Tractatus de Deo uno secundum naturam

Multiplici interpretatione textus 1. Tim. II. 4. Augustinus universalitatem voluntatis salvificae antecedentis numquam negavit.

« Quoties S. Augustinus in suis libris adversus Pelagianos et Semipelagianos textum apostolicum 1. Tim. II. 4. de voluntate salvifica particulari interpretatur, toties voluntatem intelligit actu effectricem salutis aut voluntatem absolutam: hac tamen interpretatione superaddita non negat, sensu directo illius testimonii significari voluntatem antecedentem et universalem; ille vero sensus de voluntate salvifica particulari, ad quem S. Doctor ob rationes polemicas progressus est, ex verbis Apostoli legitime consequi dicendus est. »

I. Ad interpretationem loci Apostolici 1. Tim. II. 4. datam a ceteris Patribus et a se ipso l. de spiritu et litt., de quo diximus in praecedenti thesi, Augustinus adiunxit in progressu disputationis adversus Pelagianos tres alias explicationes; immo, ut ait Enchir. c.103, Pauli locus « quocumque alio modo intelligi potest, dum tamen credere non cogamur, aliquid omnipotentem Deum voluisse fieri factumque non esse. » Tres autem illae celebres explicationes ita habent: ut intelligamus, omnes qui salvantur, Dei voluntate salvari, et salvari neminem nisi Deo volente Enchir. c. 103; contra Iulian. IV. n. 42. sq.; ep. 217. al. 107. ad Vital. n. 19; de Praedest. SS. n. 14; vel ut « omnes homines omne genus humanum intelligamus per quascumque differentias distributum, » h. e. non singulos generis, sed genera et conditiones singulorum Enchirid. l. c., De Corrept. et grat. n. 44; postremo ut intelligamus, Deum velle et facere, ut nos velimus omnes homines salvos fieri Civ. Dei XXII. 2; de Corrept. et grat. n. 47. Omnibus hisce locis insuper diserte declarat Augustinus, non quidem nullam esse Dei voluntatem salvificam universalem (quomodo enim id posset?) sed eam voluntatem, quam ipse ibi intelligit et prae oculis habet, non esse universalem: hac namque voluntate quidquid vult omnipotens, id omne etiam actu fit; unde cum multi non fiant salvi, dicendus est (voluntate hac, quae Augustino obversatur) eos solos et omnes qui actu salvantur, velle salvos fieri.

Difficultas igitur in interpretanda Augustini sententia non est in eo, utrum his locis S. Pater neget, Deum velle omnes omnino homines salvos fieri; id enim aliquo sensu negari concedimus: sed tota quaestio est, de qua voluntate haec universalitas ab Augustino negetur.

In doctrina Augustini distinguitur voluntas Dei, cui homines resistunt et quae non semper impletur, ac voluntas absoluta, quae effectu ipso suum terminum producit, et quae semper invicta est. Hoc plene demonstravimus th. XLVIII. Nominatim in libro de spirit. et litt. adversus haeresim Pelagii clarissime distinxit voluntatem salvificam a) eam, qua Deus vult, ut omnes homines credant et obediant et salventur; atque ideo omnibus extrinsecus et intrinsecus suadet, omnes praevenit misericordia in donis suis, omnibus offert, quod accipiant: non tamen omnibus persuadetur, non omnes consentiunt, non omnes accipiunt, non omnes Deo se committunt calore ac lumine accendendos et illuminandos, quia consentire vocationi Dei propriae voluntatis est praeparatae per gratiam, et eiusdem voluntatis est suis utique viribus resistere gratiae, ut ibi declarat Augustinus. Infideles cum Deo non credunt « faciunt contra hanc voluntatem Dei, » qua « Deus vult omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire, non sic tamen, ut eis adimat liberum arbitrium, quo vel bene vel male utentes iustissime iudicentur. » Haec est igitur voluntas antecedens et conditionata salutis plane omnium hominum, quae non semper impletur. Distinxit b) ibidem S. Augustinus voluntatem Dei, qua non modo suadet, sed etiam effectu ipso persuadet. Haec voluntas, qua terminus ipse in quem tendit, actu efficitur, posset quidem esse universalis spectata omnipotentia Dei, cui non potest deesse modus ita suadendi, quo scit congruere vocato, ut etiam ei persuaderetur (cf. ad Simpl. 1. I. q. 2), re tamen ipsa hanc voluntatem actu effectricem salutis universalem non esse constat. « Iam si ad illam profunditatem scrutandam quisquam nos coarctet, cur illi ita suadeatur, ut etiam persuadeatur, illi autem non ita; duo sola occurrunt interim, quae respondere mihi placeat: o altitudo divitiarum, et: numquid iniquitas apud Deum? Cui responsio ista displicet, quaerat doctiores, sed caveat, ne inveniat praesumptiores » de spirit. et litt. n. 60¹ Atqui in locis omnibus initio citatis, in quibus S. Augustinus voluntatem salvandi restringit ad eos solos, in quibus effectus ipse obtinetur, prae oculis habet unice voluntatem secundo modo spectatam; numquam autem in illis agit de voluntate antecedente et conditionata. Negandum ergo necessario erat, istam voluntatem Dei salvificam esse universalem. Sane Enchir. c. 103. et de Corrept. et grat. n. 44. coll. 45.diserte agit de voluntate, « qua omnipotens velle inaniter non potest, quodcumque voluerit, » et « qua Deus in coelo et in terra omnia quaecumque voluit, fecit, ac profecto facere noluit, quodcumque non fecit. » Agit videlicet in illis duobus locis partim de voluntate salvifica spectata secundum totam amplitudinem gratiarum et auxiliorum, quae sunt in potestate omnipotentis; partim vero de voluntate, quatenus suum terminum actu efficit. Hoc altero potissimum modo, seu, ut dici solet, quatenus voluntas est efficax, spectat voluntatem in locis reliquis cont. Iul. IV. n. 42. sq.; ep. ad Vital. n. 19; Corrept. et grat. n. 47; Praedest. SS. n. 14; Civ. Dei XXII. 2. « Quid est, omnis qui audivit a Patre et didicit, venit ad me, nisi nullus est, qui audiat a Patre et discat, et non veniat ad me ?... Cur ergo non omnes docet, ut veniant ad Christum, nisi quod omnes, quos docet, misericordia docet; quos autem non docet, iudicio non docet.... Verbum crucis pereuntibus stultitia est, his autem qui salvi fiunt, virtus Dei est. Hos omnes docet venire ad Christum Deus, hos enim omnes vult salvos fieri et in agnitionem veritatis venire. Nam si et illos, quibus stultitia est verbum crucis, ut ad Christum venirent, docere voluisset, procul dubio venirent et ipsi » Praed. SS. n. 13. 14.

Causa ita considerandi voluntatem Dei in negotio iustificationis et salutis Augustino erat maxima ex ipso superbo et haeretico errore Pelagianorum. Docebant enim, Deum contulisse omnibus gratiam, nempe in eorum sensu rationalem naturam et liberum arbitrium; sed iam hominis esse salvare se ipsum viribus naturae et robore voluntatis (nudae), non autem Dei esse salvare hominem. Qua in haeresi quoad initium et inchoationem salutis iis consentiebant Semipelagiani. Deus igitur, aiebant, indifferenter omnibus contulit naturam bonam et voluntatem liberam egregiam, vultque ipse, ut omnes se salvent suis viribus naturae; si qui se non salvant, id unice esse inde, quia nolunt contendere bonae naturae viribus². Ut ergo S. Doctor hanc haeresim debellaret, non tam opus ei erat considerare, quid homo praestet in negotio salutis, nisi quatenus hoc requirebatur ad repellendas calumnias de negata a Catholicis arbitrii libertate; sed potius necessarium erat totam contentionem dirigere ad demonstrandum primas partes esse divinae gratiae, ut ea et absolute necessaria et praeveniens omne meritum ac plane gratuita esse intelligeretur. Hinc Augustinus negat imprimis, homines se salvare, quia ipsi volunt (viribus naturae); negat deinde, Deum velle omnes salvos fieri ita, ut omnibus contulerit, quidquid salvo libero hominis arbitrio conferre potuit, quemadmodum haeretici asserebant ad excludendam Dei operationem et gratiam in via salutis; postremo hanc propositionem: « homines non salvantur, quia ipsi nolunt, » reiicit intellectam sensu haereticorum: ac si videlicet non gratia Dei ex nolentibus volentes faceret, et ad salutem perduceret; sed unice ideo homines non salvarentur, quia ipsi naturae viribus non incipiunt vel non perficiunt opus salutis.

Hanc eorum doctrinam falsam esse, ostendit Augustinus exemplo infantium (cont. Iulian.; ep. ad Vital. ll. cc.) « Hunc sensum vestrum (inquit cont. Iulian. ibi) infantes illi ipsa sua taciturnitate convincunt, quia nec petunt, nec quaerunt, nec pulsant, immo etiam, cum baptizantur, reclamant, respuunt, reluctantur; et accipiunt tamen... longe pluribus infantibus in istam gratiam non adoptatis ab eo, qui vult omnes homines salvos fieri et in agnitionem veritatis venire. Quibus dicere non potest: volui (omnibus mediis in mea potestate positis), et noluistis. Quia si voluisset (absolute), quis eorum, qui nondum habent voluntatis suae arbitrium,voluntati eius omnipotentissimae restitisset?». Excludit itaque Augustinus hoc exemplo infantium non voluntatem Dei omnibus adultis conferendi per gratiam possibilitatem salutis tam clare ab ipso adsertam (vid. th. LI.); sed excludit voluntatem naturalem hominum, qua se ipsos salvent iuxta adversariorum haereticam opinionem³.

Ex his omnibus manifestum est, quoad rem ipsam explicationibus voluntatis salvificae particularis ab Augustino ll. cc. traditis non excludi voluntatem salutis universalem, quam ceteri Patres ipseque Augustinus aliis locis ex Scripturarum doctrina clarissime asseruerunt ac vindicarunt. Patres enim, et Augustinus ipse in locis aliis, agunt de voluntate Dei antecedente et conditionata, quae est universalis; locis autem posterioribus Augustinus idem disputat de voluntate salvifica absoluta et actu efficiente suum terminum, quae sane est particularis⁴. Atqui veritas una, quod voluntas effectrix actu non pertinet nisi ad eos, qui re ipsa salvantur, non excludit veritatem alteram, quod voluntas salutis antecedens complectitur omnes homines.

II. Superest ut dicamus de sensu, quem Augustinus verbis Apostoli 1. Tim. II. 4. subesse putaverit. Non enim repugnat per se, ut voluntatem salvificam Dei antecedentem cum ceteris PP. defenderit esse universalem, et tamen existimasset, in hoc textu Apostoli de voluntate absoluta et actu effectrice adeoque particulari unice sermonem esse. Non inquam id per se repugnat; certum tamen est, etiam in interpretatione huius testimonii Patribus graecis et latinis vetustioribus, qui omnes locum de voluntate antecedente intellexerunt, Augustinum non contradicere negando id, quod illi affirmarunt; sed ab illis solum differt eo, quod ipse non unum sensum immediatum tantummodo, sed sensus plures ex sensu immediato consequentes explicat, atque ita collatis omnibus eius locis interpretationem suppeditat uberiorem et ampliorem.

Sane a) Augustinus ipse textum Pauli clarissime explicat de voluntate salvifica antecedente et universali in 1. de spirit. et litt. n. 57. 58. b) Declarat pluribus modis locum eundem posse intelligi. « Multis modis intelligi potest, ex quibus in aliis opusculis nostris aliquos commemoravi » de Corrept. et grat. n. 44. Inter hos multos modos et inter aliquos ab ipso Augustino commemoratos est profecto etiam ille de voluntate antecedente et universali explicatus in libro de spirit. et litt.⁵. c) Modus dicendi, quando aliquem ex tribus illis sensibus de voluntate particulari proponit, clare indicat, non assumi eos sensus a S. Doctore velut exclusive veros et contentos in verbis Apostoli; sed commendari tamquam veritatem aliquam, quae etiam possit intelligi in sacro textu⁶. Numquam enim proponit aliquem ex illis sensibus tamquam fixum et ratum, sed disputantis et consultantis instar: « possumus ita intelligere; » « potest etiam sic intelligi; » « cur igitur non sic accipimus? » « quocumque alio modo intelligi potest, dum tamen credere non cogamur aliquid omnipotentem Deum (voluntate consequente et absoluta) facere voluisse factumque non esse. » Denique d) ex nexu voluntatis salvificae consequentis et particularis cum voluntate antecedente et universali intelligitur, has Augustini interpretationes enuntiare veritatem, quae consequitur ex sensu immediato et directe enuntiato in verbis Apostolicis. Ex ea enim voluntate, qua Deus bonitatis et totius consolationis vult omnes salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire, dummodo homines « sibi ipsis non sint inimici, et non resistant misericordiae creatoris sui, et non se ipsos interimant, » ut loquitur S. Augustinus (de catechizand. rudib. n. 52; in Io. tract. XII. n. 12.), consequitur voluntas absoluta salutis eorum, qui « ei se committunt illuminandos et accendendos » (de spir. et litt. n. 58.), et gratiae divinae obsequuntur. Hinc spectata doctrina Scripturarum, Patrum et Augustini ipsius de universalitate voluntatis salvificae antecedentis, merito affirmari et ostendi potest cum Io. B. Faure (ad Enchir. Aug. c. 103. p. 197.), Augustinum in illis ipsis locis, ubi prae oculis habet Dei voluntatem absolutam et particularem, non quidem explicare sed tamen supponere voluntatem salvificam antecedentem universalem. Ostendi id potest tum ex similitudinibus, quas adhibet S. Doctor ad declarandam eam voluntatem particularem, cum ait Deum omnes salvos velle eo sensu, quo unicus in civitate magister dicitur docere omnes pueros civitatis, et sol dicitur omnes illuminare; tum ex explicatione tertia, qua intelligitur Deus velle omnes salvos, quia facit nos desiderare et orare omnium salutem. Nam magister omnes pueros civitatis docere, sol omnes illuminare merito dici non potest, nisi quatenus ex parte magistri et ex parte solis in promptu est id omne, quod necessarium est et sine quo esse non possit, ut omnino omnes pueri civitatis doceantur, et omnes homines illuminentur. Nec Deus nos iubet et facit orare pro omnibus, nisi quia vult suas gratias, quantum in se est, secundum leges tamen suae sapientiae conferre omnibus, ut per eas omnes salventur.

Plena ergo enarratio verborum Apostoli: « Deus vult omnes homines salvos fieri, » absolvitur quadruplici Augustini declaratione hoc modo. 1° Deus vult omnes homines salvos fieri non ita tamen, ut eis adimat liberum arbitrium, quo bene vel male utentes iustissime iudicentur (Sp. et litt.). Volens autem 2° ita omnes salvos fieri, nos iubet velle omnes salvos fieri, et hoc in nobis operatur diffundendo istam charitatem in cordibus nostris (Correpl. et gr. n. 47; Civ. Dei XXII. 2.). Cum vero 3° Deus praenoscit alios gratiae obsequentes et ita in eis conditionem per adiutorium gratiae suae impletam, his vult effectu ipso conferre salutem aeternam (Enchirid., cont. Iulian. IV., ad Vital., de Praed. SS.). Ad alios, in quibus praevidet conditionem non impletam, haec voluntas effectrix salutis non refertur: id autem eorum culpa accidit male utentium libero arbitrio; quamvis Deus spectata tota amplitudine gratiarum, quae in omnipotentis potestate sunt, posset et ipsos ex nolentibus volentes facere (Enchir., Correpl. et gr. n. 44. 45.). Licet igitur 4° non sint omnes homines, qui ita subsunt voluntati effectrici salutis; sunt tamen omnia genera hominum secundum differentias conditionum, ingeniorum, aetatum (Enchir., Correpl. et gr. n. 44.). Cf. Ruiz de volunt. Dei disp. XIX. sect. 8. n. 14.