ego ipse, ego primus et ego novissimus. Dextera quoque mea fundavit terram » Is. XLI. 4; XLIII. 10. 11; XLIV. 6; XLVIII. 12. 13.¹⁴ « Ego Dominus (יהוה) et non mutor » Mal. III. 6. « Ego sum α et ω, principium et finis, dicit Dominus Deus, qui est et qui erat et qui venturus est, omnipotens. » « Ego primus et novissimus, principium et finis » Apoc. I. 8; XXI. 6; XXII. 13.

In hisce locis a) affirmando declaratur is, cuius nomen est Ego sum, primus et idem novissimus, principium et idem finis, ipse α ipse et ω; in quo sicut est, erat, et erit non sunt, successiones, sed unum immutabile Esse; nec est aliud primum, aliud novissimum, aliud α et aliud ω; sed idem ipse est si concipitur primus, principium, α; et si concipitur novissimus, finis, et ω. Adeoque ipse qui est comprehendit initium, medium et finem totamque entis absoluti et absolutae perfectionis plenitudinem, cui nihil potest adiici nihilque demi. « Qui est ante saeculum et usque in saeculum, neque adiectum est neque minuitur » Ecclesi. XLII. 21. Igitur ut ait Dionysius (div. nom. c. 5. §. 8.), « in Scripturis essentialiter praeexistens secundum omnem notionem eorum, quae sunt, multifariam praedicatur, et erat et est et erit proprie canitur; principium enim et medium et finem entium absolute et eminenter in se anticipavit¹⁵. » Eminenti et transcendentali modo (id enim verba graeca sibi volunt) dicitur totum in se ipso anticipasse, videlicet non tamquam principium eiusdem ordinis velut unitas in numeris, sed tamquam Esse absolutum et causa supereminens¹⁶¹⁷. Hinc b) in eisdem locis Scripturae negando infertur, praeter ipsum qui est tota entis plenitudo, nihil esse entis absoluti, independentis, divini, nihil quod sit Elohim.

4°. Si rite inspiciantur textus paulo ante citati facile intelligitur, illud Esse simpliciter illamque entis plenitudinem ubique exhiberi ut rationem et causam, cur alia praeter Deum et extra Deum esse possint et reapse sint: quia Deus est יהוה ὁ ὤν, ideo ipse solus est qui novit omnia et annuntiat ventura; ipse solus et nullus cum ipso fundavit terram; ipse solus et nemo praeter ipsum est Salvator etc. Nam sicut Deus solus est ὁ ὤν, Esse intrinsecus necessarium, comprehendens primum et novissimum h. e. totam plenitudinem entis absoluti, ac praeter ipsum nihil potest esse entis absoluti: ita in ipsa absoluta eius perfectione est ratio, cur possint esse extra ipsum analogae imitationes et entia per participationem; atque in eius voluntatis et infinitae potentiae libera applicatione est causa, cur huiusmodi entia reapse sint. Utrumque enim pertinet ad entis absoluti plenitudinem, tum ut extra ipsum nihil esse possit entis absoluti et independentis; secus Deus non esset ipsa plenitudo: tum ut possint eius voluntate esse imitationes ipsius perfectionis in realitatibus creatis et undequaque ab ipso pendentibus; secus Deus non esset secundum omnes rationes perfectus, et proinde neque entis seu absolutae perfectionis plenitudo. Deus solus est quia est, nec ulla praeter ipsum et extra ipsum talis esse aut concipi potest realitas; reliqua possunt esse quia Deus est, et actu sunt quia Deus ea esse vult. « Adorabant viventem in saecula saeculorum.... dicentes: dignus es Domine Deus noster¹⁸ accipere gloriam.... quia tu creasti omnia et propter voluntatem tuam erant et creata sunt » Apoc. IV.10.11. Ex ipso ut a principio necessario intrinsecae et extrinsecae possibilitatis rerum omnium, et per ipsum ut a causa libera, non solum ut incipiat sed etiam ut perseveret existentia rerum creatarum undequaque dependentium, et in ipsum ut in finem omnium; ab ipso ut principio, medio, et fine, α et ω sunt omnia Rom. XI. 35. 36; Hebr. II. 10. Quidquid ergo perfectionis non solum in creaturis realibus est, sed etiam in omnibus possibilibus esse potest, totum in Deo comprehenditur non quidem formaliter, ut in creaturis exstat vel exstare potest (ita enim est aliquid dependens creatum, limitatum, et ens analogum in comparatione cum ente simpliciter); sed comprehenditur eminenter ut una, absoluta, ad extra imitabilis perfectio causae exemplaris et efficientis. « Illa aeterna incommutabilisque natura habens in se ut sit, sicut Moysi dictum est: Ego sum qui sum, longe scilicet aliter, quam sunt ista quae facta sunt.... nihil horum quae fecit, existens et omnia primitus habens sicut ipse est... nec haberet ea quae nondum facta erant, nisi quemadmodum est ipse non factus » S. Aug. Gen. ad litt. l. V. n. 34.

Hinc ens et esse, quod praeter Deum intelligitur, non dicitur univoce cum Esse divino nec cum eo connumerari potest, quia in ipsa ratione entis est plane diversum; nec tamen aequivoce, sed analogice dicitur, quia est ipsius divini Esse aliqua imitatio et adumbratio: unde communitas nominis non est arbitraria sed fundatur in similitudine et relatione inferioris ad superius. Ideo in Scripturis creaturae quae per se spectatae utique dicuntur esse, in comparatione cum Esse divino aliquando dicuntur non esse Is.XL.15.17; Sap.XI.23.Cf.1.Tim.VI.16; Matth.XIX.17.¹⁹ De diversitate Entis divini et entis participati paulo post distinctius dicemus.

Significatio nominis, qui est, et absoluta perfectio Dei declaratur ex ss. Patribus.

• Doctrinam quam hucusque in Scripturis expressam esse demonstravimus, ss. Patres multipliciter illustrarunt; ex eorum enim sensu et consensu 1° ipso nomine Dei « qui est » Exod. III. 14. revelatum censeri debet Esse divinum aeternum eiusque intrinseca existendi necessitas; 2° hoc ens necessarium intelligi debet Esse absolutum et Esse simpliciter, quia eo comprehenditur omnis absoluta perfectio; unde 3° divinum Esse essentiali discrimine differt a ratione entis, quod extra Deum esse vel concipi potest. »

Nihil nunc opus est dicere de doctrina disertissima Philonis (vid. Petav. l. I. c. 6. n. 5.) et posteriorum commentatorum gentis Iudaicae (vid. de Voisin Theolog. Iud. l. I. c. 5. et alibi passim); propositum est enim in hac thesi auctoritate interpretationis christianae confirmare et illustrare sensum in thesi superiori ex sacro textu et contextu Exod.III.14.15; VI.3. deductum. Expresserunt hunc sensum imprimis LXX. interpretes in sua versione: ἐγω εἰμι ὁ ὠν... ὁ ὠν ἀπεσταλκε με. Versio autem ab ipsis Apostolis adhibita et tamquam genuinum verbum Dei Ecclesiis tradita quanti sit in textu eminenter dogmatico et nulli suspicioni corruptelae obnoxio, facile patet.

Diserte secundum omnia capita in thesi enuntiata sententiam vindicarunt et amplis commentariis illustrarunt Patres et Doctores Ecclesiae. Habent hanc doctrinam, qui legerant textum hebraicum, Origenes (de Princip. l. I. n. 6; hom. I. in l. Regnorum n. 12; in Rom. l. X. n. 8.); Hieronymus (in Eph. III. 14. T. VII. p. 600. ed. Vallarsii; ep. 15. alias 57. ad Damas. n. 4. etc.); Ephrem Syrus (adversus scrutator. serm. 63. Opp. Syr. Lat. T. III. p. 123.); consenserunt alii, qui legerant versionem graecam et latinam, Iustinus (cohort. ad gent. n. 25.); Clemens Alex. (Paedagog. I. c. 8.); Gregorius Naz. (or. 30. al. 36. n. 17.18; or. 38. n. 7; or. 45. al. 42. n. 3.); Cyrillus Alex. (dialog. de Trin. I. T. V. P. I. p. 392.); Damascenus (de fid. orthod. l. I. c. 9.); Hilarius (de Trin. I. n. 4-6.); Augustinus (saepe e. g. in Ps. 134. n. 4; Genes. ad litter. l. V. c. 16; de Trin. l. VI. c. 7.) aliique plurimi, quorum aliquot testimonia legi possunt apud Petav. l. I. c. 6, et ex Petavio apud Card. de Aguirre Theol. S. Anselmi T. I. disp. 24. sect. 2. Eorum doctrinam in enuntiatione theseos revocamus ad tria capita.

I. Declarant Esse, quo nomine videri posset indicari commune et universale, omnino proprium Dei, quia ipse solus necessario est, et in sua essentia habet rationem existentiae. « Commune substantiae (existentiae) nomen proprium sibi vindicat Deus, quia cetera ut sint, Dei sumpsere beneficio; Deus semper est nec habet aliunde principium, et ipse sui origo est suaeque causa substantiae » S. Hieronym. in Eph. III. 14. Per se satis clarum est , originem non sensu proprio et causam non efficientem dici; sed negative ad excludendam originem ab alio et causam a se distinctam, et positive ad indicandam rationem necessariae existentiae ex ipsa natura illius Esse, quae potest dici causa formalis¹. Quod utrumque iterum Hieronymus expressit ep. 15. al. 57. ad Damasum. « Una est Dei et sola natura quae vere est, id enim quod subsistit, non habet aliunde sed suum est. » Adeoque « ipse solus est, cui quod est, a nullo datum est » Orig. hom. I. in l. Regn. n. 12. Hoc nomen qui est, dicunt Deo maxime proprium, « quia non potuit aut poterit aliquando non esse » Hilar. Trin. l. I. n. 5; Ambros. in Luc. l. X. c. 23. Hinc ulterius quandoque dicunt: nomen ὁ ὢν complecti tria tempora fuit, est et erit Iustin. l. c.; Clemens Alex. l. c.; ac proinde Deum tenere initium, medium et finem Iustin. l. c. Dionys. de div. nom. c. 5. §. 8. Quandoque contra docent, nomine ὁ ὢν praeteritum excludi et futurum. « In veritate quae manet, praeteritum et futurum non invenio sed solum praesens, et hoc incorruptibiliter » Aug.in Io. tract. 38. n.8-10; Gregor. Naz. or. 38. n. 3²; Dionys. l. c. §. 4; Cassian. de Incarn. l. V. c. 8. Eo videlicet ipso quod Deus est ὁ ὢν simpliciter et a se, sicut nullum in eo concipi potest initium nec aliquando finis, ita ipse est Esse perseverans sine ulla mutatione aut successione successionisve possibilitate; nihil ergo in eo praeteriisse potest, quod iam non sit; nihil advenire, quod nondum sit; atque ideo nihil potest concipi ut prius et posterius, ut praeteritum et futurum; sed totum est Esse incommutabiliter permanens, quod concipimus ut praesens, ut nunc perpetuum: licet neque sit praesens temporis, quod relationem habet ad praeteritum et futurum; sed est permanentia eminens supra omnem temporis relationem³. « Ibi quippe est quod nec initio incipitur nec fine terminatur, ubi neque exspectatur quod veniet, neque percurrit quod debeat recordari; sed est unum, quod semper esse est » Gregor. M. Moral. l. XV. c. 20. Si vero successio, quae est in rebus extra Deum, conferatur ad ipsam incommutabilem permanentiam eius qui est; praeteritum, praesens et futurum aeterno, mutabile immutabili, fluxum permanenti coexistit pro quavis temporis differentia, qua ipsum temporarium existit; sicque Esse permanens Dei comprehendit praeteritum, praesens et futurum, quae differentiae sunt in creatura coexistente, non in Deo incommutabiliter permanente.

II. Non minus diserte alterum caput, quod indicavimus, Patres declarant, eo ipso quod Esse tamquam proprium Dei nomen revelatur, plenitudinem absolutae perfectionis demonstrari. Nomen ὁ ὢν Deus sibi proprium adtribuit, inquit Nazianzenus, « quia totum Esse (ὅλον τὸ εἶναι) in ipso collocandum est, a quo cetera habent ut sint » or. 12. n. 12; « quia Esse, et quidem totum Esse essentialiter proprium est Dei (τὸ δὲ ὂν ἴδιον ἐντως Θεοῦ καὶ ὅλον), neque aliquo terminatum et circumscriptum, quod sit sive ante ipsum sive post ipsum » or. 30. n. 18; quia « totum in se comprehensum habet Esse sine initio et sine fine velut quoddam pelagus essentiae infinitum et interminatum »⁴ or. 45. al. 42. n. 3; or. 38. n. 7. Quam ultimam sententiam descripsit integram Ioannes Damasc. de fide orth. l. I. c. 9. Hinc Deus « non quadamtenus est ens, sed simpliciter et infinite totum in se Esse complectitur »⁵ Dionys. div. nom. c. 5. §. 4. Iam vero sicut esse contractum et terminatum ad unam aliquam speciem, est perfectio unius alicuius ordinis non tamen omnis ordinis; et sicut esse terminatum aliquo gradu, ultra quem non protenditur, est perfectio aliqua limitata et finita: ita qui est «Esse simpliciter » ac « totum Esse » et « oceanus infinitus essentiae; » is profecto est omnis absoluta perfectio. « Deus multipliciter quidem dicitur: magnus, bonus, sapiens, beatus, verus, et quidquid aliud non indigne dici videtur; sed eadem magnitudo eius est quae sapientia, non enim mole magnus est sed virtute; et eadem bonitas, quae sapientia et magnitudo; et eadem veritas quae illa omnia; et non est ibi aliud beatum esse et aliud magnum et sapientem aut verum aut bonum esse, aut omnino ipsum Esse » S. August. de Trin. l. VI. c. 7. Omnes scilicet illae perfectiones, et quascumque alias concipere possumus, sunt esse secundum aliquam nobilitatis rationem consideratum; Esse igitur simpliciter a Patribus dicitur omnis perfectio secundum omnem nobilitatis rationem⁶ et secundum omnem gradum; seu potius, quod nullum habet gradum, ultra quem non sit perfectum. Hoc ipsum dicit S. Bernardus in illa praeclara consideratione Dei (de Consider. l. V. c. 6.). « Quis est (Deus)? Non sane occurrit melius , quam qui est. Hoc ipse de se voluit responderi, hoc docuit dicente Moyse ad populum: qui est, misit me ad vos: merito quidem; nihil eo competentius aeternitati quae Deus est. Si bonum, si magnum, si beatum, si sapientem, vel quidquid tale de Deo dixeris, in hoc verbo instauratur, quod est Est. Nempe hoc est ei esse, quod haec omnia esse. Si et centum talia addas, non recessisti ab Esse; si ea dixeris, nihil addidisti; si non dixeris, nihil minuisti. Iam si vidisti hoc tam singulare tam summum Esse, nonne in comparatione huius, quidquid hoc non est, iudicas potius non esse quam esse? Quid item Deus? Sine quo nihil est. Tam nihil esse sine ipso, quam nec ipse sine se potest. Ipse sibi, ipse omnibus est, ac per hoc quodammodo ipse solus est, qui suum ipsius est et omnium Esse..... ex quo omnia creabiliter non seminaliter »⁷ Videlicet longe diverso modo intelligitur Deus Esse sui ipsius et aliorum; suum ipsius Esse est formaliter, aliorum non formaliter, sed ut causa exemplaris, efficiens, conservans, finalis.

III. Ex descripta Patrum doctrina de entis divini ratione, iam etiam constat eiusdem Esse divini eminentia et transcendens diversitas ab omnibus, quae praeter Deum sunt vel concipi possunt. Hanc diversitatem insuper Patres explicite ac data opera frequentissime repetunt et iuculcant.

Divini Esse plenitudo non sane extensive intelligi potest eo sensu, quod quidquid non nihil est, sit Esse divinum. Est enim Deus ens a se, singulare, in plenitudine perfectionis intensiva ex intrinseca essentiae ratione necessario existens, ut ipse sit omnis perfectio illimitata, independens, quod uno verbo dicimus Esse absolutum. Quare nulla concipi potest absoluta perfectio, quae non sit realiter existens, et nulla potest esse realiter existens nisi Deus ipse. Inde vero, ut iam superius indicavimus, non sequitur, non esse possibiles vel non existere realitates limitatas, dependentes, contingentes, creatas ab ipso Ente absoluto, ut a causa exemplari, finali et efficiente. Immo sequitur ex ipsa realitatis infinitae ratione, huiusmodi participationes et imitationes extra Deum in indefinitum esse possibiles; pariterque consequitur, limitatas, dependentes perfectiones non formaliter sed eminenter esse in Deo: nimirum, non ipsa perfectio limitata, creata vel creabilis est in Deo; sed est in Deo perfectio absoluta inadaequate. imitabilis multiplicibus perfectionibus limitatis, dependentibus et creatis. Plane igitur alia est ratio Esse divini et cuiusvis entis, quod illud infinitum non est.

In hunc sensum 1°. docent Patres, Esse divinum eminere super omnem essentiam et super omne esse, si hisce nominibus significetur, quidquid est in hoc universo, vel quidquid quomodolibet concipi potest praeter illam unam simplicissimam entis absoluti perfectionem. « Supereminet essentias superessentialis infinitas (ὑπερούσιος ἀόριστα al. ἀπειρία)... secundum nihil eorum existens quae sunt, cum sit causa omnibus ut sint, ipsa vero non est (ratione entis communi), utpote ultra omnem essentiam posita » Dionys. de div. nom. c. 1.§.1; Naz. or. 6. al. 12. n. 12; August. Genes. ad litt. l. V. c. 16; Damasc. Fid. orthod. l.I. c. 12. 14. Eodem sensu intelligendi sunt PP. quando aiunt: « divinum Esse cum nullo eorum quae sunt, copulari » Maxim. praefat. ad theol. mystagog.; Naz. or. 30. al. 36. n. 18; et quando dicitur Deus « natura propria rebusque hisce nostris nulla ratione sociata » Naz. ibid. n. 17. et « imparticipabilitas (ἀμεθεξία), cuius nulla est cum participantibus mixtionis communio » Dionys. div. nom. c. 2. §. 5.

2°. Hanc divini Esse singularis et necessarii supereminentiam describunt PP. multipliciter per apposita declarantia proprietatem Esse divini in oppositione ad esse creabile aut creatum. Deus solus naturaliter⁸ (ex intrinseca naturae perfectione) est: solus est ὄντως; seu essentialiter⁹ et singulariter¹⁰: est per se¹¹: est simpliciter non quadamtenus¹² : cetera id sunt et eatenus sunt, quod voluit et quatenus voluit Deus ea esse¹³ : adeoque per participationem particulae boni sunt¹⁴ ; hacque ratione Deus est suum ipsius (formaliter) et omnium Esse (ut causa)¹⁵.

Unde creaturae non sunt nihil, non sunt mera φαινόμενα; sed habent esse proprium a Deo per creationem, non de Deo per suae naturae communicationem¹⁶. Sunt ergo: sed quia alia plane est ratio ex dictis esse participati et ipsius Esse a se; ideo de Deo negatur esse, si spectetur secundum modum, quo nos ens et esse concipimus ex creaturis. Vicissim vero Deus solus esse et creaturae non esse dicuntur, quando spectatur Esse principale et ipsum «Est purissimum, quod nihil habet de non esse», et «Esse totaliter, a quo totaliter absistit non esse», ut S. Bonaventura et S.Thomas loquuntur (supra). Igitur « ita ille est, ut in eius comparatione ea quae facta sunt, non sint. Illi non comparata, sunt; quoniam ab illo sunt: illi autem comparata, non sunt; quia verum esse incommutabile esse est, quod ille solus est » Aug. in Ps. 134. n. 4. Nam « aliud est esse, aliud principaliter esse; aliud mutabiliter, aliud immutabiliter esse. Sunt enim haec omnia (creata), sed principaliter non sunt, quia in semetipsis minime subsistunt (ex propria independente virtute); et nisi gubernantis manu teneantur, esse nequaquam possunt » Gregor. M. Moral. 1.XVI. c.6; XVIII. c.17. His omnino gemina habent tum Augustinus multis locis, tum Origenes in l. Regn. hom. 1. n. 12; Hieronymus in Eph. III. et ep. 25. ad Marcellam; Dionysius et eius interpres Maximus, aliique quorum verba legi possunt apud Petav. l. I. c. 6. n. 6. sqq. et apud Thomassinum 1. III. c. 1. sqq.

De discrimine infinito entis divini ab ente universali.

« Errant sine dubio, qui docent ideam entis, sub qua intelligimus, « quidquid intellectualiter concipimus, esse ideam Dei; atque adeo ens, « quod illius ideae obiectum est, esse Deum licet solum directe et nondum reflexe cognitum. »

Qui rationem entis, quod Deus est, in superioribus thesibus demonstratam intellexerit, simulque animum adverterit ad rationem entis, quod apprehendimus in omnibus quaecumque concipimus; facile persentiet, certitudinem propositionis quam defendimus, in praecedentibus iam esse demonstratam, hancque thesim esse instar corollarii, quod ex superioribus sponte consequitur. Quod enim illa idea universalissima comprehenditur, non est ens aliquod singulare, in se determinatum; sed est nota abstractissima realitatis sive possibilis sive actualis (quando dicitur ens), vel realitatis actu (quando dicitur esse actu), in qua praeter oppositionem ad nihilum et ad non esse nulla est determinatio. Esse divinum in ipsa simplicissima ratione essentiae ex demonstratis est Esse singulare, determinatum determinatione summa, ultra quam intensior esse non potest. Unde patet illud ens, sub cuius ratione omnia concipimus, non solum non cognosci a nobis sub formali ratione divinae essentiae ut in se est, quod adversarii libenter utique concedunt; sed etiam non esse ens divinum, totaque sui ratione ab ente divino esse diversum.

Sane discrimen est maximum 1°. in ipso modo, quo ens utramque concipimus. Conceptu proprio entis nobis exhibetur id quod est in creatis, siquidem ex his immediate illam abstrahimus; tum vero ex creatis concludendo pervenimus ad cogitandum ipsum Esse exemplare, principium et fontem totius esse creati et creabilis¹. Ideo non habemus conceptum proprium positivum huius Esse divini, quia non immediate in se cognitioni nostrae obiicitur, sed solum ex effectibus aequivocis (ordinis ab eo diversi) et ex adumbrationibus et similitudinibus concludendo (« ratiocinationum tactu » vid. supra p. 151.) illud attingimus. Hinc Patres docent, si ens spectetur, quod conceptu proprio per abstractionem ex creatis nobis exhibetur, Deum concipi debere per negationem et per ὑπεροχήν, dicendumque non esse ens et esse super omnia entia (supra th. XII. XXIII.).

2°. Discrimen est infinitum in ipsa intrinseca ratione entis, ex quo ille modus diversus concipiendi oritur. Ratio illa entis, quam primam et sub qua omnia mens nostra concipit, abstractissima est, constans quippe nota unica in oppositione ad non ens; adeoque est intensione minima, et propterea eius universalitas seu extensio est maxima; reperitur enim in omnibus quae sunt vel cogitari possunt, pertinens ad eorum intrinsecam formalem rationem: quamvis in esse actuali singulorum non nisi ens determinatum in concreto secundum propriam cuiique rationem et diversos participationis gradus exstare possit, a quibus omnibus determinationibus abstrahendo intellectus nostri operatione ipsam illam ideam entis universalis concipimus. Contra vero ens quod Deus est, in ipsa sua ratione entis est plenitudo omnis absolutae perfectionis; et ideo intensione infinitum est atque per hanc ipsam rationem entis absoluti determinatum ad esse singularitatis, cui multiplicatio intrinsece repugnat.

Igitur 3°. simplicitas entis in communi est negativa per abstractionem ab omnibus perfectionibus determinatis, et ideo simplicitas illa non est nec esse potest in reali existentia, sed tantum in apprehensione mentis; entis divini simplicitas est positiva per infinitam intensionem perfectionis in ipsa ratione entis absoluti, et ideo necessario est in reali existentia, mentis autem nostrae apprehensione non nisi imperfectissime et per negationes eam assequimur. « Non considerarunt (Amalricus a Bena et eius sectatores), quod id, quod commune est vel universale, sine additione esse (actu) non potest, sed sine additione consideratur..... licet etiam cogitetur universale absque additione, non tamen absque receptibilitate additionis est... Divinum autem Esse est absque additione, non solum cogitatione sed etiam in rerum natura, et non solum absque additione sed etiam absque receptibilitate additionis. Unde ex hoc ipso, quod additionem non recipit nec recipere potest, magis concludi potest, quod Deus non sit esse commune, sed proprium.... In hoc etiam eorum deficit ratio, dum non attenderunt, id quod in nobis simplicissimum invenitur (per abstractionem), non tam rem completam quam rei aliquid esse; Deo autem simplicitas attribuitur sicut rei alicui perfecte subsistenti » S. Thom. cont. Gent. l. I. c. 26. n. 6.

Denique 4°. sicut ens determinatum per multiplices gradus perfectionis creatae est aliqua imitatio essentiae divinae, ita etiam ratio entis communis et abstracte considerati habet in divina essentia suum exemplar et est eius quaedam adumbratio, eo tamen remotior, quo universalior et minus intensae perfectionis. Ratio igitur entis in Deo et in omnibus quae praeter Deum sunt, omnino diversa est; ac proinde ens de Deo et de omnibus quae praeter Deum concipi possunt, non univoce (non secundum eandem rationem entis) dicitur, sed dicitur analogice, quatenus ratio entis in creatis est adumbratio entis divini. « Ens praedicatum de omnibus non est natura increati, quia id quod praedicatur de omnibus, prima rerum creatarum est, ut dicit philosophus, et ens est commixtum omnibus et aliquid omnium existens. Ens autem creatum et increatum diversa sunt: et ens quod est aliquid omnium eorum de quibus praedicatur, et permixtum omnibus, et ens quod nihil est omnium essentialiter et impermixtum omnibus, necesse est esse diversa. Et si quaeritur, quo differant sicut distinguente, dicendum quod essentia divina se ipsa differt ab omnibus, et sua simplicitas et perfectio non permittunt ipsam alicui esse permixtam ita, quod sit de esse ipsius » Albertus M. Summae P. I. Tract. VI. q. 29. m. 1. a. 2. ad 1. (Cf. supra th. XXIII. n. III.)

Falluntur itaque magnopere, qui putant esse illud, sub cuius ratione concipimus quidquid intellectu concipimus, et cuius idea est omnium prima, reipsa Deum esse et proinde reflexe agnosci ac affirmari debere tamquam Esse divinum. Confundunt enim rationem entis quod est maxime abstractum, cum maxime concreto, universale cum essentialiter singulari, indeterminatum et perfectionis intensione omnium, quae concipi possunt, minimum cum summe determinato et perfectionis intensione infinito; denique ens quod, formaliter ut concipitur universale, extra mentem existere nequit, ut vero determinatur ad hoc vel illud ens singulare multiplicatum identificatur cum illis ipsis omnibus singularibus, confundunt cum ente intrinseca necessitate singulariter existente et ab omnibus tota ratione diverso, quae concipi praeter ipsum possunt; confundunt inquam Esse absolutum et Ens a se non solum cum esse participato sed cum esse, in quo concipitur participatio omnium minima.

Ingens haec fallacia, qua ens simplex per abstractionem substituitur Enti simplici per absolutam perfectionem, non modo principium est et velut compendium pantheismi in omnibus suis licet diversissimis formis, et non modo fundamentum erat theoriae Eunomianae de simplicitate Dei et de intuitione, qua nos essentiam divinam intelligamus; sed ex eadem etiam confusione vel ex parum attenta consideratione diversitatis omnimodae inter ens universale et inter ens divinum se ipso essentialiter singulare, ortae sunt falsae doctrinae nonnullorum eruditorum Catholicorum de ente, quod obiectum sit nostrae primae ideae intellectualis et nostrae immediatae intuitionis, et quod contendunt obiective et realiter esse Deum licet a nobis nondum sub ratione absolutae essentiae distincte et reflexe cognitum. In qua quidem sententia etiam continetur falsa doctrina de ente creato, et porro falsa theoria de creatione, sive iam haec consectaria explicite deducantur, ut a nonnullis factum esse novimus, sive ab eis abstineantur.

Propositiones, quas suprema Congregatio S. Officii die 18. Sept.1861. « tuto tradi non posse » pronuntiavit, nituntur omnes huic confusioni entis nostrae intuitionis cum ente absoluto. Ita illae enuntiabantur: « 1°. Immediata Dei cognitio, habitualis saltem, intellectui humano essentialis est, ita ut sine ea nihil cognoscere possit: siquidem est ipsum lumen intellectuale. 2°. Esse illud, quod in omnibus et sine quo nihil intelligimus, est Esse divinum. 3°. Universalia a parte rei considerata a Deo realiter non distinguuntur. 4°. Congenita Dei tamquam entis simpliciter notitia omnem etiam cognitionem eminenti modo involvit, ita ut per eam omne ens, sub quocumque respectu cognoscibile est, implicite cognitum habeamus. 5°. Omnes aliae ideae non sunt nisi modificationes ideae, qua Deus tamquam ens simpliciter intelligitur. 6°. Res creatae sunt in Deo tamquam pars in toto, non quidem in toto formali sed in toto infinito, simplicissimo, quod suas quasi partes absque ulla sui divisione et diminutione extra se ponit. 7°. Creatio sic explicari potest: Deus ipso actu speciali, quo se intelligit et vult tamquam distinctum a determinata creatura (homine v. g.), creaturam producit. » — « Emi et Rmi DD. Cardinales praehabito voto DD. Consultorum omnibus et singulis propositionibus superius enuntiatis mature perpensis proposito dubio (utrum tuto tradi possint) responderunt: Negative. »

Corollarium 1. Cum species constet perfectione essentiali, quae multis singularibus communis ipsa² singularia unius naturae constituit et essentialiter diversa ab omnibus aliis; et genus similiter constet perfectione essentiali communi pluribus speciebus ac distinguente ab omnibus aliis: hinc ens in communi est extra omne genus, quia ob minimam perfectionis intensionem non distinguit aliquid ab alio, sed commune est omnibus; ens divinum est extra omne genus, quia infinita perfectionis intensione se ipso distinctum et diversum est ab omnibus, quae concipi praeter ipsum possunt, et nihil in se habet, quod cuiquam alteri commune esse queat.

Corollarium 2. Qui quaerunt, utrum plus entis sit Deus una cum creaturis, quam Deus absque creaturis, absurdius loquuntur, quam qui quaereret, utrum plus artis sit mente Alighierii et divina comoedia simul computatis, quam si ars in mente poetae per se spectetur. Non animadvertunt scilicet, nomen entis prae ente absoluto et ente participato non esse univocum sed analogum, et ideo illa duo sub una entis ratione connumerari non posse. Entis absoluti nec plus esse potest nec minus, cum sit plenitudo intrinsecus et absolute necessaria; et ideo etiam essentia et possibilitas entis participati est absolute necessaria, quae tamen. praeter ipsam divinam essentiam ad extra imitabilem nihil est actualis realitatis. Esse autem actuale creaturae contingens est non necessarium, adeoque eius plus esse potest et minus. Quare ad quaestionem an plus entis sit post creationem quam ante creationem, respondendum est distinguendo: est plus entis, si intelligas hoc nomine ens absolutum, nego; est plus entis, si intelligas ens alterius plane rationis quod praeter absolutum concipi potest, quodque ideo cum eo non connumerationem sed analogicam cognominationem admittit, subdistinguo: est plus entis i. e. plus essentiarum in ordine metaphysico, nego; plus entis i. e. plus actualis esse participati in ordine physico, concedo.

Dici tamen contra haec posset: ens debet concipi abstrahendo ab Esse absoluto et esse participato, in hac vero suprema abstractione comprehenditur sub ente ens divinum et ens participatum; ergo quaeri sane debet, utrum (intelligendo ens secundum illam abstractam rationem, et nulla adhuc concepta determinatione ad ens divinum et participatum) plus entis realis seu plus esse in actu sit post creationem quam creatione nondum supposita; idque affirmandum est, ne errore pantheistico entis participati realitas diversa ab ente absoluto in dubium vocetur.

Ad huius difficultatis declarationem sunt aliqua praemonenda de notione analogica entis. Notio entis iam in illa suprema abstractione, ubi nec absolutum nec participatum ens distincte dicitur, ita comparata est, ut essentialiter exigat applicationem primo ad id quod ex intrinseca necessitate principaliter et in plenitudine ens est, et secundarie ad id quod ex ipsa suae entitatis ratione est solum imitatio entis absoluti, ab illo pendet, et ad illud habitudinem dicit. Unde notio illa entis non est abstracta ita, ut una et eadem ratio entis comprehendatur in duobus (increato et creato), quae aliis differentiis inter se distinguantur, sicut ratio generis metaphysice eadem reperitur in speciebus subiectis; sed ens abstractum est ita, ut licet non exprimatur ens increatum vel creatum, tamen in uno ratio entis sit plane alia quam in altero. Ideo notio illa entis non est generica, sed analogica; h. e. apta ut uni applicetur principaliter, aliis secundum diversam rationem cum subordinatione et habitudine ad illud prius: sicut e. g. ars abstracte considerata non dicit distincte artem in mente artificis vel artem in opere, sed utrique secundum aliam et aliam rationem applicari potest (vide Suarez Metaphys. disp. 28 sect. 3. n. 21.).

Iam his positis responsio ad obiectam difficultatem facilis est: quando quaeritur utrum post creationem sit plus entis, non potest quaeri utrum plus entis contineatur in notione abstracta; sicut quaerens, utrum post creatos homines sit plus humanitatis, non sibi vult, si mente sit sana, utrum post creationem plus contineatur in notione abstracta humanitatis; quod enim notione abstracta comprehenditur, nec augeri potest nec minui. Sensus ergo quaestionis est, utrum existentibus iam creaturis plura realiter existant, in quibus ratio entis realis seu ipsius esse in actu verificetur, quam solo ente necessario existente. Ergo in hac comparatione iam ratio entis applicatur ad diversa, et concipitur ens divinum et ens participatum, quae in ipsa suprema ratione entis omnino differunt. Ideo manet responsio superius data. Non possunt scilicet connumerari quae ipsa ratione entis inter se differunt; sed dicendum, nec esse nec esse posse plus entis divini, quod est ipsum Esse in absoluta plenitudine; esse vero plus realis entis participati, seu potius incipere per creationem et augeri posse ens participatum reale, ac etiam minui per annihilationem. Haec porro vindicatio diversitatis in ipsa entis ratione inter Deum et quidquid praeter Deum concipi potest, est necessaria et sola sufficiens exclusio pantheismi cuiuscumque formae.