Tractatus de Deo uno secundum naturam

Consentiunt Patres, ex manifestatione Dei in creaturis posse pervenire lumine rationis ad primam notitiam et ad expolitiorem cognitionem existentiae Dei.

« Doctrinam in Scripturis traditam de Dei veri existentia lumine rationis insito cognoscenda Patres Doctoresque christianae antiquitatis consensione maxima excoluerunt; ex eorum enim documentis constat communis haec eorum sententia: 1° ex spectabili hoc universo humanae rationi relucere Dei manifestationem; 2° hanc manifestationem rationisque vim insitam ita esse comparatam, ut in omnium animis, qui rationis usum habent expeditum, saltem confusa aliqua Dei cognitio ex ipsa obvia universi consideratione velut sponte sua oriatur; 3° ad hanc primitivam cognitionem excolendam, ut plenior evadat et distinctior, tum obiective vestigia Dei in creaturis tum subiective lumen rationis non deesse. »

I. Quamdiu doctrina de Dei manifestatione per aspectabile hoc universum solum generatim spectatur, ea apud omnes Patres tam constans est et tot eloquentissimis disputationibus exornata, ut nulli dubitationi locus esse possit. Repetunt enim et inculcant quavis data opportunitate inde ab Apologetis Iustino, Athenagora, Tatiano usque ad Gregorium M., Ioannem Damascenum, Bernardum: Dei notitiam esse universalem apud omnes gentes eo, quod Dei opera omnibus proposita Deum in se invisibilem humanae rationi demonstrant existentem, atque ita operibus ipsis doctrina continetur et institutio quaedam de Deo, quam omnes homines intelligunt. «Forte, inquit Clemens Alex., ne aggredi quidem oportet demonstrationem (existentiae Dei), cum sit manifesta Dei providentia ex ipso aspectu omnium operum, quae arte constant et sapientia, et quae hinc quidem ordine fiunt, inde ordine manifestantur; qui vero dedit nobis esse et vivere, impertiit quoque rationem rationabiliter et bene nos vivere volens.» Post longiorem disputationem subiungit: «parentem igitur et rerum omnium creatorem omnia ex omnibus vi insita et citra doctrinam percipiunt (ἐμφύτως καὶ ἀδιδάκτως ἀντιλαμβάνεται)… homines universi, Graeci ac barbari¹. Genus vero nullum sive agricolarum, sive nomadum, sive urbes incolentium vivere potest, quod superioris naturae persuasione non sit praeoccupatum (μὴ προκατειλημμένον τῇ τοῦ κρείττονος πίστει). Itaque populi omnes ad orientem et occidentem, ad boream et ad austrum unam et eandem habent anticipationem de illo, qui hoc regnum constituit, siquidem universalissimae eius operationes omnia aeque pervaserunt² Strom. V. p. 547. 612. Idem ante Clementem Athenagoras (Legat. pro christ. n. 4. 5. 7.), post ipsum Athanasius (orat. c. gentes n. 34. 35.) demonstrant, quorum ille huius mundi statum ordinem, perpetuum concentum, magnitudinem, splendorem, speciem, dispositionem totidem « pignora esse ait colendi Deum (ἐνέχυρα τῆς θεοσεβείας); invisibilia enim ex visibilibus intelligi. » Athanasius vero, « res creatae, inquit, quasi litteris sua dispositione et ordine dominum ac creatorem suum indicant et proclamant… cum enim Deus secundum propriam naturam invisibilis sit et incomprehensibilis, ideo creationem verbo suo ita disposuit, ut saltem ex operibus ab hominibus cognosci possit; saepe enim artifex etiamsi ipse non videatur, ex operibus cognoscitur. Quemadmodum etiam de statuario Phidia narrant, eius nempe opera ex mutua partium proportione et dispositione Phidiam licet absentem spectantibus exhibuisse: ita oportet ex mundi dispositione intelligere huius creatorem et effectorem Deum.» Hisce simillima repetunt Iustinus de Monarchia n. 1. coll. Apolog. II. n. 6; Tatianus cont. Graec. or. n. 4; Iren. l. II. c. 6. 9; III. c. 25; Theophilus Antioch. ad Autolyc. l. I. n. 1-7; Tertullian. cont. Marcion. l. I. cc. 10. 11; Apologet. c. 17; de testimonio anim. cc. 1. 2. 5; de anima cc. 2. 18. 20; Origines in Rom. I; cont. Celsum l. VII. n. 36; Minutius Felix in Octavio n. 18; Cyprianus de idolorum vanitate n. 5; Constitutiones Apost. l. VIII. c. 12; Basilius cont. Eunom. l. I. n. 14; epp. 234. et 235. ad Amphilochium; Gregor. Nazianz. or. 28. al. 34. n. 5-21; or. 34. al. 24. n. 10; Gregor. Nyss. de beatitudin. or. 6. T. I. p. 813. sqq.; contr. Eunom. l. XII. p. 320. seqq.; Chrysost. in Rom. hom. 3; ad popul. Antioch. hom. 9; in homiliis de Incomprehensibili; Hieronym. in Gal. c. I. et III. T. VII. pp. 391. 419. ed. Vallarsi; August. de Genes. ad litt. l. IV. n. 49; Serm. 141. al. 55. de verbis Domini; Cyrill. Alexandr. in Io. I. Opp. T. IV. p. 74-76; contr. Iulian. l. II. T. VI. P. II. p. 52; Gregor. M. Moral. l. XXVII. c. 5; Damasc. Fid. orthod. l. I. cc. 1. 3.

Omnium nomine audiatur Gregorius Naz. or. 28. al. 34. n. 5. 6. « Natura Dei est in se inapprehensibilis et incomprehensibilis, non dico, quod sit, sed quid sit; plurimum enim haec differunt… Etenim Deum esse, et omnium creatricem ac conservatricem causam, tum oculi ipsi tum lex naturalis docent; illi quidem, dum rebus visibilibus et pulchre compositis et progredientibus atque, ut ita dicam, sine motu motis et actis adspectum advertunt, haec (lex naturalis) autem, dum per res visibiles et ordinatas harum auctorem ratiocinando concludit. Quomodo namque substitisset umquam et constitisset hoc universum, nisi Deo omnia creante et conservante? Neque enim citharam quis videns pulcherrime elaboratam eiusque concinnitatem et artem, vel eius audiens sonos harmonicos aliud mente reputabit, quam citharae artificem et citharoedum, et ad ipsum cogitatione feretur, etiamsi de facie forte eum non novit; sic et nobis causa efficiens et movens et conservans res effectas manifesta est, etiamsi mente non comprehendatur. Nimis autem stolidus est, qui hucusque non progreditur sponte sua et naturalibus obsecutus demonstrationibus, quique simul non assequitur, Deum non hoc esse, quod imagine aliqua animo concepimus vel informavimus, vel quod ratio adumbravit »³. Hoc idem brevi sententia Basilius in Hexaem. hom. I. n. 6. et Cyrillus Alex. contr. Iulian. l. II. p. 73. complexi sunt, quorum ille aspectabilem hunc mundum dicit esse « rationalium animarum scholam et gymnasium ad cognitionem Dei, dum per visibilia et sensibilia praebet menti manuductionem ad intelligentiam invisibilium, sicut ait Apostolus: invisibilia enim eius etc.»⁴ Cyrillus ad quaestionem, quomodo coeli enarrent gloriam Dei, respondet: « praeclara et eximia opera licet voce destituta tamen proclamant quodammodo scientiam artificis, quam in se ipsis velut radiis reflectunt » ⁵.

Hoc igitur universo contineri manifestationem Dei ad humanam rationem ita, ut Deus existens ex existente hac rerum universitate cognosci possit, consensus est totius christianae antiquitatis. Quoniam vero non tam generatim de cognitione Dei ex creaturis quaeritur, an aliqua sit; sed potius de modo, quo illa se habeat: ad hunc ipsum modum distinctius secundum Patrum doctrinam considerandum progredimur, licet quid de eo Patres tradiderint, ex testimoniis iam citatis non obscure intelligi possit.

II. Vidimus in thesi superiori, iam in ipsis Scripturis distingui duplicem velut gradum cognitionis Dei ex rerum creatarum consideratione, priorem obscuram et confusam adhuc, quae quodammodo sponte exoriatur, et hominem rationalem excitet ad quaerendum Deum deliberata attentione et studio reflexo, quo perveniatur ad gradum alterum clarioris iam et distinctioris cognitionis. Hanc distinctionem a SS. Patribus Doctoribusque christianis disertius explicatam habemus.

Docent Patres magno consensu praeter et ante cognitionem Dei, quae scientificae et philosophicae meditationis ac demonstrationis sit fructus, aliquam iam inesse communem omnibus· hominibus, qui rationis lumen non oppresserunt. Hanc notitiam Dei primitivam velut anticipationem mentis his fere characteribus describunt:

1° Ea oboritur ex congenitis naturae rationalis principiis sponte sua, nec doctrina ac disciplina discitur; sed homo rationalis ipse per se eam concipit. Verbis disertis dicitur: « conceptio et sententia insita; cognitio naturaliter inserta; naturalis anticipatio mentis; id quod homo ex insita natura et citra institutionem concepit; quod non institutione discitur, sed quod homo discit ex se ipso; ratio congenita omnibus et prima in nobis lex ad Deum nos ducens ex creaturis aspectabilibus ⁶; cognitio, quam natura ipsa suggerit quasi de publico sensu; doctrina naturae congenitae et ingenitae conscientiae tacita commissa » etc. Iustin. Apol. II. n. 6; Clem. Alex. Strom. V. p. 612; Orig. in Rom. l. I. n. 16; Tertull. de anima c. 2; de testim. animae c. 5; Euseb. Praep. Ev. l. II. c. 9; Naz. or. 28. al. 34. n. 6.16; 34. al. 24. n. 10; Nyss. de beatitud. or. 5. T. I. p. 801; Cyrill. Alex. contr. Iulian. l. II. p. 52; Damasc. Fid. orthod. l. I. c. 13.

Ideo 2° haec Dei notitia communis est omnibus non solum doctis sed indoctis ac barbaris, quia omnes habent animam rationalem et Dei opera consideratione omnium perpetuo obiiciuntur; proptereaque haec primitiva et fundamentalis notitia Dei rationem non deserit, etiam dum homo contra rationem publicis privatisque moribus ad idololatriam instituitur. Vide Clementem Alex. loco supra citato: « manifesta est Dei providentia ex ipso aspectu omnium operum... quia impertiit nobis Deus rationem.... unde nullum est genus hominum, quod superioris naturae persuasione non sit praeoccupatum (προκατειλημμενον)... quia universalissimae Dei operationes omnia aeque pervaserunt. » Idem Strom. V. p. 590: apud omnes recte sapientes fuisse, inquit, Dei manifestationem naturalem, « qui non omnem plane pudorem exuerunt adversus veritatem » (ἃ καὶ μὴ τελέον ἀπηρυθριακοτες πρὸς τὴν ἀλήθειαν). Nazianzeni l. c. vidimus sententiam: « Deum esse, tum oculi ipsi tum lex naturalis rationis docent.... Nimis autem stolidus est, qui hucusque non progreditur sua sponte et naturalibus obsequens ostensionibus. » In eundem sensum loquitur Augustinus in Io. tract.106. n.4: « haec est vis verae divinitatis, ut creaturae rationali ratione iam utenti non omnino ac penitus possit abscondi; exceptis enim paucis, in quibus natura nimium depravata est, universum genus hominum Deum mundi huius fatetur auctorem. » Chrysostomus hom. IX. n. 2. ad popul. Antioch.: « per res Deus naturam humanam docere voluit. Quid tandem est, per res? Per ipsam creaturam.... et Scytha et barbarus, et Indus et Aegyptius, et omnis homo super terram incedens hanc vocem audiet; non enim per aures sed per oculos in mentem incidit nostram: visibilium autem participatio eadem est neque differens sicut linguarum... vocem creatura et barbaris emittit et Graecis et omnibus universim hominibus facilem intellectu. » Simillima habet Tertullianus cont. Marc. I. c. 10. Hinc idem Tertullianus in testimonium Dei advocat animam ipsorum gentilium, « non quae scholis formata sapientiam ructat, sed simplicem, rudem et impolitam et idioticam, qualem habent, qui ipsam solam habent... Magistra natura, anima discipula: quidquid aut illa edocuit aut ista perdidicit, a Deo traditum est, magistro scilicet ipsius magistrae » Tertull. de testim. animae c. 2.5.

3° In subiecto cognoscente declarant hanc vim et congenitum impulsum sicut ad cognoscendam veritatem universim, ita imprimis ad cognoscendum Deum ex ipsa rationalis animae natura, qua est imago Dei veritatis substantialis, fontis ac normae omnis veritatis. Sicut enim creata omnia quae sunt, et quae sunt et vivunt, pro diverso gradu perfectionis communicatae sunt adumbratio et participatio quaedam analoga Dei creatoris, quatenus est Essentia (ἡ αὐτοουσια), principium et exemplar omnis esse tum possibilis tum realis, et quatenus est ipsa vita (ἡ αὐτοζωη), principium et exemplar omnis vitae; ita homo per rationem est participatio et imago Dei, etiam quatenus Deus est ipsa sapientia (ἡ αὐτοσοφια) ⁷, atque ita (loquendo per appropriationem secundum proprios characteres divinarum personarum) imago Sapientiae hypostaticae, quae est Deus Verbum. Secundum hanc participationem ipsa facultas intellectualis, ipsa ratio dicitur nobis congenitum verbum seminale (λογος σπερματικος) ⁸, de quo loquuntur Iustinus Apol. II. n. 8. 13; Tertull. l. de anima c. 20; Basil. in regul. fusior. interrog. 2; Severian. Gabalit. de sigillis n. 2. (inter Opp. Chrysost. T. XII. p. 404); Cyrill. in Io. Opp. T. IV. p. 74. 75. 76. « Verbum, inquit Cyrillus, illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum non docendo sicut angeli vel homines; sed potius ut Deus creando (οὐ διδασκαλικως ἀλλα μαλλον δημιουργικως) unicuique eorum, qui in existentiam vocati sunt, semen sapientiae sive cognitionis Dei immittit, et radicem inserit intelligentiae sicque efficit animal rationale propriae naturae particeps illud reddens. » Origenes (de Princip. l. I. c. 3. n. 8.) appellat « participationem Verbi, » Clemens Al. (cohort. ad gent. p. 45.) « divinum defluxum (ἀπόρροιαν θείκην) omnibus simpliciter hominibus, maxime vero doctrinae vacantibus instillatum, per quem etiam inviti fatentur unum esse Deum. » Hoc eodem sensu imaginis Dei Gregor. Naz. or. 28. al. 34. n. 17. mentem et rationem ait esse « divinum quid et deiforme » (θεῖον τοῦτο καὶ θεοειδές). In ipsa igitur natura rationali, ut imago Dei est, fundatur animae propensio (συμπάθεια) et impulsus ad quaerendum Deum in consideratione universi. Ita Athenagoras Legat. pro Christian. n. 7: « unum Deum esse, ut plurimum vel inviti fatentur omnes, quando ad universorum principia veniunt... Poetae quidem et philosophi ut alia ita et hoc concludendo attigerunt, impulsi a sua quisque anima secundum cognationem spiraculi a Deo accepti ad quaerendum, si possint invenire et intelligere veritatem » ⁹.

III. Quamvis ex communi omnibus consideratione huius universi ¹⁰ notitia Dei existentis, ut est ens aliquod personale, sapiens, bonum, providum, a quo reliqua omnia pendent ut a principio et fine, velut sponte sua et hoc sensu etiam necessario ingeratur, « haec enim est summa delicti nolle agnoscere quem ignorare non possis » (Tertull. Apol. c.17; Cyprian. de idol. van. p. 227.): haec tamen cognitio primitiva admodum imperfecta est et huiusmodi, quam Graeci proprie προλῆψιν appellant, « ante percepta cognitio scilicet enodationis indigens » ¹¹. Huius vero notionis et confirmatio et enodatio rationalis iam ad scientiam pertinet, quae dicta est philosophia prima. Quo scilicet perfectius totius huius universi dependentia essentialis in triplici suo ordine, instituta reflexa meditatione cognoscitur, eo evidentius ratio intelliget existentiam causae necessariae; et quo distinctius perfectio eiusdem universi, « magnitudo et pulchritudo » (Sap. XIII.), unitas in multiplicitate, mirabilis subordinatio minimorum et maximorum ad fines proximos per medios usque ad summum perspicitur, eo luculentius causae necessario existentis perfectiones ratio assequetur. Neque id solum a posteriori, sed etiam mediate quodammodo a priori. Postquam enim a posteriori entis a se existentia demonstrata est; ex ipsa intrinseca ratione Esse necessarii, atque ita velut a priori eius infinita perfectio intelligi potest ¹².

Exempla huius elimatioris demonstrationis eaque magnificentissima reperies apud SS. Patres fere omnes superius citatos praesertim apud Athenagoram, Athanasium, Lactantium, Gregorium Nazianzenum, Io. Damascenum. Cf. Petav. de Deo l. I. c. 1. 2.

Patres plerique, qui vel gentilibus vel adversus Eunomianos scribebant, Deum fere considerant sub ratione causae efficientis, atque ita ab effectu creato ascendentes ad Deum creatorem, argumentum cosmologicum et quod dici consuevit physico-theologicum, prae ceteris excoluerunt. Augustini vero ingenium assuetum meditationibus sublimissimis, licet et ipse modum ex aspectabilibus creaturis primitus Deum cognoscendi commendet tamquam proprium mentis humanae (Genes. ad litt. l. IV. c. 32. n. 49; Serm. 141. 241. etc.), ubi tamen de expolitione quaerit intelligentiae, quid Deus sit, potius ex cognito ordine metaphysico sese erigere solet ad Deum causam exemplarem: ex aeterna scilicet et immutabili veritate rationum in numeris etiam et in spectaminibus disciplinarum, ex ideis sapientiae, iustitiae, veri ac boni, ex legibus metaphysicis, quibus non solum quidquid est, sed quidquid esse potest, absoluta necessitate subest ac regitur, visu mentis conspicere nititur veritatem, sapientiam, ac bonitatem substantialem, quae tum totius ordinis metaphysici intelligibilis fundamentum est et subsistens exemplar, tum causa luminis rationalis quo vera intelligimus. Ita argumentari videas Augustinum l. II. de libero arbitrio (per totum); Confess. l. VII. c. 17; de vera relig. n. 52. 2. sqq.; Soliloquior. l. I. c. 5. 8; de Ordine l. II. c. 16. etc. Cf. Lessium de perfect. divin. l. VI. c. 4. n. 39. sqq.

Scholion. Sicut doctrinam Scripturarum videmus amplissimis SS. Patrum explicationibus declaratam, ut de genuino catholico intellectu nulla videatur esse posse dubitatio, ita eandem Scripturae et Patrum doctrinam, ne quid desideretur, Scholae Doctores communi consensu suis disputationibus vindicarunt; tradunt enim velut doctrinae caput, cui repugnare nefas sit, Dei existentiam ratione certo demonstrari posse. Inter innumerabiles consuli possunt S. Thomas (qui opinionem oppositam de verit. q. 10. a. 12. manifesto falsam, cont. gent. I. c. 12. errorem appellare non dubitavit); Alex. Hal. 1. P. Summae q. 2. m. 2. aa. 1-4; m. 3. aa. 1. 2; Albert. M. Summa theol. q. 14. m. 1. usque ad q. 17. Opp. T. XVII; S. Bonav. 1. dist. 3. a. 1. q. 2. 3. Ex recentioribus consulantur Gillius de Deo Tract. VIII. c. 5. n. 7; Bellarm. de grat. et lib. arbitr. l. IV. c. 2; Molina, Valentia, Suarez, Vasquez in 1. P. de Deo; Franc. de Lugo disp. XIV. c. 2. etc.

Postremo quoad valorem demonstrationis rationalis conferantur lata in hac re iudicia. A facultate Sorbonica de mandato apostolico 1348 inter ceteras theses Nicolai de Outricourt etiam sequentes sunt damnatae: « Item (dixit), quod nulla potest esse demonstratio sumpta ex existentia unius rei, effectus ad causam aut e converso. » « Item quod nescimus evidenter, quia sit Deus, intelligendo per Deum ens nobilissimum » (Du Plessis d'Argentree Collectio Iudiciorum etc. T. I. p. 355.). Professor Argentoratensis a suo Episcopo approbante Gregorio XVI. ( litteris apostolicis 20. Dec. 1834.) iussus est subscribere (8. Sept. 1840.) huic thesi: « Ratiocinatio Dei existentiam cum certitudine probare valet. » Propositiones huic geminas iubente S. Congregatione Indicis 12. Dec. 1855. D. Bonetty suscepit: Prop. 2.

« Ratiocinatio Dei existentiam, animae spiritualitatem, hominis libertatem cum certitudine probare potest. » Prop. 4. « Methodus qua usi sunt D. Thomas, D. Bonaventura et alii post ipsos Scholastici non ad rationalismum ducit, neque causa fuit, cur apud scholas hodiernas philosophia in naturalismum et pantheismum impingeret. »