Tractatus de Deo uno secundum naturam

De lumine gloriae.

« Cum intuitiva visio Dei prae quovis creato intellectu sit supernaturalis, necessarium est supernaturale adiutorium, quo mens creata elevetur ad visionem beatificam. Quamvis vero de propria ratione huius adiutorii, quod lumen gloriae vocatur, sit aliqua sententiarum discrepantia; tenendum tamen est, lumen gloriae esse donum Dei permanens, quo informatus intellectus supernaturaliter assimiletur intellectui divino ad immediatam beatificam visionem Dei. »

Sicut intellectio clara praesertim et immediata obiecti intelligibilis dicitur visio, nomine derivato ab illa perceptione sensili, quae maiorem habet cum intellectione mentali analogiam: ita derivatione eadem ab ordine sensibili lumen appellatur illud omne, quod est causa visionis intellectualis¹. Porro cum triplex diversa sit perfectio creaturae rationalis, perfectio naturae, gratiae in via ad terminum, et gloriae in consummatione finali, hisque singulis statibus perfectionis sua diversa respondeat cognitio, cui lumen intellectuale necessario proportionatum est: inde manifestum redditur, distingui etiam debere triplex lumen intellectuale, lumen nimirum naturale rationis, lumen gratiae in via, lumen gloriae in patria. Auctor et fons huius triplicis luminis in intellectu creato utique Deus est « sol intelligibilium, » sed pro luminis diversitate secundum triplicem diversam rationem, ut creator in ordine naturae, ut sanctificator in ordine gratiae, ut consummator et beatificator in ordine gloriae. Nobis de hoc ultimo nunc sermo est.

Potest lumen gloriae iterum quadrupliciter intelligi. a) Lumen gloriae obiectivum quod videtur, est Deus ipse, quatenus se manifestat videndum non per aliud obiectum, sed per se ipsum et in se ipso; neque enim sol per aliud lumen illuminatus sed suo splendore se visibilem praestat². Hinc etiam est, quod longe communiori sententia docent theologi, ad visionem beatificam non dari speciem impressam Dei; sed Deum per ipsam suam essentiam uniri menti videntis ut obiectum visionis. Immo S. Thomas (1. q. 12. a. 2; quodlib. VII. a. 1; 4. dist. 49. q. 2. a. 1; de verit. q. 8. a. 1; compend. theolog. c. 105.) et multi eius discipuli censent, absolute nullam esse posse speciem intelligibilem impressam, qua Deus videatur, ut in se est. Cf. Suarez 1. II. c. 13. Porro b) lumen gloriae formaliter, sub quo Deus videtur, est supernaturalis effectus Dei ac supernaturale donum in mente creata, quo haec elevatur et constituitur in actu primo proximo ad videndum Deum, sicut est. c) Potest etiam ipsa actualis visio Dei appellari lumen gloriae. Denique d) possunt haec omnia simul comprehendi nomine luminis gloriae, ut sit Deus tamquam fons luminis et terminus visionis sese manifestans per lumen et visionem in mente creata: « quoniam apud te est fons vitae, et in lumine tuo videbimus lumen » Ps. XXXV. (heb. 36.) 10.

Verum de primo, quod Deus ipse est lumen mentibus beatis, hoc loco nihil amplius tractandum est praeter ea, quae diximus in thesi superiori. Non autem Deus manifestatur beatis nisi per lumen et visionem, quibus ipsi informantur, et intuitive vident ac videndo beatissime possident Deum. Nam ut recte ait Suarez (1. II. c. 14. n. 5.), lumen gloriae increatum non proprie elevat hominis intellectum, nisi quatenus in ipso intellectu Deus aliquid operatur supra naturam eius. Porro comparando lumen et visionem, visio ut actus secundus supponit actum primum et ex eo connaturaliter consequitur: supponit nimirum mentem informatam ac elevatam viribus supernaturalibus ad ipsam visionem intuitivam. Iam istae vires supernaturales seu menti superaddita vis intuitiva Dei a theologis proprie vocantur et intelliguntur lumen gloriae simpliciter dictum: eo fere modo, quo gratia est increata Deus ipse, cui coniungimur, et gratia sunt actus supernaturales fidei, spei, charitatis, quibus in Deum tendimus; sed gratia simpliciter dicta intelligitur formalis participatio divinae naturae in nobis per habitum et auxilium, quae nos Deo coniungunt et ex quibus actus procedunt.

Hoc iam sensu determinato quaeritur de veritate, et de propria ratione luminis gloriae.

I. Demonstratur veritas rei, an sit 1° ex iis omnibus, quibus ostensum est in duabus thesibus praecedentibus, immediatam Dei visionem ipsi Deo soli naturalem, superare vires naturales cuiusvis intellectus creati; hancque nihilominus visionem tamquam ultimum finem ac supremam nostram beatitudinem nobis a Deo promissam esse. In his enim ipsis continetur, intellectum creatum viribus supernaturalibus vel auxilio supernaturali ad hanc visionem instruendum ac elevandum esse. Quamdiu igitur lumen gloriae solum generice dicitur elevatio supernaturalis absque distinctiori determinatione propriae rationis huius luminis, de eo constat fide catholica tam certo, quam certum est, vitam aeternam esse beatitudinem supernaturalem, de qua scriptum est: « habetis fructum vestrum in sanctificationem, finem vero vitam aeternam... Gratia autem Dei vita aeterna » Rom. VI. 23.

2°. Specialius demonstratur veritas luminis gloriae ex veritate habituum et donorum supernaturalium, quae nobis iam in via impertiuntur velut inchoatio et praeparatio ad consummationem in patria. Neque enim aliunde melius, quam ex ordine gratiarum, ex pignore et arrhabone, qui nobis donatur in via, intelligere possumus donorum perfectionem ac plenitudinem in termino beato. Renovamur spiritu mentis nostrae per iustitiam nobis inhaerentem, ac virtutes fidei, spei et charitatis permanentes in nobis accipimus infusas (Conc. Trid. sess. VI. c. 7.), quibus actus supernaturales respondent; actus enim supernaturales, ut fiant velut connaturaliter, postulant principium supernaturaliter elevatum donis habitualibus. Sicut ergo habitus charitatis permanet in patria; « charitas enim numquam excidit » 1. Cor. XIII. 8: ita pro habitu fidei, quae transit in visionem, postulatur aliud donum habituale. Nam cum evacuatum fuerit quod in fide est cognitio ex parte, et venerit quod perfectum est (ib. v. 10.), cum scilicet fidei substituetur species h. e. visio facie ad faciem; hic actus supernaturalis omnium sublimissimus visionis beatificae supponit vires supernaturales in intellectu ipsi actui respondentes, non minus immo etiam magis quam actus fidei supponit fidem infusam habitualem. Illud autem ipsum donum, quo vires intellectus ita elevantur, est ac dicitur lumen gloriae. « Omne quod elevatur ad aliquid, quod excedit suam naturam, oportet quod disponatur aliqua dispositione, quae sit supra suam naturam... Cum igitur virtus naturalis intellectus creati non sufficiat ad Dei essentiam videndam, ut ostensum est, oportet quod ex divina gratia ei accrescat virtus intelligendi. Et hoc augmentum virtutis intellectivae illuminationem intellectus vocamus, sicut et ipsum intelligibile vocatur lumen, de quo dicitur (Apoc. XXI. 23.), quod claritas Dei illuminabit eam, scilicet societatem beatorum Deum videntium. Et secundum hoc lumen efficiuntur deiformes i. e. Deo similes, secundum illud (1.Io.III.2.): cum apparuerit similes ei erimus, et videbimus eum, sicuti est » S. Th. 1. q. 12. a. 5.

3°. Hinc inter « exsecrandos errores » Beguardorum et Beguinarum « in regno Alemaniae » damnatus est in Concilio Viennensi iste quinto loco: « quod quaelibet intellectualis natura in se ipsa naturaliter est beata; quodque anima non indiget lumine gloriae ipsam elevante ad Deum videndum et eo beate fruendum » (Clementin. l.V. tit. 3. c. 3). Veritas igitur catholica a Concilio oecumenico definita haec est: « animam indigere lumine gloriae ipsam elevante ad Deum videndum et eo beate fruendum». Profecto tum haeretici illi tum Pontifex « sacro approbante Concilio sectam ipsam cum praemissis erroribus damnans et reprobans » nomine luminis gloriae, quod in omnibus scholis saeculo XIII. et XIV. ineunte notissimum erat, et saltem generice pro supernaturali adiutorio vel dono elevante significationis certae ac ratae, non aliud poterant intelligere quam hoc ipsum donum vel adiutorium, dum illis necessitatem luminis gloriae pro intellectuali natura negantibus Pontifex hanc negationem condemnavit. Quamvis igitur controversiae quae erant inter theologos catholicos de natura et proprietatibus huius luminis, per istam definitionem non decidantur; illud saltem in quo scholae omnes consentiebant, authentice declaratum est, dari nempe lumen gloriae tamquam supernaturale adiutorium, quo anima elevatur ad videndum Deum. Praeterea hoc ipsum, praescindendo etiam a theologico usu loquendi, verba ipsa definitionis ita clare enuntiant, ut hic eius sensus negari non possit³. Legendi sunt Vasquez disp. 42. c. 2; Hiquaeus in commentar. ad Scotum (inter Opp.

Scoti T. X. p. 566. seqq.); Petavius 1. VII. c. 7. n. 3; conferendus Suarez 1. II. c. 14. n. 4. seqq.

4°. Scripturae exhibent Deum ut lucem per se ipsum illuminantem omnes mentes beatas in Ierusalem coelesti. Est enim Deus lux spiritualis h. e. spiritus infinite cognoscibilis et cognoscere faciens omnem intellectum aliqua sui infiniti intellectus participatione (assimilatione). Unde in illa supernaturali visione facie ad faciem Deus tamquam sol spirituum⁴ sanctis irradians, eosque velut parelia formans in sui imaginem⁵ facit videntes ipsum, ut est in se ipso, quoniam ipse est immediatum obiectum simulque causa impertiens lumen seu virtutem ad sui visionem. « Et videbunt faciem eius, et nomen eius in frontibus eorum, et nox ultra non erit, et non egebunt lumine lucernae neque lumine solis, quoniam Dominus Deus illuminabit illos » Apoc. XXII. 4. 5. Cf. Is. LX. 19. Si iam nunc per fidem (quae est radix omnis sanctitatis) intuentes gloriam Dei in mysteriis Iesu Christi, testante Apostolo, formamur ab illa gloria velut totidem specula⁶ et transformamur in eius imaginem 2. Cor. III. 18: multo magis a luce et claritate inchoata proficientes ad lucem et claritatem perfectam mentes nostrae transformabuntur ita, ut per participationem intellectivae virtutis, qua Deus ipse se intuetur et se fruitur, simus deiformes in visione beatifica: « similes ei erimus, quoniam videbimus eum, sicuti est. » Cf. Aug.Trin. l. XIV. c. 17; in Ps. 35. n. 14.

II. Ex dictis etiam propria ratio luminis gloriae deducitur, quid sit.

Hic imprimis supponendum est tamquam omnino certum, sicut omnem intellectionem ita etiam visionem Dei intuitivam esse actum immanentem ipsius mentis videntis. Producitur ergo et continuo pendet a mente, ac mentem informat. Nam visio est actus vitalis in mente vivente: sicut autem vita necessario intima est viventi, ita omnis actus vitalis necessario ab ipso vivente producitur et ab intrinseco procedit. Unde ad visionem intellectualem duo requiruntur et sufficiunt: a) ex parte obiecti, ut obiectum non solum physice sed intellectualiter praesens sit, seu quod idem est, ut obiectum in se actu sit intuitive cognoscibile; b) ex parte cognoscentis, ut vires intellectuales non quidem ontologice sed logice in ordine cognitionis sint proportionatae obiecto intuitive videndo. « Ad visionem tam sensibilem quam intellectualem duo requiruntur, ait S. Thomas 1. q. 12. a. 2, scilicet virtus visiva, et unio rei visae cum visu. » Ex utraque vel ex alterutra parte potest esse defectus, quo fiat, ut obiectum videri nequeat. Sic in sensibilibus corpus potest esse in se visibile, potest etiam esse physice praesens oculo sufficienti virtute ad videndum instructo; sed nisi obiectum illuminetur, non est optice seu visibiliter praesens oculo nec visibile actu. Vicissim sol est in se visibilis, potest esse visibiliter praesens oculo atque ita ex parte sua visibilis actu; sed (quod exemplum ex Aristotele induci solet) oculus noctuae propter defectum virtutis visivae solem intueri nequit. Quamvis vero defectus uterque saltem supernaturaliter suppleri possit sola immutatione in virtute visiva, per eius nempe supernaturalem elevationem: discrimen tamen semper manebit, quod vel supplendus est defectus visibilitatis actualis ex parte obiecti, supposita etiam proportione ad suum obiectum ex parte virtutis; vel supplendus est defectus ex parte virtutis, supposita actuali visibilitate obiecti in se.

Iam vero 1°. Deus in se ipso lux est spiritalis, h. e. in se ipso maxime et infinite cognoscibilis, et est per suam essentiam intime praesens omni intellectui non solum physice sed cognoscibiliter, quantum virtus et actualis dispositio et proprius modus creati intellectus capax est. Ex parte igitur obiecti non aliud lumen requiritur, quo reddatur visibile intellectui, nec species intelligibilis, qua intellectui coniungatur⁷; sed Deus ipse per se intellectui ut obiectum visibile praesens est, dummodo vires et proprius modus intellectus cognoscentis pares sint obiecto videndo.

At defectus est ex parte virium intellectus cognoscentis; nullus enim intellectus creatus per vires naturales et secundum proprium sibi connaturalem modum cognoscendi potest intuitive videre Deum, ut in se est; quemadmodum superius th. XIV. demonstravimus. Ergo vires intellectus necessario supplendae sunt, elevandae, et confortandae per charisma supernaturale ad visionem beatificam; hocque charisma est et dicitur proprie lumen gloriae. Sed hisce positis charisma istud intelligi potest multipliciter. Nam⁸

2°. Posset concipi auxilium per modum supernaturalis concursus Dei, ita ut nulla fiat intrinseca mutatio in ipsa mentis facultate; sed Deus intellectu creato manente in suis viribus naturalibus utatur velut instrumento ad eliciendum supernaturalem actum visionis beatificae. In intellectu enim praeter naturales vires positivas intelligendi aiunt esse potentiam obedientialem, secundum quam intellectus sub immediata operatione Dei elicere potest quemvis actum intellectualem, qui in se creaturae non repugnat. Hoc modo re ipsa fieri visionem beatificam nullus theologus admittit (si forte Durandum excipias); sed immo hanc sententiam plerique acriori etiam censura damnant propter rationes, quas n. I. declaravimus. Verum si de possibilitate quaeritur, multi gravissimi theologi censent, visionem beatificam per huiusmodi elevationem extrinsecam non repugnare (vide Suarez 1. II. c. 13; Toletum in 1. q. 12. a. 5. conclusione 3^a. etc.). Ego fateor, me nulla ratione posse intelligere actum vitalem, supernaturalem, ab ipsa mente elicitum per auxilium extrinsecum, et quin in ipsa mente ulla fiat mutatio eique intrinsecus vires superaddantur supernaturales. Hoc igitur sensu vera mihi videtur doctrina Capreoli in 4. dist. 49. q. 4; Dominici Soto ib. q. 2. a. 4; Caietani; Dominici Bañez in 1. q. 12. a. 5. et aliorum, qui tenent, visionem beatificam per solum supernaturalem concursum absque inhaerente lumine gloriae absolute repugnare. Sed quidquid de possibilitate sentiatur, apud omnes theologos certum est ac ratum, ut dixi, lumen gloriae re ipsa non consistere in huiusmodi concursu Dei.

3°. Potest concipi lumen gloriae per modum auxilii actualis, ita ut vires naturales intellectus in sese et intrinsecus eleventur et confortentur seu vires supernaturales addantur per continuam operationem Dei; non autem sit qualitas permanens per modum habitus. Ita explicata sententia de auxilio actuali intrinseco non potest censeri damnata per definitionem Clementinam supra citatam⁹. Attamen analogia habituum supernaturalium et nominatim habitus fidei, qui ad actus supernaturales connaturaliter eliciendos infunduntur in hac vita, et habitus charitatis permanens etiam in altera vita, et communis penes theologos acceptio luminis gloriae pro dono inhaerente habituali, secundum quem usum propterea lumen gloriae etiam in Clementino decreto explicandum est, sufficienter demonstrant, lumen gloriae non solum per modum auxilii actualis sed per modum habitus immanentis, non ad analogiam gratiae actualis sed ad analogiam habitualis gratiae intelligi debere. « Non solum absolutam Dei omnipotentiam rimari decet, sed quid debitus rerum ordo deposcat. Disponit enim Deus omnia suaviter. Igitur cum res naturales suis potentiis et virtutibus instruxerit, et respectu supernaturalium nos etiam habitibus infusis donaverit, quibus debitas valeamus actiones exercere, cur negandum est, cum intellectus naturaliter Deum videre nequeat, lumine aliquo et virtute supernaturali ad id muneris divinitus perfici? » Dominic. Soto 4. dist. 49. q. 2. a. 4.

4°. Non defuerunt, qui docerent, mentem creatam in visione beatifica mere passive se habere, idque tripliciter: vel enim a) dicebant lumen gloriae esse potentiam infusam, qua sola producatur visio, hancque visionem recipi in mente tamquam in subiecto; vel b) aiebant, ipsum actum visionis effici et infundi immediate a Deo, ita ut lumen gloriae non sit aliud quam ipsa visio actualis; vel c) concipiebatur lumen gloriae tamquam dispositio subiecti ad recipiendum actum visionis immediate a Deo infusum. Has omnes sententias omnino falsas esse constat ex eo, quod visio essentialiter est actus vitalis ipsius mentis videntis, de quo paulo superius dicta sufficiunt (vide Suarez l. II. c. 10; c. 15. n. 22; Lessium de Summo bono l. II. c. 7.).

5°. Memorantur aliqui (cf. Lessium l. c. c. 2.), qui dixerunt, visionem Dei in beatis esse ipsam visionem increatam, qua Deus videt se ipsum, et quam ipse beatis communicat.

Hoc placitum seu potius figmentum renovavit Thomassinus (De Deo l. VI. c. 16.), idque modis concipiendi et loquendi confusissimis et mea quidem opinione prorsus falsis. Ait a) Verbum ipsum esse speciem impressam in beatis, qua videant Patrem. « Videtur Deus a beatis non alia specie intelligibili quam Verbo ipso mentem informante. Pater facit et perficit opificia sua Verbum suum imprimendo... ultima et absolutissima ergo esse debet Verbi eiusdem impressio, ut species impressa creaturae perficiendae sit ipsum Verbum » ibi. n. 1. 2. Porro b) lumen gloriae Thomassino est ipse Spiritus Sanctus in sua substantia; in beatis ergo Deus videtur a se ipso, quia vis et potentia qua videtur, est Spiritus Sanctus. « Adverte, inquit, illud in lumine tuo videbimus lumen, idem sonare ac, in Spiritu Sancto videbimus Verbum; ideoque lumen gloriae quo videtur Deus, esse Spiritum Sanctum... Adverte sic partes suas singulis in Deo personis congrue assignari...., ut Spiritu roborata mens formam Verbi ineat, per quam videat Patrem.... Advertis, lumen istud non tam donum esse aut lumen aliquod creatum a Spiritu Sancto infusum menti, quam ipsum Spiritum Sanctum menti illapsum..... Videtur Deus ita, ut constet evangelicum apostolicumque axioma, quod nulla creatura Deum videre possit; mens enim ipso Spiritu Sancto informata eique contemperata, iam supra creaturas evecta, iam in Deum provecta est. Itaque liquet, quomodo beati Deum videant, et Deus tamen videri non possit nisi a se ipso: non videtur Deus nisi a Deo, quia vis et potentia qua videtur, est Spiritus Sanctus; species qua videtur est ipse Filius; et tamen mens creata sub hac specie, in hoc lumine delitescens Deum videt.... Est ergo Spiritus Sanctus lumen ipsum, quod appellitant gloriae, quo collustratur mens, ut Patris vultum sustinere et contueri possit » ibid. n. 8–11.

At profecto imprimis contra hanc doctrinam generatim spectatam pugnant rationes evidentes. Visio, ut paulo ante diximus, est actus vitalis ipsius mentis videntis, ac propterea elicitus ab ipsa mente; non ergo potest esse actus divinus increatus: beati ipsi suo vitali actu vident et amant Deum, hisque ipsis actibus suis beatificantur; non vero isti actus possunt esse formaliter actus Dei, quibus Deus se ipsum videt et amat et in se beatus est. Speciatim deinde sententia et declaratio Thomassini, si obvio verborum sensu intelligitur, pluribus ex capitibus absurditatis convincitur. Nam a) ista « congrua partium assignatio pro singulis personis SS. Trinitatis » repugnat ipsi mysterio trium personarum, quae essentia et operatione unum sunt, et a beatis intuitive videntur omnes una eademque ratione ac visione, sicut sunt, identificatae cum divina essentia; repugnat, inquam, ista distributio, nisi mere per appropriationem intelligatur, secundum quam Patres loquuntur a Thomassino citati, qui tamen non de visione beatifica sed de gratia et supernaturali cognitione praesentis vitae agunt. b) Si per appropriationem Verbum (pro divina essentia sub formali ratione veritatis) dicitur species impressa, et Spiritus Sanctus (pro divina essentia sub formali ratione causae illuminantis) dicitur lumen gloriae; id solum admitti potest sensu superius declarato: quoad speciem quidem sensu negativo, quod nulla datur species, sed Deus in se ipso est obiectum visionis; quoad lumen gloriae, quod Deus est lux seu obiectum visionis et simul causa illius infusi luminis, quo mentes beatae informantur et elevantur ad visionem intuitivam Dei; sed nullo modo Deus potest esse, ut Thomassinus ait, species et lumen informans mentem. Ut enim nihil dicam de eo, quod omnis forma est in se imperfecta et in potentia ad ulteriorem perfectionem; mens cuius forma proprie dicta esset Deus, iam ipsamet Deus esset. Quam quidem absurditatem verba Thomassini in suo obvio sensu exprimerent: « nulla creatura Deum videre potest; mens enim ipso Spiritu Sancto informata iam supra creaturas evecta, iam in Deum provecta est. »

6°. Sepositis notionibus falsis de lumine gloriae, vera ac propria eius ratio, ut ex omnibus hactenus dictis satis constat, non aliter intelligi potest, nisi secundum communem theologorum explicationem, ut sit vis quaedam intelligendi supernaturalis omni vi naturali eminentior, superaddita intellectui beatorum et per modum habitus informans mentem, eamque elevans ad intuitivam visionem Dei, sicuti in se est. Cum enim mens rationalis ut imago Dei etiam natura sua habeat vim imperfectam et inchoatam ad cognoscendum Deum, potest haec vis cognoscendi per superadditam virtutem supernaturalem ita elevari seu compleri ac perfici, ut Deum iam in se ipso clare et perfecte intueri possit. Unde haec virtus superaddita intellectui est quaedam supernaturalis assimilatio mentis creatae ad intellectum divinum in ipso modo cognoscendi essentiam divinam, atque ita quaedam suprema participatio illius lucis infinitae, qua Deus se ipsum videt: sicque similes ei erimus, quoniam videbimus eum, sicuti est. « Nam visio nostra vel requies erit utcumque similis visioni vel requiei illius; sed aequalis non erit. Nam.... aliquo modo a nobis imus in ipsum: et iam hoc ipsum ire nostrum minus est requiescere; et tamen sic ire perfecte requiescere est. Et perfecta ergo requies est, quia Deus cernitur; et tamen adaequanda non est requiei illius, qui non a se in alium transit, ut quiescat. Est itaque requies, ut ita dicam, similis atque dissimilis, quia quod illius requies est, hoc nostra imitatur..... Nec exsortes sumus eius, quem imitari possumus; quia et videntes participamus, et participantes imitamur » S. Gregor. M. Moral. l. XVIII. n. 93. Vide Lessium de Summo bono l. II. c. 8. n. 50. sqq.