Tractatus de Deo uno secundum naturam

Scripturae rationalem cognitionem existentiae Dei ex operibus Dei asserentes, traditionem positivae doctrinae de Deo ac fidem nullatenus supponunt tamquam conditionem necessariam.

« Facultatem cognoscendi et factum cognitionis Dei existentis per lumen rationis ex operibus Dei Scripturae ita asserunt, ut revelationem positivam traditione propagatam nullatenus supponant tamquam conditionem, sine qua non possit ratio humana ad eam cognitionem pervenire; nec ad recognitionem tantummodo veritatis fide creditae, ut recentiores quidam interpretantur, sed ad rationalem cognitionem sufficiens manifestatio Dei per creaturas in iisdem Scripturis docetur. »

Interpretationi Scripturarum, quam in thesi improbamus, nulla subest ratio hermeneutica ex textibus et contextibus, nulla ex intellectu christianae antiquitatis petita; sed ea tota infertur a viris quibusdam eruditis, ne systema philosophicum, cui se addixerunt, aliquid detrimenti patiatur. Illud systema in se multiplex ac varium pluribus exponere non vacat; quae vero nobis h. l. refutanda veniunt, ad hanc revocantur sententiam: veritates ordinis moralis et theologici vel omnes vel saltem, quas ipsi vocant fundamentales, et inter has nominatim existentia Dei ab humana ratione possunt quidem suscipi et credi, quia primitus positiva revelatione a Deo homini revelatae, et deinceps per institutionem et traditionem in totum humanum genus propagatae sunt; hac vero institutione et traditione destituti homines eas veritates perpetuo et necessario ignorarent. Negant enim illi viri eruditi, posse rationem humanam vi sua insita ad eas certo cognoscendas pervenire ex aliis veritatibus item insito lumine praecognitis, atque ideo negant Dei existentiam posse cognosci ex praecognita¹ existentia huius universi. Cum vero incidunt in doctrinam Scripturarum in superioribus thesibus II. III. propositam, sibi et aliis persuadere conantur, in Scripturis cognitionem Dei traditione acceptam supponi, et illud unum doceri, rationem iam fide sin minus supernaturali certe naturali informatam posse ex creaturis et in creaturis veritatis creditae confirmationem et recognitionem reperire. Atqui testimonia superius proposita hanc interpretationem nullo modo admittunt.

1° Probatur argumento negativo, quod in praesenti materia et spectato modo, quo in Scripturis rationalis cognitio existentiae Dei declaratur, re ipsa est argumentum excludens suppositam ab adversariis necessitatem traditionis. Nullo in loco ubi de cognitione existentiae Dei ex creaturis sermo est, ullum est vestigium, ulla mentio necessariae revelationis positivae sive traditionis; sed semper ut elementa necessaria et sufficientia ad eam cognitionem comparandam ponuntur hinc natura rationalis, inde universum ut medium, per quod Deus se manifestet, et ex quo cognoscatur². Atque adeo per considerationem, qua ratio circa hoc aspectabile universum versatur, dicitur Dei manifestatio in actu secundo compleri: « quod notum est (sive cognoscibile) Dei, manifestum est in illis » (φανερὸν ἐστιν ἐν αὐτοῖς). Tum causa enuntiatur, qua fit manifestum: « Deus enim illis manifestavit » (ἐφανέρωσε); deinde modus et elementa manifestationis describuntur: « invisibilia enim ipsius per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur » (τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθοράται). Res aspectabiles sunt medium, cuius intellectione invisibilia Dei veniunt in intellectum, et mente conspiciuntur Rom. I. Pariter in libro Sap. statuitur generale principium: « potest creator videri ab homine » (ὁ γενεσιουργὸς αὐτῶν θεωρεῖται); definitur cognitionis medium: « ex magnitudine et specie creaturarum » (ἐκ μεγέθους καὶ καλλονῆς κτισμάτων); additur modus cognitionis: cognosci concludendo a creaturis ad creatorem (ἀναλόγως θεωρεῖται). Ex hoc generali principio reprehenduntur homines, qui Deum creatorem ignorant, « qui non intellexerunt eum qui est³. » Undenam potuissent et debuissent intelligere? « Ex his quae videntur bona » (ἐκ τῶν ὁρωμένων ἀγαθῶν)⁴; « operibus attendentes » (τοῖς ἔργοις προσέχοντες). In Actibus XIV. 16. Paulus diserte commemorat testimonium Dei de se ipso ad omnes gentes, illud vero restringit ad testimonium factorum, ad testimonium per beneficia naturalia: « non sine testimonio semetipsum reliquit, benefaciens de coelo, dans pluvias » etc.

Atqui a) incredibile est, scriptores inspiratos in tam sollicita declaratione modi cognoscendi Deum reliqua omnia enumerasse, quae ex hypothesi adversariorum sine illa supposita cognitione per traditionem ne locum quidem habere possunt, hanc unam ex hypothesi omnibus suppeditatam et facillimam et per se solam sufficientem numquam indicasse, ubi de culpa hominum agebant verum Deum ignorantiam, si censuissent cognitionem illam traditionalem esse fundamentum et conditionem necessariam ad recognitionem Dei ex creaturis. b) Est incredibile, sacros scriptores, si fuissent in sententia adversariorum, totum crimen gentilium, quo essent inexcusabiles, revocasse ad neglectum et abusum recognitionis ex creaturis, nulla facta mentione neglectus et abusus cognitionis ex tradita revelatione. c) Est adhuc incredibilius, Paulum, qui studiose quodammodo quaerit testimonium et locutionem Dei (φανέρωσιν) ad omnes gentes, quam conferat cum Dei testimonio ad populum electum, neglexisse testimonium proprie dictum, quod adversarii supponunt omnibus gentibus fuisse fundamentum cognitionis Dei, et ad testimonium metaphoricum creaturarum unice appellasse.

Neque vero dici potest, scriptores sacros in declaratione modi, quo gentiles ex creaturis Deum cognoscere potuissent et debuissent, revelationem de Dei existentia a gentibus traditione acceptam tamquam necessarium fundamentum recognitionis ex creaturis tacuisse ideo, quia per se nota erat impossibilitas cognitionis ex creaturis absque supposita fide traditionali, adeoque omnibus evidens, illam fidem ut fundamentum praesupponi in omni sermone, qui instituatur de cognitione rationali ex creaturis. Quomodo enim haec humana rationis conditio potest fingi notissima, ut in studiosa licet descriptione cognitionis rationalis tacite supponi potuerit, cum omnibus gentilibus de quibus Scripturae loquuntur, et omnibus fidelibus ad quos loquuntur, usque ad recentissima haec tempora fuerit incomperta, et adversarii ipsi, quibus haec hypothesis plane est necessaria ut suam sententiam cum Scripturis conciliare possint, accusare solent velut capitalem errorem philosophiae gentilium, quod solo lumine rationis a cognitione visibilium ad cognitionem invisibilium pertingi posse putaverint?

2°. Probatur argumento excludente, quo per oppositionem in Scripturis docetur, verum Deum, licet non positiva revelatione gentilibus innotuerit, lumine tamen rationis cognosci ab eis potuisse et debuisse. Iam Rom. I. Paulus tacite opponit medium cognitionis Dei pro gentilibus et pro Iudaeis, manifestationem per creaturas et revelationem immediatam. Cum enim propositum habet ostendere, reos esse et inexcusabiles tam Iudaeos quam gentiles; in utrisque tamquam fundamentum assumit cognitionem Dei, quod cum Deum cognovissent, non sicut Deum glorificaverunt. Cognitio Dei in Iudaeis non erat probanda, sed eam assumit Apostolus ut notissimam, quia eis Deus revelatione positiva se manifestavit; at probanda erat cognitio vel possibilitas et ideo officium cognoscendi Deum in gentilibus. Probat autem hanc possibilitatem et hoc officium eo, quod non solum Iudaeis, sed etiam gentilibus facta est manifestatio Dei. Quaeritur qualis sit haec manifestatio? Apostolus respondet: Iudaeis se manifestavit per revelationem positivam, quod notum supponitur, gentilibus per lumen rationis ut per principium agens, per creaturas ut per obiectum immediatum cognitionis: « Deus illis manifestavit; invisibilia enim ipsius a creatura mundi per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur. » Adversarii ad eandem quaestionem respondent: Iudaeis Deus se manifestavit per revelationem positivam Mosaicam, gentibus per revelationem positivam factam Adamo et ad eas traditione derivatam, sine qua nulla est in creaturis ad humanam rationem manifestatio Dei. At sinant, ut retineamus verba Apostoli, et eis non substituamus alia non ex Apostolo, sed ex praeconcepto systemate philosophico desumpta. Neque h. l. nec alibi in Scriptura, ubi agitur de cognitione Dei penes Iudaeos et penes gentiles, ullum est vestigium oppositionis inter revelationem Mosaicam et revelationem primitivam; sed agitur de manifestatione mediata per creaturas in oppositione ad manifestationem immediatam per revelationem, quandocumque et per quemcumque praeconem haec facta sit. Ubi ergo huic revelationi positivae opponitur manifestatio alia ad gentes, qua « invisibilia Dei per ea quae facta sunt, intellecta conspiciantur, » in hac posteriori illa prior non includitur, sed vi ipsius oppositionis excluditur.

Eadem est oppositio diserta Act. XIV. 16. coll. 14; XVII. 26. 27. coll. 30. inter testimonium Dei, quod pro hominibus posuit de se ipso in creaturis, ut quaerant Deum, et inter positivam revelationem, qua annuntiatur idem Deus vivus, creator coeli et terrae. Pari fere modo opponitur cognitio sapientiae Dei relucentis in creato hoc universo per sapientiam rationalem, et cognitio divinorum per praedicationem, quae fidem postulat ante scientiam, et ideo videtur stultitia sapientibus, qui ipsi stulti facti sunt 1. Cor. I. 21: « Nam quia in Dei sapientia non cognovit mundus per sapientiam Deum: placuit Deo per stultitiam praedicationis salvos facere credentes⁵. »

Explicita demum et disertissima oppositio est Rom. II. inter cognitionem legis moralis per naturam et per revelationem positivam, ut in superioribus thesibus abunde demonstratum est. In lege autem omnium primum et totius legis fundamentum est illud: « ego Dominus Deus tuus. » Quin immo etiam lege morali generatim per se spectata, dum legis formaliter ut obligationem inducentis promulgatio declaratur esse per naturam in oppositione ad revelationem, eo ipso non minus manifestatio Dei declaratur esse per naturam in eadem oppositione ad revelationem, quia in manifestatione obligationis moralis ad humanam rationem iam implicita continetur manifestatio Dei legislatoris modo, quo superius dictum est.

3°. Probatio ex distinctione inter primam cognitionem Dei confusam, quae sponte velut sua humanae rationi exoritur, et cognitionem distinctiorem, quae diligentiori consideratione comparari potest. Haec distinctio a Patribus disertius declarata, ut in sequentibus videbimus, iam in Scripturis, de quarum doctrina nunc quaerimus, reperitur indicata. Dicitur vero non modo excultior, sed etiam primitiva illa confusa notitia Dei rationi humanae ex consideratione creaturarum derivata. Iuxta doctrinam S. Pauli in Atheniensium Areopago propositam Act. XVII. 26–28. imprimis hoc universum in cursu suo physico et historico est dispositum ad totum genus humanum tamquam terminus, a quo omnibus oriatur inquisitio Dei. Est id intrinsecum ordinato huic mundi cursui, hic finis proximus et velut concretus, ut humana ratio his operibus adtendens (utique sui iam compos) quaerat Deum: « fecit ex uno omne genus hominum inhabitare super universam faciem terrae, definiens statuta tempora (cursum physicum) et terminos habitationis eorum (cursum historicum), quaerere Deum » (cf. supra p. 41. sq.). Haec inquisitio factoris ex factitamentis, ut loquitur Tertullianus, includit iam aliquam confusam et obscuram notitiam Dei, et est evidenter prima oboriens Dei cognitio, quae non supponit aliam antecedentem. Atqui haec ipsa a Paulo dicitur oborta ex consideratione creaturarum in ordinato suo cursu. Ergo iuxta philosophiam, si ita loqui fas est, apostolicam et revelatam in Scripturis hoc universum ordinatum est a Deo pro genere humano ad ipsam primam Dei notitiam excitandam quamvis adhuc obscuram et confusam, qua homines ad ulteriorem inquisitionem inducantur, quin huic primae notitiae velut conditio sine qua non et velut necessarium fundamentum supponatur alia Dei cognitio ex tradita revelatione de existentia Dei.

Prima illa obscura et confusa idea ac notitia Dei ex adtentione ad creaturas communis est omnibus ratione utentibus; atque adeo ex ipsa universalitate intelligitur velut sponte et indeliberate oboriri. At vero in ulteriori inquisitione et expolitione iam postulatur applicatio rationis deliberata, quod pertinet ad alterum stadium cognitionis Dei. Potest et tenetur homo recto usu rationis quae est imago Dei, primitivam illam et sponte obortam notitiam veri Dei ex ipsa visibilium consideratione excolere; at potest etiam in hac deliberata inquisitione sua culpa deficere. « Si forte attrectent eum aut inveniant, quamvis non longe sit ab unoquoque nostrum; in ipso enim vivimus, movemur et sumus; sicut et quidam vestrorum poetarum dixit: ipsius enim et genus sumus » vv. 27. 28; cf. Sap. XIII. 6–9.⁶ Potest itaque homo primitivam ideam Dei ex creaturis sponte obortam, quia obscura est et confusa, applicare rebus quae Deus non sunt: « assumptio de numine divino naturaliter quidem inest omnibus⁷, sed ignorantia peccatur circa id, quod colitur » Gregor. Nyss. de beatitud. or. V. T. I. p. 801; Tertull. contr. Marc. I, I. c. 11. Hoc utique non fit nisi rationis abusu, dum homines, ut loquitur S. Hieronymus (in Tit. I. 10.), « bonam mentium sementem, quae naturaliter habet notitiam Dei, inani persuasione pervertunt, » et ideo sunt inexcusabiles Rom. I. 20⁸; Sap. XIII. 8. Attamen in hac ipsa perversione idea Dei veri primitiva et spontanea manet inexterminabilis. Quia scilicet hinc quidem anima imago Dei facta est ipso naturali rationis lumine ad veritatem, et primo (non tempore sed fine) ad veritatem Dei cognoscendam, inde vero hoc universum est naturalis manifestatio creatoris ad animam rationalem; haec causa est, cur illa idea ac notitia Dei tum velut sponte et indeliberate oboriatur tum exterminari ab anima ratione utente non possit. Secundum haec Tertullianus, Minutius Felix, Cyprianus, Lactantius testantur, in ipsis idolorum cultoribus remanere primitus conceptam Dei veri notitiam. « Anima licet institutionibus pravis circumscripta... licet falsis deis exancillata, cum tamen resipiscit ut ex crapula, ut ex somno, ut ex aliqua valetudine, et sanitatem suam patitur, Deum nominat hoc solo nomine, quia proprio Dei veri » Tertull. Apolog. c. 17. Cf. Origen. de Princip. l. IV. c. 36. Hinc etiam intelligitur, quomodo non solum theoretica cognitio et practica negatio veri Dei, sed etiam primitiva indeliberata notitia confusa et eiusdem deliberata falsa applicatio simul consistere possint. « Veritatem Dei in iniustitia detinent: quia quod notum est Dei, manifestum est in illis »⁹; « cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt... et mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis corruptibilis hominis; » « non probaverunt Deum habere in notitia » Rom. I. 18. 21. 28.

4°. Probatio ex consensu intellectus catholici. Qui verba Scripturae, de quibus hactenus egimus, et nominatim Rom. I. 19. sqq. ita interpretantur, ut humanae rationis (sufficienter explicatae) facultas Deum ex consideratione creaturarum cognoscendi nulla sit, nisi praesupponatur positiva revelatio existentiae Dei primitus facta homini et per traditionem inter omnes gentes conservata; iis certe repugnat sensus et consensus christianae antiquitatis in intelligendis hisce testimoniis Scripturarum. Manet autem oppositio fere perinde, sive recentiores isti dicant, ex nativa indole rationis humanae in praesenti statu nullam posse ab ea formari ideam nullamque concipi cognitionem rerum supersensibilium et Dei nominatim, nisi ex revelatione et positiva doctrina de Deo et de rebus supersensibus; sive quadam circumlocutione asserant, ideam et cognitionem Dei praesupponi debere iam conceptam velut necessarium elementum ad sufficientem explicationem rationis humanae, et propterea rationem utpote nondum sui compotem ad cognitionem Dei pervenire non posse, nisi haec ipsa cognitio Dei per extrinsecam revelationem et institutionem ei ingeratur. Est enim omnino certum, Patres et Scholae deinceps Doctores verba S. Pauli ita intellexisse, ut iis facultas humanae rationis asseratur Deum ex sola manifestatione cognoscendi, quae in creaturis relucet, non autem facultas tantummodo ex primitiva revelatione ac traditione suscipiendi notitiam Dei existentis « per modum fidei », ut adversarii aiunt; quae deinde fides praesupponatur tamquam necessarium fundamentum et conditio, sine qua nulla possit esse cognitio et demonstratio existentiae Dei ex creaturis.

Doctrinam Patrum in sequentibus proponemus, interea sufficiat consuluisse ex graecis interpretibus praecipuum Chrysostomum, qui Dei manifestationem, qua Apostolus dicit cognoscibile Dei manifestum fuisse in gentibus, totam factis et operibus constare declarat, ab illa diserte excludens positivae doctrinae traditionem. Quaerit S. Doctor: « quid est illud, quod dicitur: quia quod notum est Dei, manifestum est in illis ? » Tum huius doctrinae apostolicae sensum declarat ita: « Cognitionem sui Deus a principio in hominibus posuit.... Et unde constat o Paule, quod Deus in ipsis posuit cognitionem? Quia, inquit, quod notum est eius, manifestum est in illis. Sed haec est affirmatio non demonstratio. Tu vero mihi proba et ostende, quod cognitio de Deo illis erat manifesta, et quod sponte eam neglexerunt. Unde igitur manifesta ? Vocemne illis emisit? Nequaquam; verum illud fecit, quod magis illos quam vox attrahere poterat: res creatas in medio proposuit, ut doctus et indoctus, Scytha et barbarus ipso visu pulchritudinem visibilium cognoscens ad Deum assurgere posset. Propterea ait: invisibilia eius a creatura mundi » etc. Creaturarum magnitudinem, pulchritudinem, ordinem deinde describere pergit Chrysostomus, hancque ait esse « vocem elatius tuba clamantem, esse praedicationem creatoris, esse magnam doctrinam propositam eo fine, ut gentes Deum cognoscerent » in Rom. hom. III. n. 2.¹⁰

Unus adhuc ex latinis Patribus cum Chrysostomo conferatur Augustinus. « Deum esse quandam vitam aeternam, inquit, immutabilem, intelligentem, sapientem, sapientes facientem nonnullos etiam huius saeculi philosophi viderunt… Nam quia viderunt etiam ipsi, quantum videri ab homine potest, creatorem per creaturam, factorem per facturam, fabricatorem mundi per mundum, Paulus Apostolus testis est, cui utique debent credere Christiani…. Occurrebat autem ut diceretur ei; unde illi impii veritatem detinent (i. e. tenent, ut paulo ante explicaverat Augustinus)? Numquid Deus ad quemquam eorum locutus est? numquid legem acceperunt, sicut Israelitarum populus per Moysen? Unde ergo detinent veritatem vel in ipsa iniquitate? Audite, quod sequitur, et ostendit. Quia quod notum est Dei, inquit, manifestum est in illis; Deus enim illis manifestavit. Manifestavit illis, quibus legem,non dedit? Audi, quomodo manifestavit: invisibilia enim eius per ea quae facta sunt, conspiciuntur. Interroga mundum, ornatum coeli etc. (prosequitur enumerationem creaturarum)… interroga omnia, et vide si non sensu suo tamquam tibi respondent: Deus nos fecit… Quod curiositate (studio) invenerunt, superbia perdiderunt… Ostende Apostole, et sicut ostendisti nobis, unde potuerunt pervenire ad cognitionem Dei, quoniam invisibilia eius per ea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur; ita nunc ostende, quomodo dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt…. Invenisti Deum et colis idolum… et quod per Dei opera invenisti, per opera hominis perdis » Augast. sermo CXLI. n. 2. 3.

Docent itaque Patres a) credendum esse ex Apostoli testimonio, gentiles saltem philosophos « potuisse pervenire ad cognitionem Dei, » « Deum in eis posuisse sui cognitionem, » « eos invenisse verum Deum (cognitione); » b) ad hanc cognitionem eos pervenisse, non quod eis praesto fuerit vox Dei, quod alicui eorum Deus sit locutus, quod legem acceperint aliquam positivam; sed c) ipsas « creaturas in medio positas esse vocem, praedicationem, responsionem, doctrinam Dei, » ita ut ex hac verum Deum cognoscere et potuissent et debuissent. Citra ambiguitatem ergo censuerunt SS. Patres, ab Apostolo proponi aspectabile hoc universum tamquam Dei manifestationem ad rationem humanam, ita ut ratio praeter et citra positivam de Deo doctrinam primitus revelatam et traditione conservatam possit, et si alia praesidia desint, teneatur verum Deum ex hac sola naturali manifestatione cognoscere.

5°. Declaratio ex modo, quo se habet utrumque medium manifestationis Dei;primitivae nempe revelationis traditio, et permanens opus Dei creatoris, universi creati inquam status ac ordo. Manifestatio Dei (scilicet ut Deum cognoscerent, de hac enim sola manifestatione nunc agitur) facta primis hominibus, ut etiam ad posteros propagaretur, duplex erat, revelatio supernaturalis per doctrinam, et manifestatio naturalis per creaturas. Nomine autem doctrinae hic comprehenditur non solum doctrina extrinsecus proposita sed etiam interna illustratio, seu scientia sive per se sive per accidens infusa, h. e. supernaturalis sive simpliciter sive quoad modum communicationis, quae tamen doctrina ad posteros propagari a primis hominibus non poterat, nisi quadamtenus per extrinsecam institutionem. Hoc medium manifestationis Dei, revelatio et doctrina de Deo divinisque attributis per institutionem ad posteros propaganda, obnoxium erat corruptioni et perversioni non utique in se, sed quatenus doctrina revelata et primitus tradita ex hominum mentibus poterat obliterari, in eius locum substitutis commentis et doctrinis absurdis de diis fictitiis. Ita reipsa factum esse novimus, et inter omnes gentes traditione et publica ac privata institutione propagatam theologiam illam, quam Varo fabulosam et civilem appellat, distinctam a theologia physica sive naturali, quae a sapientioribus non ex traditione sed contra communem traditionem ac institutionem popularem exculta est (cf. S. August. Civ.Dei. l. VI. et VII.).

Manifestatio Dei naturalis, quatenus obiective spectata continetur ipso spectabili universo, nec corrumpi poterat ab homine nec mutari; ea igitur a primordio humanae rationi praesto erat eadem semper sinceritate. Sed humana ratio, cuius usus et abusus a voluntate plurimum pendet, non eodem semper modo ad eam se habet. Quamdiu fides in traditam doctrinam revelationis de Deo perseverat et saltem in communi quadam notitia conservatur, doctrina revelata et institutio ex revelatione petita circa Deum divinaque attributa cognitionem rationalem, quae est ex manifestationibus naturalibus, tum ab erroribus praemunit, tum positive iuvat ac promovet¹¹; unde fit, ut hac in feliciori conditione, ubi manifestatio et cognitio ex duplici fonte coniungitur, vires et functiones rationis per se et seorsum spectatae a subsidio revelationis non tam facile distinguantur. At vero in conditione altera commentis de diis, qui divinum nihil habent sed nomen tantum mendax, substitutis in locum doctrinae ex revelatione traditae de Deo, haecque religione fictitia per longas aetates publicis privatisque moribus ac institutis inter omnes gentes confirmata, traditio illa erroris a maioribus accepta et institutio de diis deabusque absurdissimis rationem non solum non iuvat, sed vehementer etiam impedit in manifestationibus Dei naturalibus rite aestimandis¹². Cum ergo in hac corruptione nihilominus idea et notitia obscura et confusa verae divinitatis perseverat, ea non doctrinae et institutioni de illis monstris deorum sed manifestationi naturali in creaturis, quam lumen rationis velut sponte sua apprehendit iuxta paulo ante declarata, adscribi debet.

Ita Patres et Doctores christiani non ex subsidio traditionis gentilium, sed contra impedimentum huius traditionis, per naturalem et spontaneam apprehensionem ex rebus creatis universaliter perseverare docent aliquam saltem confusam veri Dei ideam ac notitiam. « A primordio rerum, inquit Tertullianus (cont. Marc. I. c. 10.), conditor earum cum ipsis pariter compertus est, ipsis ad hoc ·prolatis ut Deus agnosceretur…. Maior popularitas (multitudo) generis humani ne nomine quidem Mosis compotes, Deum Mosis tamen norunt; etiam tantam idololatria dominationem (cognitionem dominii veri Dei) obumbrante seorsum tamen illum quasi proprio nomine Deum perhibent, et Deum Deorum….. Habet Deus testimonia totum hoc quod sumus, et in quo sumus. » In eundem sensum loquitur Lactantius (divin. instit. l. II. c. 8.). « Cum sapere, id est veritatem quaerere omnibus sit innatum, sapientiam sibi adimunt, qui sine ullo iudicio inventa maiorum probant, et ab aliis pecudum more ducuntur. » Aliud longe est, quod Patres complures dicere solent, ipsos philosophos gentiles ad cognitionem Dei perfectius excolendam habuisse adiutricem doctrinam revelatam ex sacris libris ab eis delibatam; quamquam philosophi eam doctrinam non « per modum fidei » recipiebant sed per modum philosophiae, quatenus ratione eam intelligebant, multoque minus ex ea primam hauserunt Dei notitiam. Quidquid vero de hoc censeas, certe in citatis locis Scripturae Rom. I. Sap. XIII. Act. XIV. XVII. manifestatio Dei in creaturis spectatur « obumbrante tantam dominationem idololatria, » atque ita rationi per se spectatae praecisione facta a subsidio doctrinae revelatae vires asseruntur et officium verum Dei cognoscendi.