Tractatus de Deo uno secundum naturam

De visionis beatificae amplitudine extensiva quoad obiectum princeps et quoad obiecta secundaria.

« Beati eo ipso quod vident Deum, sicut in se est, 1° vident etiam tum omnes Dei perfectiones absolutas, tum divinas personas. 2° Ex rebus a Deo distinctis censendum est esse obiectum visionis pro omnibus comprehensoribus, quae sunt obiectum fidei pro viatoribus; alia vero ab eis videri, quantum ex intuitiva visione causae primae consequitur, et quantum singulorum status ac gradus in coelesti hierarchia postulat. »

I. Prima pars huius theseos omnino certa est suppositis iis, quae inferius de perfectione et simplicitate absoluti Esse, et de identitate personarum cum divina essentia in Tractatu de Trinitate demonstrantur. Una simplicissima divina essentia est ipsum Esse absolutum, nimirum absque ulla in se ipso distinctione est omnis perfectio, quae sine imperfectione concipi potest. Nos illud Esse absolutum non intuemur, ut in se est, sed ex creaturis formamus notiones perfectionum, intellectus, voluntatis, sapientiae, bonitatis, sanctitatis, iustitiae etc., atque secundum has notiones perfectionum analogice Deum intelligimus, quid sit. Ideo in Deo diversas perfectiones distinguimus, non utique iudicando eas esse in ipso Deo distinctas, sed unam concipiendo absque expresso conceptu alterius. Hisce rationibus perfectionum et notionibus nostris respondet unum simplicissimum Esse divinum, quod revera est tum infinita sapientia, tum infinita iustitia etc. Proinde singulae illae perfectiones sunt in Deo omnis perfectio et sunt ipse Deus, quia sunt ipsum Esse infinitum. Hinc intueri hoc Esse divinum ut in se est, idem significat ac illud intueri ut est omnis absoluta perfectio. Est ergo evidens contradictio affirmare, a beatis videri Deum ut in se est, et tamen aliquam perfectionem quae formaliter est in Deo, non videri. Hoc enim ipso, quod aliqua perfectio quae est ipsum Esse absolutum, non videtur, iam illud Esse non videtur ut in se est, seu melius, omnino non videtur intuitive in se ipso; in se ipso enim est absque ulla distinctione omnis perfectio. Confer superius citatam doctrinam Episcoporum Armeniae (th. XV. n. II.).

Idem prorsus valet de intuitione trium personarum divinarum. Divina enim essentia ut in se est, ex intrinseca sua perfectione est Pater intellectione exprimens Verbum, Pater et Filius dilectione producens Spiritum Sanctum; intellectus paternus necessario habens intrinsecum terminum Verbum, dilectio Patris et Filii aeque necessario habens amorem procedentem ut intrinsecum terminum. Qui ergo haec non intuetur, non intuetur essentiam ut in se est. Vide supra l. c. definitionem Concilii Florentini.

Haec est communis theologorum doctrina; nihilominus non desunt, qui dissentiant. Quamvis enim unanimes conspirent quoad factum visionis SS. Trinitatis, cum veritas sit definita in Conc. Florentino; quoad possibilitatem tamen non pauci docent, non repugnare visionem intuitivam essentiae divinae, quin videantur sive omnes perfectiones absolutae sive personae. Immo Card. Toletus in 1. q. 12. a. 7. et Thomassinus de Deo l. VI. cc. 19. 20. (destruens ea, quae ipsemet paulo ante c. 17. affirmaverat) docent, re ipsa a beatis « non omnem Dei perfectionem percipi, » ut ait Toletus, seu « beatos Dei perfectionum gradus in infinitum plures pluresque non videre, » atque adeo « non videri ab eis tanto acumine, ut totum videant vel ex toto. » In hoc autem, quod a nullo creato intellectu quamtumvis elevato omnis Dei perfectio videri potest, iidem theologi Toletus¹ et Thomassinus constituunt incomprehensibilitatem Dei, de qua nos inferius dicemus.

Opinio utraque tum prior de possibilitate tum eo magis altera de facto visionis essentiae absque visione omnium perfectionum divinarum derivatur ex conceptu minus sincero de plenitudine et simplicitate divini Esse; atque hinc ex iis quae diximus, facile confutatur. Omisso Thomassino penes quem est magna rerum confusio, Toletus ceterum vir magnus habet nonnulla, quorum explicatio iuvare potest ad illustrandam veram doctrinam.

Argumenta doctissimi Cardinalis ad probandam suam opinionem sunt quatuor. 1°. Augustinus comprehensionem definit ita: comprehendere est, cum nihil rei latet videntem ep. 112. (nunc 147. n. 21.). Ergo si « nihil Dei manet incognitum, » Deus comprehenditur a beatis, quod omnium confessione falsum est et impossibile. 2°. « Decem attributa distincte percipere maioris est virtutis quam octo; ergo infinita percipere, infinitae est virtutis. Divinae perfectiones sunt infinitae. Ergo impossibile est omnes ab intellectu creato percipi. » 3°. Ratio² pro communi sententia theologorum ducitur ex Dei simplicitate, quia « omnes perfectiones Dei unica res sunt et formaliter in Deo sunt. » At reponit Toletus: « hoc argumento etiam probaretur, quod omnes creaturae etiam possibiles videntur in Deo, quia in ipso unum sunt, et eminentia creaturarum formaliter in Deo est. » Hoc autem theologi non admittunt, « ergo simplicitas nihil facit, ut totaliter Deus videatur. » 4°. « Sequeretur, quod omnia Dei iudicia, omnes voluntates occultae essent beatis manifestae; quia omnia talia sunt formaliter in ipso Deo. » Talem vero visionem beatis asserere esset erroneum. Haec Toletus l. c.

Respondemus ad 1ᵘᵐ. Augustinus in illa epistola distinguit triplicem visionem Dei: illam qua Deus videbatur oculis etiam corporis « non in natura propria sed in specie, qua voluit; » tum alteram visionem mentalem in hac vita³; ac denique tertiam « in illo regno, ubi eum videbunt filii eius sicuti est, » « in propria natura, » « in Dei forma. » Verbis a Toleto citatis « comprehensionem » Augustinus clare opponit visioni primo et secundo modo acceptae. Non tamen contra Toletum dicemus, comprehensionem hic sumendam esse sensu laxiori pro ipsa visione Dei, sicuti est in natura propria; quamvis significatio horum nominum apud Patres non sit ita fixa ac rata, ut comprehensio numquam sumatur pro visione intuitiva⁴ (cf. Didacum Ruiz de scientia Dei disp. VI. sect. 1.), aut vicissim nomine visionis perfectae non saepissime appelletur comprehensio, qua Deus solus se ipsum comprehendit. Sed assumimus, quod re ipsa ex contextu Augustini probatur, comprehensionem intelligi proprio sensu in oppositione etiam ad visionem intuitivam; atque hoc posito inspiciamus verba ipsa Augustini. « Non quia Dei plenitudinem quisquam non solum oculis corporis, sed vel ipsa mente aliquando comprehendit. Aliud est enim videre, aliud est totum videndo comprehendere. Quandoquidem id videtur, quod praesens utcumque sentitur; totum autem comprehenditur videndo, quod ita videtur, ut nihil eius lateat videntem, aut cuius fines circumspici possunt, sicut te nihil latet praesentis voluntatis (volitionis) tuae, circumspicere autem potes fines anuli tui » Aug. 1. c. Non in hoc ponitur comprehensio a S. Doctore, quod nulla perfectio rei lateat; sed comprehensio eatenus dicitur, quatenus pervenitur ad fines rei cognoscibilis, h. e. quod non solum totum videtur, sed videtur ea perfectione intellectionis, quae intrinsecae cognoscibilitati obiecti plene respondeat. Quod ipse Augustinus alibi dicit: « quidquid scientia comprehenditur, scientis comprehensione finitur » (Civ. Dei 1. XII. c. 18.). Cf. S. Th. 1. q. 12. a. 7. ad 2; 4. dist. 49. q. 2. a. 3. ad 2. At secundum totam infinitam cognoscibilitatem Deus nulli intellectui creato, sed sibi soli, intellectui infinito comprehensibilis est. Etiamsi ergo beati videant totum i. e. totam perfectionem, quae formaliter est in Deo et est ipse Deus, non tamen vident totaliter h. e. non tanta visionis perfectione, quanta Deus cognoscibilis est. Sed de comprehensione Dei comparata cum visione intuitiva inferius dicemus.

Ad 2ᵘᵐ argumentum Toleti facilis est responsio. Multas perfectiones et perfectionum gradus in Deo nos distinguimus, quia perfectionum notiones primum ex creaturis haurimus, et secundum has diversas rationes, quibus omnibus una simplicissima plenitudo divini Esse respondet, Deum analogice cognoscimus, non autem illud Esse intuemur, ut in se est. Qui vero intuentur divinum Esse, sicuti est, vident totam eius perfectionem absque distinctione multarum perfectionum et graduum, quia huiusmodi distinctio ibi revera nulla est; quamvis intuendo illam infinitam perfectionem videant clarissime fundamentum et rationem, cur ab illis, qui hoc Esse non cognoscunt nisi per conceptus aliunde derivatos, possint ac debeant distingui multae perfectiones. Si ergo dicitur, in Deo esse infinitas numero perfectiones distinctas, quarum aliquae possint videri ut in se sunt, aliae autem non videri; hoc omnino falsum est. Quaecumque enim ibi perfectio videretur, quin simul videretur tamquam plenitudo omnis perfectionis absolutae, iam non cognosceretur intuitive, ut est in se ipsa. Si vero dicitur in ipsa visione finita posse esse gradus perfectionis in indefinitum, ut infinite cognoscibilis essentia Dei maiori ac maiori intensione cognosci possit, hoc quidem verissimum est, sed nihil⁵ pertinet ad praesentem quaestionem.

Ad 3ᵘᵐ respondetur. De creaturis possibilibus duo omnino diversa consideranda veniunt. a) Essentia divina quatenus imitabilis ad extra entibus et perfectionibus creatis, est fundamentum et suprema norma omnium possibilium. Sub hac formali ratione et sub hoc respectu imitabilitatis ad extra eadem essentia potest dici idea obiectiva et esse eminens creaturarum. Itaque creaturae e. g. angeli vel hominis esse eminens in Deo non est esse angelicum vel humanum, nec esse creabile aut creatum; sed est ipsamet divina essentia sub ea formali ratione, quatenus perfectio divina potest adumbrari per esse angelicum aut humanum, quod ante creationem in se nihil est actu, sed est creabile. Si vero creatur, est utique quoddam esse actuale; sed tota sui ratione diversum ab Esse divino et huius divini Esse non nisi aliqua adumbratio. Unde b) possibilia possunt considerari hoc altero modo in se ipsis secundum ipsum esse creabile, quod quidem, ut diximus, actu non est; sed esset realitas creata, si a Deo produceretur.

Hisce positis, qui intuentur divinam essentiam, ut in se est, sine dubio vident eam tamquam fundamentum omnium possibilium ita, ut quidquid perfectionis analogae extra Deum esse potest, videant non posse esse nisi secundum illam essentiam tamquam normam et causam exemplarem, ab illa tamquam causa efficiente, ad illam tamquam causam finalem; atque ita etiam eam vident tamquam esse eminens creaturarum possibilium. At inde, quod vident Esse divinum, ut in se est, nullatenus consequitur, ab eis etiam videri totum esse possibile seu creabile, quod ab illo tota sui ratione diversum est; seu ut idem dicamus aliis verbis, ex eo, quod vident divinam essentiam in indefinitum imitabilem ad extra, non consequitur, videri ab eis distincte omnia entia, quibus est imitabilis. Verum quidem est, haec omnia esse in divina essentia cognoscibilia; at ita cognoscibilia non sunt nisi ei, qui divinam essentiam cognoscit, quantum est cognoscibilis, h. e. eam comprehendit.

Ad 4ᵘᵐ argumentum Toleti colligi potest solutio ex his, quae modo diximus. Consilia nempe in Deo sunt ipsa una simplex essentia sub formali ratione intellectus et voluntatis cum relatione rationis ad extra, seu cum connotatione obiecti a Deo omnino distincti ac diversi. Unde diversitas consiliorum in relatione ad creaturas, sive sint aliqua sive non sint, sive haec sint sive alia, non in Deo seu in iis quae formaliter in Deo sunt, ullam inducit diversitatem; sed tota mutatio ac diversitas est ad extra in creaturis. Sicut ergo videns divinam essentiam, ut in se est, non ideo videt omnes creaturas sive possibiles sive reales, quae sunt aliquid omnino diversum a Deo: pari omnino ratione videns essentiam ac proinde sapientiam et voluntatem divinam ut in se est, non propterea etiam videt sapientiam et voluntatem divinam, quatenus ad omnia creanda vel creata refertur, nec omnes huius sapientiae et voluntatis effectus. Haec autem connotatio effectuum nihil reale superaddens et nihil mutans in Deo ipso, illud est, per quod divina essentia (sapientia et voluntas) concipitur sub ratione consiliorum divinorum. Non ergo videns divinam essentiam, sapientiam, voluntatem, ut in se est, hoc ipso videt consilia divina, nisi divinam essentiam secundum totam eius cognoscibilitatem comprehendat.

II. De amplitudine, perfectione, et modo cognitionis, quae cum visione beatifica Dei cohaerens refertur ad ea, quae extra Deum et sub Deo sunt vel esse possunt, voluit nos Dominus in positiva et explicita revelatione pauca docere; ut nimirum ex ipso modo, quo clare revelavit et promisit visionem sui et veluti tacuit de visione aliorum, intelligeremus, ipsum Deum in se mercedem magnam nimis, et gloriam eius cum apparuerit, abunde sufficere ad omne desiderium nostrum explendum et totam sitim beatitudinis satiandam: « satiabor, cum apparuerit gloria tua. » Nihilominus sunt nobis comperta quaedam principia, ex quibus aliqua certo vel probabiliter de huius quoque cognitionis altissima perfectione in beatis nonnihil deducere possumus.

1°. Generatim exaltatio intellectus per supernaturalem illuminationem, quae dicitur lumen gloriae, ibi est sublimissima ad perfectam intellectionem et penetrationem rerum et veritatum, quantum congruit intuentibus infinitam essentiam et primam veritatem, et quantum postulat status singulorum, qui licet sicut stella a stella inter se differant, sunt tamen omnes beati comprehensores ultimi finis.

Unde 2° speciatim mysteria omnia, omnes veritates revelatae pro viatoribus, tota oeconomia revelationis et ordinis supernaturalis, quae in via pertinent ex sese ad obiectum fidei, illic in termino sunt obiectum intuitionis et intelligentiae absque velamine. Fidei enim tamquam inchoationi visio succedit tamquam perfectio. « Cum venerit quod perfectum est, evacuabitur quod ex parte est….. videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem » 1. Cor. XIII. 9. seqq. « Habemus… propheticum sermonem, cui bene facitis attendentes quasi lucernae lucenti in caliginoso loco, donec dies elucescat et lucifer oriatur in cordibus vestris » ⁶ 2. Pet. I. 19. « Ibi videbimus, et gaudebit cor nostrum. Nec expressit, quid videbimus.; sed quid, nisi Deum? ut impleatur in nobis promissum evangelicum: beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt; et omnia illa, quae nunc non videmus, credentes autem pro modulo capacitatis humanae longe minus quam sunt atque incomparabiliter cogitamus… Hic creditis, ibi videbitis » Aug. Civ. Dei 1. XX. c. 21. n. 1. Non loquimur hic de veritatibus fidei, quae immediate de ipso Deo nobis revelatae sunt; illae enim pertinent ad obiectum princeps visionis beatificae (n. I.); sed obiectum secundarium visionis sunt res fidei, quae sunt extra Deum, Verbi incarnatio, quomodo Deus vere sit homo, et qualis in Verbo sit naturae nostrae exaltatio; generis humani redemptio per sanguinem Agni immaculati; Ecclesia mysticum corpus Christi, ut fundata est, nutritur et fovetur a Christo velut sponsa a sponso, perpetuo subest conservationi, gubernationi, assistentiae Patris et Filii et Spiritus Sancti; charismata et dona gratiae; sacramenta et sacramentorum virtus a Deo sanctificatore et ex meritis Iesu Christi; sacramentum nominatim et sacrificium Eucharistiae; haec inquam et alia, quae nobis verbo Dei revelantur ad credendum, illic sine velamine patent beatis per spiritalem visionem in se ipsis, quoniam evacuato eo, quod ex parte est, iam venit quod perfectum est, et die elucescente lucifer ortus est in cordibus, h. e. in intellectibus eorum.

3°. Intuentur sancti in visione beatifica Deum in se ipso, multiplici tamen diverso gradu intensionis et claritatis, tamquam causam exemplarem omnium entium, quae possunt esse aliqua adumbratio et participatio eius qui est (יהוה ὁ ὤν); tamquam causam efficientem et conservantem universalem, a qua necessario pendent omnia existentia, non solum ut producantur sed etiam ut perseverent esse, quemadmodum lumen solis a sole pendet; tamquam causam finalem, ad quam omnia ex intrinsecis necessariis rerum naturis ordinantur: « ex ipso, et per ipsum, et in ipso (εἰς αὐτον) sunt omnia » (Rom. XI. 36.). Quare si beati divinam essentiam viderent, quantum est cognoscibilis, h. e. si eam comprehenderent, in ipsa etiam perfecte comprehenderent omnia possibilia et omnia pro quovis tempore existentia. Sed haec comprehensio est infinitae perfectionis, et ideo soli Deo propria (cf. S. Th. 1. q. 12. a. 8.).

Attamen a) eo ipso quod vident beati divinam essentiam, ut in se est, intuentur etiam, quomodo infinitum illud Esse sit exemplar et norma omnium, quae possunt habere esse participatum; licet propterea nondum videant ipsa possibilia omnia vel singula in se ipsis, ut superius diximus. Pariter vident, quomodo nihil possit praeter Deum actu existere nisi dependenter ab illa infinita bonitate, sapientia, potentia, quam intuentur, ut in se est; et quomodo omnia quae sunt, necessario ordinata sint ad illud bonum infinitum tamquam ad suum finem essentialem. Neque tamen hoc ipso iam vident omnia vel singula realiter existentia.

Verum b) illud ipsum lumen supernaturale, quo elevantur mentes beatae ad intuendum primum Esse, verum, et bonum, sicut est, valet etiam pro diverso suo gradu intensionis et perfectionis ad cognoscendum, maiori vel minori amplitudine, entia, vera, bona possibilia, quae in illo suum habent exemplar et fundamentum, et ad proportionatam visionem realiter existentium, quae ab illa prima causa et ultimo fine pendent. Cf. S.Th. 1. q. 57. a. 2. Quamvis vero extensio et intensio huius visionis, etiam quatenus omnibus beatis comprehensoribus communis est, a nobis singillatim definiri non possit: videtur tamen dicendum, spiritalem illam visionem in omnibus beatis extendi ad totum universum creatum, quatenus substantiis permanentibus constat; nimirum ad perfecte videndum totius universi magnitudinem, ordinem, pulchritudinem, rerum species et essentias, quantum opus est, ut perfecte videant in toto universo gloriam Dei, h. e. ut in iis quae facta sunt, videant relucentem Dei essentiam, potentiam, bonitatem, sapientiam, pulchritudinem, quae est omnium causa exemplaris, efficiens, conservans, finalis. Atque ita vident ideas divinas et rationes aeternas, secundum quas haec omnia facta sunt, et in divina essentia quam in se ipsa intuentur, seu (loquendo per appropriationem) in Verbo vident haec creata, et in creatis iterum vident et glorificant Deum. « Sancti angeli, quibus post resurrectionem coaequabimur…. procul dubio universam creaturam, in qua ipsi sunt principaliter conditi, in ipso Verbo Dei prius noverunt, in quo sunt omnium, etiam quae temporaliter facta sunt, aeternae rationes, tamquam in eo, per quod facta sunt omnia; ac deinde in ipsa creatura, quam sic noverunt tamquam infra despicientes, eamque referentes ad illius laudem, in cuius incommutabili veritate rationes, secundum quas facta est, principaliter vident. Ibi ergo tamquam per diem…. hic autem tamquam per vesperam; sed continuo fit mane… quia non remanet angelica scientia in eo quod creatum est, quin hoc continuo referat ad illis laudem et charitatem, in quo id non factum esse sed faciendum esse cognoscitur, in qua veritate stando dies est ⁷ » S. Aug. Gen. ad litt. l. IV. c. 24; Civit. Dei 1. XI. c.7. 29. Vide Suarez de Deo 1. II. c. 28; Lessium de Summo bono 1. II. c. 9. 10.

4°. Beati comprehensores omnes tum angeli tum homines (seu animae beatae) pertinent ad coelestem hierarchiam diversis gradibus dispositam: sunt omnes cives Ierusalem coelestis, quae est mater nostra; atque adeo sunt multiplici varietate membra Ecclesiae, in qua secundum triplicem suam divisionem Ecclesiae triumphantis, purgantis et militantis est communio Sanctorum, quam in ipso symbolo fidei profitemur. Ecclesiae adhuc in terris militanti dictum est: « accessistis ad Sion montem, et civitatem Dei viventis, Ierusalem coelestem, et multorum millium angelorum frequentiam (πανηγύρει), et Ecclesiam primitivorum (πρωτοτόκων), qui conscripti sunt in coelis, et iudicem omnium Deum, et (ad) spiritus iustorum perfectorum » (καὶ πνεύμασι δικαίων τετελειωμένων) Heb. XIII. 22. 23. Cf. Eph.II. 19. Quare singuli beati pro diverso suo statu et gradu, in quo constituti sunt in regno coelorum, diversum habent ordinem in communione Sanctorum, et diversas relationes ad totam Ecclesiam. Exigit autem ipsa perfectio spirituum consummatorum, ut singuli omnia quae ad statum suum pertinent, modo lumini gloriae congruente intellectualiter videant. Singuli ergo vident imprimis totam Ierusalem coelestem: « vident omnes beatorum angelorum et hominum ordines, numerum, merita, dignitatem, gloriam; par enim est, ut civitatem suam et domum patris sui, et fratres suos et cives optime norint, et bonitatem Dei ac misericordiam in singulis admirentur et laudent » Lessius de Summo bono 1. II. c. 9. n. 61. Haec quippe omnia potissimum ad statum illum perfectum singulorum pertinent. Ex iis vero quae in Ecclesia sive purgante sive militante et in genere humano aguntur, maxime quae pertinent ad ordinem supernaturalem gratiae (cf. Luc. XV. 7. 10.), singuli cognoscunt ea, quae pertinent ad ipsorum ministeria secundum statum ac ordinem diversum, quem in coelesti hierarchia et in communione Sanctorum obtinent. Hinc patet cultum et supplicationes, quae ad sanctos diriguntur, ab eis cognosci non solum speciali revelatione Dei, sed hanc cognitionem eis esse congruam et connexam cum ipso suo statu perfecto in communione Sanctorum. Confer de hac re Bellarmin. de Beatitud. SS. 1. I. c. 20. ad argument. III.

Praeterea animae beatae, quae ex hac peregrinatione in terris pervenerunt ad patriam, rerum humanarum notitias, et cum humanis relationes non amittunt; sed solum quod imperfectum erat, evacuatur et elevatur ad perfectum. Sicut corpora eorum mortua in terris habent ordinem ad futuram vitam et glorificationem in coelo; ita multo magis animae viventes in gloria retinent speciales relationes ad res humanas, ea perfectione, quae congruit perfectioni eorum charitatis erga Deum et erga homines sanctificandos et salvandos a Deo. Haec igitur quatenus ad statum singulorum, eatenus etiam ad eorum non modo cognitionem sed etiam specialem curam pertinere censenda sunt. Vide S. Thom. contra gent. III. 59; Toletum in 1. q. 12 a. 8; Suarez de Deo 1. II. c. 28. n. 17; Lessium de Summo bono 1. II. c. 9. n. 66; c. 10. n. 69.