Tractatus de Deo uno secundum naturam

Demonstratur in Deo scientia, quae media dici solet.

« Ex Scripturarum auctoritate, Patrum suffragio et universali quadam christiana persuasione indubitatum est, ad obiectum infallibilis scientiae Dei pertinere actus, ad quos creata voluntas sub conditionibus actum primum constituentibus et cum actu secundo ex sese et ex suapte indole non infallibiliter nexis se ipsam libere determinatura esset, si conditiones illae reapse ponerentur. »

Declaratio. Ea quae sub conditione futura sunt, non possunt esse veritates absolute necessariae, sed possunt solum esse veritates contingentes; proinde non possunt esse rerum essentiae per se spectatae, sed solum existentiae contingentium. Si quando ipsae necessariae veritates enuntiantur cum adnexa conditione, huiusmodi propositiones non sunt conditionatae nisi forma grammatica, vel quatenus non iam veritatem necessariam essentiae, sed adiunctum aliquod contingens enuntiant; ut quando dicitur: si circulus linea recta transeunte per centrum dividitur, segmenta sunt aequalia; si A est, non potest simul non esse. Porro ubi contingens existentia enuntiatur sub conditione, non intelligitur existentia, quae iam supponatur actu esse, et cuius solum enuntietur conditio vel causa itidem in actu, sub qua vel per quam illa est; huiusmodi enim propositiones non sunt conditionatae sed causales. Sermo igitur est de existentia contingente, quae non consideratur ut mere possibilis (haec enim pertinet ad rationem essentiae et veritatis necessariae), nec etiam ut posita iam in actu; sed quae infallibiliter actu foret, si actu foret aliqua alia res, quae propter hunc nexum antecedentis cum altera ut cum consequente vocatur conditio. Unde iuxta dicta in th. XL. non immerito a scientia simplicis intelligentiae et visionis etiam nomine distinguitur haec, de qua nunc disputamus, scientia existentiae contingentis, quae foret sub aliqua conditione.

Ut clarius distinguamus proprium huius scientiae obiectum, diversae praeterea rationes existentiae, quae sub conditione futura esset, considerandae sunt, quod obtinebimus facilius examinando indolem diversam propositionum, quibus veritatem existentiae conditionatae efferimus. Seponenda sunt a nostra disputatione, quae dicantur fore sub conditione, ubi nexus vel nullus vel necessarius est inter conditionem et conditionatum. Nam si nexus nullus est, neque est conditio et conditionatum; et proinde non est cognoscibile sub conditione futurum, quia conditio revera non est. Sic in propositione: si Hierius docebit rhetoricam Romae, Ambrosius eligetur Episcopus Mediolani; electio Ambrosii poterit cognosci vel possibilis, vel absolute futura, vel futura sub conditione aliqua et futura tum, quando Hierius docebit Romae, non tamen erit agnoscibilis sub hac velut conditione, quae conditio non est, secus falsum cognosceretur. Si autem nexus est necessarius, scientia conditionati revocatur ad scientiam simplicis intelligentiae; in ipsa enim comprehensione essentiae ac naturae eius, quae dicitur conditio vel causa necessario nexa cum conditionato vel effectu determinato, etiam hoc conditionatum hicve effectus comprehenditur. Sic Deus in comprehensione suae omnipotentiae intelligit veritatem: si vellem mundum creare, mundus fieret. Ita pariter non potest perfecte comprehendi natura et essentia physica cum ceteris adiunctis mentis A, simulque natura supernaturalis illustrationis B, quin in ea ipsa illustratione intelligatur necessario consequens pia cogitatio indeliberata. Licet igitur in his propositionibus sermo sit de existentia contingente, si causa non necessario agens spectetur; non est ea tamen contingens sed necessaria, si spectetur nexus cum hypothesi: intelligere autem existentiam, quae non actu est, sed necessario foret ex ipsa natura conditionis vel causae, si haec poneretur, nihil est aliud quam intelligere rerum naturas et essentias in statu possibilitatis, quae ipsa est scientia simplicis intelligentiae. Hinc qui putant, causas secundas etiam liberas nihil posse agere, nisi quatenus ad hunc actum in individuo physice praedeterminantur a causa prima; supposita vero tali praedeterminatione, et dum ea causam secundam praemovet, repugnare ut talis actus non eliciatur: ii omnes consequenter etiam circa conditionata nullam possunt agnoscere proprie dictam scientiam mediam inter visionem existentiarum et intelligentiam essentiarum. In omni enim actu secundo, qui intelligi debeat tamquam futurus sub conditione, conditio semper est actus primus proxime expeditus cum omnibus suis adiunctis. Iam vero in horum theologorum sententia ad actum primum proxime expeditum causae secundae pertinet apprime praedeterminatio. Unde omnis veritas conditionata actus secundi revocatur ad hanc: si Petrus erit praedeterminatus ad talem actum, eliciet hunc actum; si non erit praedeterminatus, non eliciet. Talis autem cognitio, nondum verificata alterutra conditione, est scientia simplicis intelligentiae¹, cognitio scilicet naturae ac essentiae rerum; verificata conditione est visio actus secundi. Hinc etiam omnino consequenter ad haec principia post Didacum Alvarez docebant iidem, huiusmodi conditionata cognosci a Deo in suo decreto, quod dicebant « absolutum subiective seu ex parte actus, et conditionatum ex parte obiecti: » in decreto nempe, quod actu est in Deo, sed quo non decernit ut talis actio creaturae sit; sed tantum ut talis actio esset, si quaedam conditio poneretur. Cognovit e. g. Deus habitatores Ceilae (1. Reg. XXIII. 1. sq.) tradituros esse Davidem, si in urbe maneret, quia decrevit pro tali hypothesi eos ad hunc actum, quatenus est aliquid physicum, praedeterminare. Cognitio huius decreti est scientia visionis, cognitio talis actus, qui foret sub ea conditione, est cognitio simplicis intelligentiae; nihil enim est aliud quam cognitio essentiae et naturae talis actus primi proximi Ceilanorum numquam futuri, ex quo in sensu composito cum omnibus constituentibus h. e. in sensu composito cum praedeterminatione non posset non sequi actus secundus traditionis.

Scientia itaque Dei, quam hac thesi defendimus, alterius est rationis. Sermo enim nobis est unice de scientia existentiae actuum liberorum creatae voluntatis, qui forent sub conditione, quacum nexum quidem habent tamquam cum sua conditione, qua posita forent, qua sublata non forent, non tamen habent nexum necessarium nec ex ipsa natura conditionis infallibilem, atque adeo etiam ea conditione suppositia possent non esse. Quod vero sub tali conditione potius essent quam non essent, non aliunde est infallibile, quam quod verum est, voluntatem sub tali conditione ad hos potius actus se determinaturam esse, cum aeque posset ad eos se non determinare vel determinare ad alios. Unde non modo ipsa conditio sub qua forent, est aliquid ontologice contingens, sed contingens est etiam nexus existentiae actuum cum conditione²; et necessitas existentiae nulla est, nisi consequens non modo ad suppositionem causae, verum etiam ad suppositionem facti existentiae; quatenus nimirum quod est, non potest simul non esse.

Est per se satis manifestum, perinde esse utrum quaestio instituatur de actu, qui numquam re ipsa futurus est, quia conditio non verificatur; an actus, qui quidem aliquando reapse conditione verificata futurus est, consideretur in signo priori ad suppositionem verificandae conditionis. Sicut enim ex duabus propositionibus conditionis numquam verificandae: si Tyrii et Sidonii viderent signa Christi, agerent poenitentiam, non agerent poenitentiam: ita ex duabus aliis verificandae conditionis: si Corozaimitae et Betzaiditae viderent eadem signa, agerent poenitentiam, non agerent poenitentiam, una necessario vera est et altera falsa, praescindendo omnino a reali existentia et praevisione signorum. Quamdiu autem haec conditio neutris supponitur concessa vel positive negata, evidenter cognoscibilitas veritatis utrobique est in eodem statu. Eodem ergo modo se habet divina scientia impoenitentiae Galilaeorum in signo priori ad decretum et praevisionem conditionis verificatae, quo se habet divina scientia poenitentiae Sidoniorum, si apud eos conditio verificata fuisset, quae tamen numquam est concessa.

Adversarii non omnes eodem modo disputant. Alii enim negabant conditionata, de quibus loquimur, posse esse terminum infallibilis scientiae; adeoque vel simpliciter negabant horum scientiam in Deo vel, quod videtur absurdius, tribuebant Deo scientiam coniecturalem (cf. Liv. de Meyer Hist. de Auxil. l. V. cc. 44. 46; Georg. Albertini dissert. ad Dominic. Pelegrini n. 60; vide et Thomassin. de Deo l. VII. c. 23): alii affirmabant cognosci huiusmodi conditionata non posse nisi in antecedentibus decretis divinis, quae ratione obiecti appellabant decreta obiective conditionata. Cum vero merito videretur « fictitium³ et ridiculum, » ut loquuntur Zumel theologus illius scholae et post illum Gonetus aliique, huiusmodi decreta asserere actu in Deo esse quoad omnia conditionata in infinitum possibilia; semper manebat consequens, ut de conditionatis multitudine infinitis scientia Dei infallibilis negaretur. De huiusmodi decretis conditionalium absolute antecedentibus, quantum opus est, dicemus in thesi sequenti.

Status igitur praesentis quaestionis est tum universim, utrum Deus liberos actus creaturarum sub conditione futuros infallibiliter cognoscat; tum (strictius definiendo) utrum Deus infallibiliter cognoscat, quid creata voluntas esset electura, si constitueretur sub his illisve conditionibus actus primi ita comparatis, ut non ex natura et intrinsecis conditionibus actus primi, sed solum ex libera⁴ determinatione voluntatis infallibiliter futurus esset determinatus actus secundus. Id affirmamus in enuntiatione theseos, ubi etiam triplicem argumentorum fontem indicamus.

I. Ex Scriptura seligemus inter testimonia plurima, quae adferri solent, unum et alterum vulgatissimum, sed ideo non minus validum. Imprimis in historia narrata 1. Reg. XXIII.1-13. constant sequentia. a) Nec descensus Saulis contra urbem Ceilam nec proditio Ceilanorum erat factum aliquando absolute futurum. b) In hypothesi, quod maneret David in urbe, et in omnibus adiunctis actum primum concomitantibus nihil erat, quocum actus secundus, ut Saul descenderet et cives Davidem proderent, infallibiliter et certitudine absoluta necteretur. Quod Ceilani iam proditionem meditabantur, non est in historia, ex quo potius contrarium colligitur; sed id fingit Thomassinus (l. VII. c. 23. n. 13.); et si hoc concederetur, nondum cum actu primo absoluta et metaphysica certitudine necteretur actus secundus proditionis. Absolutam autem certitudinem enuntiari verbis veritatis infinitae: «descendet, tradent;» nescio quomodo auctor idem negare ausus sit⁵. Itaque c) Deus praedicit absoluta affirmatione, fore ut, si David maneat in civitate, Saul descendat ad eam obsidendam, et cives ipsum tradant. Est igitur sine dubio credendum, utrumque hunc actum liberum sub ea conditione infallibiliter futurum fuisse, et hanc veritatem a Deo absoluta certitudine fuisse cognitam: cum tamen, Davide fuga elapso, nec descensus Saulis nec proditio civium umquam re ipsa futura erant; sed solum futura fuissent sub conditione, si David mansisset Ceilae.

Clarissime hanc scientiam explicavit Raimundus Iordanus cognomento Idiota Abbas Cellensis circa annum 1391, duobus nempe saeculis ante Fonsecam et Molinam in «Oculo mystico» c. 15. n. 12. «Nec tantum oculus Dei ea prospicit, quae revera aliquando erunt; sed etiam quae reipsa non erunt, essent tamen, si aliquid aliud poneretur. Sic enim Davide rogante, an si ipse in Ceila maneret et Saul eo veniret, Ceilitae essent ipsum tradituri, respondit Dominus: tradent. »

Matth. XI. 20-23.⁶ coll. Luc. X. 13. Si locus per se et in contextu inspiciatur, in eo edicitur a veritate infallibili, liberos poenitentiae actus Tyriorum et Sidoniorum futuros fuisse sub quibusdam conditionibus internis et externis, quae per se et ex sua indole esse poterant, quin poenitentia sequeretur; sicut sub conditionibus parilibus, sub quibus poenitentia sequi potuisset et debuisset, incolae civitatum Corozaim et Betzaida contra voluntatem Dei et Christi antecedentem et sincerissimam in impoenitentia perstiterunt. Ab hoc autem obvio verborum sensu discedere fas non esse, persuadent tum alia tum commentarii Patrum,

Quod vero pertinet ad particulam, quae, ut in Vulgata est, videtur exprimere dubitationem, et saepius in divinis revelationibus relate ad actiones humanas liberas occurrit, iam PP. animadverterunt, hac loquendi forma indicari, nullam inferri a divina scientia necessitatem nostris actionibus. Ita Hieronym. in Ier. XXVI. 3. T. IV. p. 1025: « verbum ambiguum forsitan maiestati Domini non potest convenire; sed nostro loquitur affectu, ut liberum homini servetur arbitrium, ne ex praescientia eius quasi necessitate vel facere quid vel non facere cogatur. » Cf. Theodoretum in eundem locum; Chrysost. in Matth. hom. 68. al. 69. n. 1; Origen. apud Euseb. Praepar. Evang. l. VI. p. 289. etc. Indicatur scilicet huiusmodi locutionibus, antecedenter et ex natura ipsa liberi arbitrii unum aeque ac alterum fieri posse; non tamen indicatur, consequenter ad suppositionem liberae electionis, ut divinae scientiae abest, actum non esse determinatum, ac proinde determinate cognoscibilem ut futurum vel absolute vel sub conditione. inter quos Augustinus pluribus in locis et constanti asseveratione Christi infallibilis veritatis verba in hanc sententiam interpretatur. « Numquid possumus dicere, etiam Tyrios et Sidonios talibus apud se virtutibus factis credere noluisse aut creditauros non fuisse, si fierent; cum eis ipse Dominus attestetur, quod acturi essent magnae humilitatis poenitentiam, si in eis facta essent divinarum illa signa virtutum? » Aug. de Bono persever. c. 9; cf. Enchirid. c. 95. Vide PP. alios apud Didac. Ruiz disp. 62. sect. 1.

Act. XXII. 17-21. Asseverat Deus, eos Hierosolymitas, quos Paulus suum testimonium recepturos esse sperabat, restituros esse Spiritui Sancto, si Paulus eis praedicaret. Atqui certissimum est, potuisse illos sub hypothesi praedicationis Pauli credere vel non credere. Cognovit ergo Deus inter duo illa possibilia et ex natura actus primi indifferentia, unum quod sub ea hypothesi certe futurum fuisset.

Ex Ier. XXXVIII. 14-20. simili omnino ratione idem colligitur.

II. Patrum sententiam minime ambiguam intelligere licet ex certis quibusdam doctrinae capitibus, in quibus hanc Dei scientiam, de qua loquimur, vel manifesto supponunt, vel tradunt verbis disertis. Eorum testimonia satis multa legi possunt apud Didac. Ruiz de Scientia Dei, praesertim disp. 65; Petav. l. IV. c. 8; Casinium Encyclopaed. S. Script. Tract. IV. in Appendice n. 8. sqq.⁷ Commemorabimus aliquot generales PP. sententias.

a) Apud Patres quamplurimos Irenaeum, Tertullianum, Nyssenum, Ambrosium, Hieronymum, Chrysostomum, Augustinum, Cyrillum Alex., Theodoretum, Damascenum, Gnostici, Marcionitae et universim haeretici, qui creationem referebant ad demiurgum distinctum et diversum a Deo infinite bono et omnia sciente, hanc solet urgere quaestionem: cur Deus angelos et hominem creaverit, quos peccaturos fuisse eventus demonstrabat? Aut enim, aiebant haeretici, dum Deus eos creare voluit, nescivit fore, ut si crearentur, peccarent; et non est omniscius: aut hoc sciens tamen creavit; et non est bonus. Simili omnino modo apud PP. haeretici aut male feriati homines proponunt difficultatem generatim ex permissione peccatorum. Ad hanc quaestionem nullus Patrum est, qui non respondeat, Deum scivisse utique eos, si crearentur, peccaturos; libertate tamen praeditos creare voluisse, et eorum libertatem in peccando impedire noluisse. Supponunt igitur tam haeretici quam Catholici velut extra controversiam apud omnes exploratissimum ad veri Dei perfectionem pertinere novisse, quid angeli, quid homines si crearentur et in hisce adiunctis constituerentur, ubi pro plenissima libertate possent non peccare et possent etiam peccare, acturi essent. « Si nescivit, ut est apud Hieronymum (dialog. III. n. 6. cont. Pelag.), cui praescientiam tollis (quid homo esset acturus sub illis conditionibus), aufers et divinitatem. » Atqui haec ipsa est scientia media, quam tuemur. Est ergo haec doctrina ita certa antiquitati, ut in disputationibus contra haereticos tamquam principium indubitatum semper fuerit supposita.

b) Docent PP. iidem Ambros. de Paradiso n. 38; Hieronym. dial. III. cont. Pelag. n.6; August. cont. Crescon. n.10; Cyrill. Alex. in Io. IX. 1. c. 10, praescivisse quidem Christum Iudaeorum obstinationem, si illis praedicaret, praescivisse Iudam, si eum eligeret Apostolum, fore proditorem; nihilo tamen secus beneficia praedicationis, et apostolici muneris conferre voluisse. Generatim Deus peccatores suis gratiis prosequi non desinit, licet cognoscat eos non obtemperaturos, si tales gratiae concedantur. « Deus enim utpote amator hominum, ut ait Chrysostomus or. II. n. 5. de s. Babyla, etiam hoc (inobedientiam futuram sub ea conditione) praenoscens, tamen quod suum est non praetermittit. » Ex quibus simile plane antecedenti argumentum existit.

c) Frequenter apud Patres de divina providentia disputantes occurrit doctrina, ideo a Deo homines bonis temporariis saepe privari, quia novit in sua infinita scientia eos illis ad peccandum abusuros fuisse; atque ideo etiam eis mortem quandoque destinari immaturam, quia praenoscit Deus peccata, quae homo si diutius viveret, esset perpetraturus. Gregorius Nyssenus (orat. de iis, qui praematurae abripiuntur T. II. 764–770.) studiose quaerit rationes immaturae mortis quorundam. Unum affirmat ut principium certissimum et non indigens demonstratione, scire videlicet Deum, quid illi, si diutius vixissent, essent libere patraturi. Hoc posito ait, rationes mortis aliquas posse a nobis coniici, quamvis in Dei consiliis multae aliae nobis incompertae esse possint. « Consentaneum est, eum qui futurum (sub hypothesi, quod tamen numquam actu futurum erat) aeque ac praeteritum cognoscit, progressum infantis ad adultam aetatem prohibere, ne malum perficeretur, quod in eo, si ita victurus fuisset, vi praescia cognitum est (futurum fuisse)... Hoc de morte infantium opinamur, quod qui ratione omnia facit, ex benignitate sua materiam subtrahit improbitatis, non concedens tempus liberae electioni per vim praesciam cognitae, ut per opera in nequitiae fastigio esse exsereret. » His similia habent Chrysost. de Provid. l. I; Nemesius de natura homin. c. 44. (Bibl. Galland. VII. p. 421.) quorum sententias etiam exscribit Anastasius Sinaita in qq. in s. Script. q. 18. (ed. in Opp. Gretzeri T. XIV. P. II. p. 271. 272.). Postquam Nemesius l. c. docuerat, viro probo saepe divitias negari a Deo et immitti graves calamitates, quia novit fortunae bonis, si concederentur, eum abusurum fuisse ad peccandum; alios contra praeservari a paupertate, quia similiter cognoscit Deus peccata, quae in paupertate constituti essent commissuri: subdit generalem sententiam de hac conditionatorum cognitione. « Nos nihil rerum futurarum cognoscentes et praesentis tantum spectantes, non recte de eventibus iudicamus. Deo autem etiam futura (quae forent, de his enim unice h. l. agit) tamquam praesentia sunt. »

d) Doctrina S. Augustini de eadem hac scientia est clarissima, ut mirum sit, fuisse theologos et inter hos Thomassinum, qui cognitionem liberorum actuum sub conditione futurorum a Pelagianis et Semipelagianis invectam et ab Augustino oppugnatam fuisse, scribere non sint veriti. Dupliciter considerat Augustinus actus liberos sub conditione futuros. Imprimis actus illos, qui conditione verificata absolute futuri sunt, spectat in signo priori ad suppositionem verificatae conditionis; docet enim hos actus, si conditio non fuisset posita, Deum nihilominus certissime cognituram fuisse tamquam futuros sub conditione, si haec verificaretur; hocque negare censet « insanissimum et perversissimum. » Quaestionem instituit, quare Deus homines, qui tandem moriuntur in peccato, non eripuerit prius ex hac vita, « cum pie fideliterque viverent, ne fictio deciperet animas illorum. » Insistit autem hoc modo: « utrum hoc in potestate non habuit, an eorum futura mala nescivit? Nempe nihil horum nisi perversissime et insanissime dicitur » de Corrept. et grat. c. 8. n. 19. De iisdem peccatoribus scribit alibi, « certe poterat illos Deus praesciens esse lapsuros, antequam id fieret, auferre de hac vita » de Dono persev. c. 9. n. 22. Poterat itaque Deus hos homines rapere ex hac vita, antequam libere peccarent; sicut raptus est ille Sap. IV. 11. ne fictio deciperet animam illius: et si ita factum esset, ex doctrina Augustini Deus aeque cognovisset eadem omnia peccata fuisse futura sub conditionibus, quae numquam verificandae essent, sicut nunc cognoscit haec peccata ut absolute futura, dum conditiones supponuntur verificandae. Secundum eandem rationem intelligi sine dubio debet scientia, in qua Deus confert gratiam praevenientem formaliter ut congruam et efficacem: « cuius miseretur (miseratione infallibiliter nexa cum effectu et cum fine, ad quem per se et ex parte Dei omnis miseratio tendit), sic eum vocat, quomodo scit ei congruere, ut vocantem non respuat » ad Simpl. l. I. q. 2. Sed de hac vocationis ratione nunc disputandi neque locus est neque necessitas.

Praeterea hanc scientiae conditionatorum certitudinem Augustinus proponit non minus asseveranter quoad eos actus, qui absolute numquam sunt futuri; fuissent tamen futuri, si conditio aliqua verificata fuisset. Sic quaerens S. Doctor, cur Christus hominem Luc. IX. 57. se ipsum ultro offerentem inter discipulos non admiserit, rationem affert: « quia talis magister erat, qui futura praevideret, intelligimus istum hominem, si sequeretur Christum, sua quaesiturum fuisse, non quae Iesu Christi » Serm. 100. n. 1. (de verb. Ev. Luc.).

In disputationibus autem cum Semipelagianis doctrina de scientia conditionatorum, quam Augustinus aeque ac ceteri PP. suscipiebat velut positam extra omnem controversiam, et quae nonnisi « perversissime et insanissime » negaretur, probe distingui debet ab errore Semipelagianorum. Iuxta horum commentum ea, quae voluntas bene aut male actura esset sub conditione, licet numquam reipsa agat, coram Deo habent aliquam rationem meriti sicut actus boni vel mali realiter existentes. Sicut ergo ex doctrina verissima Augustini ad Simplician. l. I. q. 2. n. 6. electio Dei absoluta ad praemium est ex praevisione actuum supernaturalium realiter existentium⁸: ita errantes illi affirmabant, bona opera quae Deus praevidet sub conditione futura, esse meritum, cui Deus retribuit gratiam; et similiter peccata, quae sub conditione cognoscit futura, esse demeritum, propter quod vel generatim gratia subtrahatur, vel nominatim infantes morte praeripiantur baptismo. Propter hunc errorem Augustinus in disputationibus adversus Pelagianorum reliquias diligentius discernit absolute futura ab iis, quae forent solum sub conditione, numquam autem actu sunt. Hinc etiam praescientiam, quae non potest esse sensu proprio nisi absolute futurorum, negat in Deo esse eorum, quae licet numquam actu futura illi errantes tamen a Deo praesciri aiebant (2)⁹. Secundum hanc igitur distinctionem Augustinus adversus Pelagianorum reliquias disputans divinam cognitionem actuum bonorum vel malorum, qui forent sub conditione, numquam tamen re ipsa futuri sunt, multis in locis vel supponit vel expresse docet certissimam; negat autem, quae adversarii de illis bonis vel malis meritis sub conditione futuris comminiscebantur. « Numquid possumus dicere etiam Tyrios et Sidonios talibus apud se virtutibus factis credere noluisse aut credituros non fuisse, si fierent; cum eis ipse Dominus adtestetur, quod acturi essent magnae humilitatis poenitentiam, si in eis facta essent divinarum illa signa virtutum? Et tamen in die iudicii punientur.... Porro si etiam secundum facta, quae facturi essent, si viverent, mortui iudicantur; profecto quia fideles futuri erant isti, si eis cum tantis miraculis fuisset evangelium praedicatum, non sunt utique puniendi: punientur autem; falsum est igitur secundum ea mortuos iudicari, quae facturi essent, si ad viventes evangelium perveniret. Et si hoc falsum est, non est cur dicatur de infantibus, qui pereunt sine baptismate morientes, hoc in eis eo merito fieri, quia praescivit eos Deus, si viverent, praedicatumque illis fuisset evangelium, infideliter audituros » de Don. persev. n. 23; cf. n. 22. Vide gemina l. de Praedest. SS. n. 24. 25; ep. 217. al 107. ad Vital. n. 22; ep. 194. al 105. ad Sixt. n. 42. 43; de anima et eius orig. l. I. c. 12. n. 15. Hac igitur scientia supposita iam negat Augustinus, haec quae sub conditione aliqua forent, numquam tamen sunt re ipsa, praesciri tamquam futura, cum futura non sint. Ita de Praedest. SS. n. 26. aperte loquitur de praevisione absolute futurorum; docetque, si iustus moriatur praematura morte, profecto Deum non praevidisse futura peccata sed futuram mortem in iustitia, hancque ipsam mortem immissam praedicari in libro Sap. IV. 10. 11. tamquam Dei beneficium, cum semper sit periculum, ne iustus inter tot huius vitae tentationes deficiat, atque adeo antecedenter ex sese et ex rerum naturis tentationum exitus sit incertus. « Raptus est, ne malitia mutaret intellectum eius. Dictum est secundum pericula vitae huius non secundum praescientiam Dei, qui hoc praescivit, quod futurum erat, non quod futurum non erat; id est quod ei mortem immaturam fuerat largiturus, ut tentationum subtraheretur incerto, non quod peccaturus esset, qui mansurus in tentatione non esset » August. l. c. Clarius de hoc eodem textu Sap. loquitur S. Doctor de anima et eius orig. l. I. n. 15. Cf. etiam Fulgent. de Veritate praedest. cc. 7. 8. nn. 15. 16.

III. Merito observavit Ferdinandus Bastida in disp. XXXIII. et XXXIV. coram Clemente VIII. (apud Livin. de Meyer Histor. Congreg. de auxil. l. V. cc. 43. 45), a) neminem esse Christianum, qui si quando interrogetur de istis contingentibus conditionatis, statim non respondeat: nescio ego, Deus scit; b) homines omnes probos ac christianos in suis ad Deum precibus quotidie hanc conditionatorum scientiam supponere certissimam; c) ipsam denique Ecclesiam in suis et orationibus et catecheticis institutionibus eandem fidem manifestare¹⁰.