Tractatus de Deo uno secundum naturam

De distributione ac ordine servando in tractatione de attributis divinis.

« Recepta penes theologos distributio attributorum divinorum in negativa et affirmativa fundamentum habet in ipsa intrinseca ratione attributorum, ut a nobis concipiuntur: nec tamen divisiones aliae in attributa absoluta et relativa ad extra, in proprietates absolutas divinae essentiae et in attributa strictius dicta, excluduntur aut sua carent optima ratione. »

Quando agimus de distinctione proprietatum et perfectionum divinarum ab essentia et de proprietatum ipsarum partitione ac distributione in quasdam velut categorias, id sane intelligi non potest nisi de essentia et perfectionibus secundum modum, quo a nobis cognoscuntur. Principium ergo ordinis non potest desumi ex perfectione Dei, ut in se est, sed ex intrinseco nexu obiectivo, quo perfectiones secundum nostram cognoscendi modum sese excipiunt.

Iam 1° ex demonstratis in superioribus thesibus, tam per rationem quam in revelatione non nisi ideis ex creaturis desumptis quadamtenus assequimur, quid Deus sit; et propterea duplex est via cognoscendi divinas perfectiones una cum altera nexa, per negationes videlicet imperfectionum, et per affirmationes perfectionum. Distributio ergo divinarum perfectionum generalis in eas, quae per negationes et eas quae per affirmationes efferuntur, desumpta est ex ipso nostro cognoscendi modo, cui omnis divisio eorum, quae in Deo unum sunt et indistinctum, necessario innitur. Mirum ergo est, recentiores quosdam theologos hanc distributionem apud SS. Patres frequentem et apud scholae Magistros universalem improbare voluisse velut mere extrinsecam ex grammatica forma nominum desumptam, et ut ipsis quidem videtur, mechanicam non vero ex intrinseco organismo doctrinae efflorescentem. Quae quam imprudenter dicta sint, ut intelligatur, ratio huius distributionis paulo diligentius inspicienda est.

In ipsa inquisitione an Deus sit, ex creaturarum limitatione, qua cognoscuntur ut ens contingens et ens ab alio, ratio evidenter concludit existere ens necessarium, ens a se. Sicut porro illa limitatio contingentiae et participationis afficit omnes creaturae perfectiones, ita perfectio entis a se et entis plenitudo pervadit omnes perfectiones Dei. Hinc ratio et fides in quaestione quid sit Deus absolute spectatus, nihil agunt aliud, quam ut conceptum confusum entis a se reddant distinctiorem explicatione eorum, quae in illo comprehenduntur.

Id vero iuxta nostrum modum cognoscendi Deum ex creaturis fit dupliciter: a) declarando perfectionem entis a se per negationem negationis seu limitationis, qua creatura necessario est affecta per omnes gradus et in omnem veluti directionem, de qua cognoscendi ratione superius dictum est. Apparet autem facile ex propria huiusmodi negationum indole, eas non esse nisi alios atque alios conceptus plenitudinis entis sub diversis respectibus oppositionis ad ens limitatum; earum ergo multiplicatione distinctius concipimus, quod in Esse a se intelligimus confuse. « Tanto eius (divinae substantiae) notitiae magis appropinquamus, quanto plura per intellectum nostrum ab ea poterimus removere; tanto enim unumquodque perfectius cognoscimus, quanto differentias eius ad alia plenius intuemur; habet enim res unaquaeque in se ipsa esse proprium ab omnibus aliis distinctum » S. Thom. cont. gent. I. c. 14.

Possumus iam creaturae limitationes considerare ratione originis: ita est ens creatum et ab alio; unde formaliter in se ipsa est ens finitum, et inde multiplicabile, compositum aliquo modo vel etiam materiale, mutabile; in ordine ad tempus durans cum successione saltem possibili; in ordine ad locum restrictum in sua praesentia, vel etiam circumscriptum spatio; in ordine ad cognitionem, intellectu finito comprehensibile, cognoscibile ut in se est, vel etiam sensibile, ac proinde doctrina explicabile¹. Has omnes limitationes intelligimus velut totidem expressiones distinctas esse participati, ac proinde ordine inverso in ipsa ratione entis simpliciter et absoluti intelligimus comprehendi perfectionem ultra has omnes limitationes. Ideoque quia ea perfectio non habet ectypum analogum in creatura sibi respondentem, ex quo apprehendatur et nominetur, sed immo ei respondet imperfectio opposita in creaturis, eam confuse concipimus et exprimimus negationibus, harum limitationum, atque inde attributa negativa appellant theologi, quae enumerant quod Deus est sine principio increatum Esse, infinitus, unus, simplex, et a fortiori incorporeus, immutabilis, aeternus, immensus, incomprehensibilis, invisibilis, ineffabilis. Est puto ex omnibus his plane evidens et vel ex ipsa nominum inspectione apparet, non hic agi de forma grammatica, sed distinctionem horum attributorum ab aliis affirmativis fundari in eorum propria ratione, qua se habent ad perfectiones creaturarum, et consequenter in modo, quo a nobis cognoscuntur.

Possumus b) ens a se et entis plenitudinem quadamtenus intelligere conceptibus directe affirmantibus perfectiones (licet solum sub confusione aliqua, vel per adsignificatam negationem, ut superius declaratum est). Id assequimur praescindendo a limitatione, qua perfectiones, ut eas in creaturis et ex creaturis apprehendimus, affectae sunt. Haec autem praecisio a limitatione fieri potest in iis omnibus et solis perfectionibus, quarum conceptus universalissimus est analogicus ita, ut per se non restringatur ad ens limitatum, sed applicari possit tum ad illud quod est simpliciter et a se, tum ad illud quod est per participationem. Perfectiones huiusmodi sunt imprimis transcendentales: ens, verum, bonum; deinde generici gradus substantiales: substantia vivens, intellectualis (seu spiritus); tum ex attributis ulterioribus, quae imperfectionem materialium vel excludunt vel saltem non includunt, suntque intellectus, voluntas, potentia et quae ex his consequuntur. Quae huc etiam pertinere videri possunt, duratio et praesentia revera per exclusionem omnis imperfectionis in ente a se resolvuntur in negationes restrictionis ad tempus et locum, sive in attributa negativa aeternitatis et immensitatis.

Constat igitur, hanc communem distributionem in perfectiones, quas per negationem et quas per directam affirmationem concipimus, profecto non repeti ex grammatica forma nominum; sed ex intrinseca ratione perfectionum, ut a nobis intelliguntur, suum habere principium², eiusque contemptum non ex profundiori scientia, sed ex leviori consideratione profluxisse. Hoc tamen non impedit, quominus illa in suo iure permanente adiungi possint aliae distinctiones ex alia diversa consideratione diversoque ordinis principio.

2°. Sane nemini merito improbetur distributio penes theologos non infrequens in attributa absoluta et relativa. Hic vero relativum non de relatione reali ad intra intelligitur, sed de relatione rationis ad terminum a Deo distinctum seu ad extra. In hac ergo distinctione dicuntur attributa absoluta, quae in se considerantur sine adsignificatione termini ad extra; vocantur attributa relativa, quae adsignificant terminum a Deo distinctum.

De his attributis relativis adverti potest, quod ex iis aliqua adsignificant terminum in statu possibilitatis necessarium, ut scientia simplicis intelligentiae adsignificat omnia possibilia, seu rerum essentias in statu possibilitatis necessarias. Alia adsignificant terminum ad extra pro aliqua differentia temporis existentem, et ideo non absolute necessarium sed Deo liberum; non tamen denominatio perfectionis incipit cum actuali existentia termini. Exemplum habes in scientia visionis relata ad creaturas. Postremo alia denominantur ab actuali existentia termini adsignificati, ut sunt creatio, dominium, providentia etc. Prima sunt necessaria et ab aeterno, secunda sunt ab aeterno sed secundum formalem denominationem libera, postrema secundum formalem denominationem et libera sunt et in tempore incipiunt. Quod ut rite intelligatur, in omnibus huiusmodi attributis secundo et tertio loco memoratis duo spectari debent: unum est perfectio in Deo, quae est sane necessaria et aeterna; alterum est terminus extrinsecus non necessarius et temporaneus, ex quo sumitur denominatio, sed qui non est perfectio in Deo. Dum ergo Deus dicitur creator, Dominus, provisor, sanctificator etc. fundamentum harum denominationum consideratum in Deo est perfectio necessaria et aeterna intellectus, voluntatis, potentiae; quod autem extra Deum est creatum, subditum, directum, sanctificatum, non addit Deo perfectionem, licet ex eo desumantur illae denominationes.

3°. Si perfectiones paulo ante enumeratae diligentius considerentur, facile apparet, transcendentes et gradus substantiales in ipsis creaturis et ut a nobis concipiuntur, non intelligi ut aliquid accedens et superadditum ad esse substantiale, sed potius ut diversas rationes et expressiones ipsius esse; idemque fere de perfectionibus dicendum, quae negationibus designantur. Intellectus vero, voluntas, potentia et perfectiones cum his nexae, quatenus spectantur in suis actibus, concipiuntur a nobis, ut PP. loqui solent, tamquam aliquid circa essentiam et quodammodo essentiae accedens. Hinc in nostro modo concipiendi fundamentum habet perfectionum Dei distributio altera a pluribus theologis adoptata in proprietates (absolutas) et in attributa proprie dicta.

Nobis ipsis haec distinctio posterior ordinem rerum tractandarum suppeditare visa est commodiorem, quia ita strictius servare poterimus nexum logicum inter perfectiones, ut a nobis ordine synthetico una ex altera intelliguntur. In sequentibus igitur capitibus huius Sectionis considerabimus proprietates absolutas, saltem quae diligentiorem tractationem exigunt, ut unam ex altera pro nostro concipiendi modo intelligimus, nihil adtendentes in constituendo ordine ad perfectionum conceptum sive per negationes sive per affirmationes. Deinceps dicturi sumus de attributis intellectus et voluntatis, quam potissimum spectabimus ut supernaturalem providentiam constituit et pro obiecto habet salutem hominum.