Tractatus de Deo uno secundum naturam

DE ESSENTIA ET DE ATTRIBUTIS DIVINIS UNIVERSIM.

De propria ratione divinae essentiae, ut eam consideratione ab attributis distinguimus.

« Quamvis absolutae perfectiones divinae realiter distinctae non sint, nec proinde una aliis prior ceterarumque fundamentum in re ipsa intelligi possit; distinctio tamen rationis ex imperfecto nostro concipiendi modo consequens satis est, ut essentiam et essentiae proprietates distinguamus. Hac autem distinctione posita, essentiam in eo collocandam esse concludimus, quod Deus est Ens a se. »

I. Essentia sive quid sit Esse rei (τὸ τί ἦν εἶναι), rei quidditas ut aiunt, in creaturis considerari potest tripliciter: 1° si intelligantur ea omnia, quibus constituitur res aliqua individua in rerum natura, ut iis positis sit, et eorum aliquo dempto non esset haec res. Sic considerata essentia individua vocatur in substantiis πρώτη οὐσία, substantia prima, quae si sit integra et tota in se, h. e. neque facta propria alteri neque communis pluribus inter se distinctis, est hypostasis. Essentia igitur sub hac consideratione constituitur omnibus, quae sunt in re individua exceptis accidentalibus iis, quae adesse et abesse possunt, quin desinat esse haec res. Hoc sensu si loquamur de essentia Dei, non modo omnes perfectiones absolutae, quas concipere possumus, sed etiam relationes constituentes personas, pertinent ad essentiam divinam; non solum ut Deus in se est, sed etiam ut a nobis concipitur. Verum hic sensus nominis essentiae sine rerum confusione usurpari non posset. Alia enim est consideratio subiecti quod est, et alia perfectionis quid est. Hinc licet in Deo simplicissimum Esse sit et hypostasis quae est, et absoluta perfectio quid est; obtinet tamen ea distinctio rationis cum fundamento in re inter hypostasin et essentiam, ut illius neglectus, quemadmodum PP. saepe monent, origo fuerit fere omnium circa SS. Trinitatis mysterium haereseon (vide Tract. de Trin. th. XXI. sqq.).

2°. Essentiam intelligimus in rebus creatis complexum eorum omnium, quae sunt necessario communia singulis subiectis eiusdem ordinis. Haec est essentia abstracta quidem ab individuis, ac proinde praecisa ab accidentalibus et a notis individuantibus; sed constituta omnibus perfectionibus essentialibus, quae sunt in individuis, dicique solet essentia physica. Ad hanc analogiam essentiam Dei intelligimus constitutam omnibus perfectionibus absolutis, et eam opponimus, cum accidens in Deo nullum sit, relationibus internis notionibusque, quibus personae constituuntur et distinguuntur.

3°. In ipsa denique essentia physica, ubi de creatis sermo est, distinguimus eas notas, quae vel formaliter sed in confuso, vel saltem virtute reliquas omnes in se comprehendere intelligantur; hancque dicimus essentiam metaphysicam. Essentia itaque metaphysica a) quidditatem communem omnibus et solis subiectis eiusdem ordinis continet; adeoque et quid res sit in se satis exhibet, et eam ab aliis omnibus diversi ordinis distinguit eo ipso, quod omnes perfectiones essentiae physicae saltem virtute comprehendit. Ideo b) in eadem essentia perfectiones rei omnes suum habent principium, ex ea consequuntur, et ei inesse intelliguntur. c) Proinde essentia est illud, quod primum in re intelligitur, utpote fons et principium omnium, quae rei sunt. De hac iam essentia metaphysica quaeritur, an in Deo aliqua definiri a nobis possit, et quaenam ea sit.

Clarum est, nec essentiam physicam a proprietatibus personalibus, nec essentiam aliquam metaphysicam a ceteris perfectionibus Dei distinguendam fore, si Deum ut in se est, conciperemus¹. At vero si rationes diversas, sub quibus nos absoluta. et relativa, et in absolutis iterum perfectiones multas inadaequate concipimus, omnes habemus identicas, iudicium nostrum non minus est erroneum, quam si in Deo perfectiones sub illis rationibus exhibitas realiter distinctas esse putaremus. Ex rei igitur veritate iudicamus, rationem aliam esse, sub qua summam illam rem concipimus absolutam, qua Deus est et quae Deus est, abstrahendo a relativis, atque iterum aliam esse rationem, sub qua Patrem concipimus formaliter ut Patrem in relatione et oppositione ad Filium. Proinde summam illam rem ut absolutam recte distinguimus nomine naturae ac essentiae a proprietatibus personalibus, quia vere illa summa res et absoluta est et relativa, quod utrumque quia uno adaequato conceptu comprehendere non possumus, distinctis et inadaequatis rationibus utcumque adumbramus.

Pariter essentiam ac naturam ipsam simplicissimam sub multis - inadaequatis notionibus perfectionum concipimus (th. XIII.). Sicut vero in creaturis, ex quibus nos primum perfectionum ideas desumimus, illae distinctae sunt, et pendentes permanantesque alia ex alia usque ad essentiam metaphysicam, quae est principium omnium: ita etiam quando eas in Deo intelligimus, non quidem iudicamus unam perfectionem realiter permanare ex altera, cum realiter distinctae non sint; ratio tamen inadaequata una, ut a nobis concipitur, supponit alteram, et ab ea tamquam a suo principio pendet. Licet enim in Deo una res sit simplex omnino Esse et esse spiritum et esse sapientem et esse volentem, non tamen possumus, ubi conceptibus distinctis haec intelligimus, concipere voluntatem sive in se sive in suis functionibus nisi praesupposito conceptu intellectus, nec intellectum nisi praesupposito conceptu substantiae spiritualis, nec hanc denique nec aliud quidquam sine conceptu ipsius Esse. Quamvis igitur in Deo propter infinitam eius simplicitatem non possimus quidem distinguere essentiam metaphysicam eo modo, quo in creaturis intelligitur; hoc tamen non impedit, quominus secundum imperfectum nostrum modum intelligendi inter rationes multiplices, quibus quid Deus sit, quadamtenus concipimus, assignetur aliqua, quae sit instar essentiae. Sicut porro distinctio perfectionum Dei secundum diversas rationes necessaria est, ut defectum intensionis unius conceptus nostri extensio per conceptus plures aliquatenus suppleat; ita determinatio, quid in Deo instar essentiae declarato modo concipi debeat, conciliabit unitatem multiplicitati rationum, sub quibus Dei perfectiones cogitamus, cognitionemque nostram reddet profundiorem ac simplicitati sui obiecti magis accommodatam.

II. Quamvis consentiant theologi, posse et ad fructum scientiae oportere secundum modum explicatum in Deo distingui essentiam a proprietatibus, non tamen una est omnium sententia, in quo conceptu eius propria ratio collocanda sit. Ut ex superioribus constat, conceptus essentiae debet exhibere notas, quae tum rem distinguant ab omnibus aliis diversi ordinis, tum primae intelligantur rem constituentes, ut ex iis proinde tamquam a prioribus cetera quae insunt, possint deduci, et quae ipsae a nullis prioribus consequantur. Est ergo essentia semper perfectio suprema (non habens se priorem) inter omnes, quae rem constituunt in certo ordine entium, et ab omnibus aliis distinguunt. In creatis igitur essentia numquam potest constitui ratione entis, quia licet' ea sit perfectio suprema, non tamen est propria uni ordini nec distinguens ab aliis, nec in ea omnes perfectiones determinatae, quae rei insunt, tamquam in principio comprehenduntur; sed necesse est, ut essentia sit ens contractum ad determinatam perfectionem. Si vero in quopiam ipsa ratio entis distincta esset ac diversa ab omnibus, quae non sunt ipsum, et si esset ratio entis simpliciter, ita ut non per abstractionem indeterminatus conceptus entis, sed ens determinatum plenitudine perfectionis intelligeretur; profecto haec ratio entis esset et perfectio suprema et distinguens ab omnibus aliis et principium continens perfectiones omnes, quae determinatae non re sed ratione tantum in eo distingui possent: ac proinde ipsa haec ratio entis esset prae ceteris perfectionibus essentia metaphysica. Atqui haec ipsa est ratio entis in Deo, quatenus est ens non per participationem sed Ens absolutum, quae negatio simul entis participati et affirmatio Entis absoluti exprimitur, dum dicitur ens a se. Haec ergo merito essentia divina prae ceteris Dei perfectionibus censetur.

Animadvertatur quaeso discrimen maximum inter ens per participationem et ens a se. In creaturis inferiora et magis determinata semper perfectiora sunt et saltem virtute in se includunt perfectiones graduum superiorum. « Entibus viventia, viventibus sensitiva, his rationalia, rationalibus (sensitivis) ipsi spiritus (puri) antecellunt » Dionys. de div. nom. c. 5. §. 3. Quia namque esse creaturarum non est simpliciter sed determinatum ad certum gradum, ideo esse reperitur in illis gradu nobiliori vel minus nobili, quo propinquius vel remotius imitantur et adumbrant Esse divinum. Gradus igitur restrictior rationalis includit gradum universaliorem vitae, hic iterum gradum superiorem entis, non autem vice versa. At vero ens a se non est restrictum ad gradum aliquem, sed est Esse simpliciter et ideo totius nobilitatis et totius perfectionis. Ergo dum ens a se dicitur nulla addita determinatione, intelligitur absoluta perfectio in quavis linea entis, si ita loqui fas est. Unde per additam determinationem vitae a se non significatur gradus nobilior, sed exprimitur perfectio determinati ordinis comprehensa iam in Esse a se, quod est perfectio omnis ordinis; et ulterius si definitur vita ad intellectualem, haec ipsa intellectualitas a se iam comprehendebatur in vita a se, et utraque ultimo in Esse a se. Hinc in ente a se gradus universalior et minus determinatus comprehendit gradus inferiores, quos concipimus ad certas rationes determinatos; contra ac obtinet in ente per participationem.

Totam hanc doctrinam lucidissime complexus est S.Thomas 1. 2. q. 2. a. 5. ad 2. « Esse simpliciter acceptum, secundum quod includit in se omnem perfectionem essendi, praeeminet vitae et omnibus perfectionibus subsequentibus. Sic igitur ipsum Esse praehabet in se omnia bona subsequentia, et hoc modo Dionysius loquitur (de div. nom. c. 5.). Sed si consideretur ipsum esse, prout participatur in hac re vel illa, quae non capiunt totam perfectionem essendi, sed habent esse imperfectum, sicut est esse cuiuslibet creaturae; sic manifestum est, quod ipsum esse cum perfectione superaddita est eminentius. » Cf. 1. q. 13. a. 11.

Ex his omnibus apparet, non satis considerasse rationem entis a se eos theologos, qui essentiam Dei metaphysicam non in Esse a se, sed in gradu intellectualitatis vel in actu intelligente constituendam esse putarunt; his enim gradibus prius est Esse a se, quo gradus illi ipsi comprehenduntur, et ex quo tamquam a priori deducantur. Est ergo Esse a se non vero gradus utervis inferior, quod in Deo a nobis intelligitur ut primum et ut suprema radix omnium perfectionum. Nihilominus tamen gradus intellectualitatis in creaturis est plenior expressio ipsius Esse divini quam gradus superior et generalior vitae, et hic iterum imitatio est propinquior quam gradus universalissimus entis, quia ex dictis in esse participato plenitudo graduum contractiorum ad gradus superiores ordine inverso se habet ac in Esse a se. Non ergo his, quae de essentia Dei diximus constituenda in ipso Esse a se, repugnat doctrina a S.Thomas declarata 1. q. 93. a. 3, quod in solis intellectualibus reperitur imago et similitudo velut specifica, in aliis vero gradibus superioribus vitae et esse solum exstat vestigium Dei, quia unum Esse divinum est exemplar adumbratum per participatum esse, per participatam vitam et intellectualitatem, sed esse participatum cum perfectione intellectualitatis propinquius illud exprimit quam esse sine addito.

Ex dictis etiam declarari potest, cur nec ista praedicatio ens a se sit proprio sensu definitio Dei, nec alia definitio dari possit, qualis a logicis intelligitur constans genere proximo et ultima differentia. « Omnia contraria et diversa quae sunt in mundo, inquit S. Thomas de potent. q. 3. a. 6, inveniuntur communicare in aliquo uno, vel in natura speciei, vel in natura generis, vel saltem in ratione essendi. » Scilicet omnia creata sunt aliquo modo composita ex communi multis et ex proprio ipsis (cf. Ecclesi. XLII.25.). Hinc essentia creatorum omnium constat gradu realitatis qui communis est ordini proxime superiori, et gradu altero proprio qui determinat ad ordinem ab aliis omnibus distinctum; ac proinde definitio, quae est oratio explicans quid res sit, constat designatione generis proximi et differentiae ultimae². Talis vero definitio Dei non solum ut Deus in se est, sed etiam ut a nobis concipitur, nulla potest dari, quia in Deo nihil ne suprema quidem ratio entis est aliquid commune, quod addita perfectione determinetur ad rationem propriam Dei; sed ipsa suprema illa Entis ratio per se ipsam est maxime propria ac plane diversa ab omni ratione entis, quod praeter Deum concipere possumus; nec ulla ei addi potest distincta perfectio, qua determinetur, quia illud Esse ipsum est omnis perfectio³. Nihilominus quoniam nomen entis est analogum, h. e. quoniam ens principaliter dictum de Deo potest etiam significare, quod est praeter Deum diversae quidem omnino rationis, sed tamen assimilatum et subordinatum ad ens divinum⁴; ideo possumus hoc nomen applicare ad significandum tantummodo ens divinum per additum a se, quod velut ultimam differentiam intelligimus diversitatis ab ente participato. Unde haec determinatio nominis analogi ad significationem principalem per additam velut differentiam ultimam habet quandam similitudinem cum definitione. Praeterea perfectiones, quae in conceptu entis a se confuse comprehenduntur, possumus distinctius explicare, atque ita Deum aliquatenus describere.

De distributione ac ordine servando in tractatione de attributis divinis.

« Recepta penes theologos distributio attributorum divinorum in negativa et affirmativa fundamentum habet in ipsa intrinseca ratione attributorum, ut a nobis concipiuntur: nec tamen divisiones aliae in attributa absoluta et relativa ad extra, in proprietates absolutas divinae essentiae et in attributa strictius dicta, excluduntur aut sua carent optima ratione. »

Quando agimus de distinctione proprietatum et perfectionum divinarum ab essentia et de proprietatum ipsarum partitione ac distributione in quasdam velut categorias, id sane intelligi non potest nisi de essentia et perfectionibus secundum modum, quo a nobis cognoscuntur. Principium ergo ordinis non potest desumi ex perfectione Dei, ut in se est, sed ex intrinseco nexu obiectivo, quo perfectiones secundum nostram cognoscendi modum sese excipiunt.

Iam 1° ex demonstratis in superioribus thesibus, tam per rationem quam in revelatione non nisi ideis ex creaturis desumptis quadamtenus assequimur, quid Deus sit; et propterea duplex est via cognoscendi divinas perfectiones una cum altera nexa, per negationes videlicet imperfectionum, et per affirmationes perfectionum. Distributio ergo divinarum perfectionum generalis in eas, quae per negationes et eas quae per affirmationes efferuntur, desumpta est ex ipso nostro cognoscendi modo, cui omnis divisio eorum, quae in Deo unum sunt et indistinctum, necessario innitur. Mirum ergo est, recentiores quosdam theologos hanc distributionem apud SS. Patres frequentem et apud scholae Magistros universalem improbare voluisse velut mere extrinsecam ex grammatica forma nominum desumptam, et ut ipsis quidem videtur, mechanicam non vero ex intrinseco organismo doctrinae efflorescentem. Quae quam imprudenter dicta sint, ut intelligatur, ratio huius distributionis paulo diligentius inspicienda est.

In ipsa inquisitione an Deus sit, ex creaturarum limitatione, qua cognoscuntur ut ens contingens et ens ab alio, ratio evidenter concludit existere ens necessarium, ens a se. Sicut porro illa limitatio contingentiae et participationis afficit omnes creaturae perfectiones, ita perfectio entis a se et entis plenitudo pervadit omnes perfectiones Dei. Hinc ratio et fides in quaestione quid sit Deus absolute spectatus, nihil agunt aliud, quam ut conceptum confusum entis a se reddant distinctiorem explicatione eorum, quae in illo comprehenduntur.

Id vero iuxta nostrum modum cognoscendi Deum ex creaturis fit dupliciter: a) declarando perfectionem entis a se per negationem negationis seu limitationis, qua creatura necessario est affecta per omnes gradus et in omnem veluti directionem, de qua cognoscendi ratione superius dictum est. Apparet autem facile ex propria huiusmodi negationum indole, eas non esse nisi alios atque alios conceptus plenitudinis entis sub diversis respectibus oppositionis ad ens limitatum; earum ergo multiplicatione distinctius concipimus, quod in Esse a se intelligimus confuse. « Tanto eius (divinae substantiae) notitiae magis appropinquamus, quanto plura per intellectum nostrum ab ea poterimus removere; tanto enim unumquodque perfectius cognoscimus, quanto differentias eius ad alia plenius intuemur; habet enim res unaquaeque in se ipsa esse proprium ab omnibus aliis distinctum » S. Thom. cont. gent. I. c. 14.

Possumus iam creaturae limitationes considerare ratione originis: ita est ens creatum et ab alio; unde formaliter in se ipsa est ens finitum, et inde multiplicabile, compositum aliquo modo vel etiam materiale, mutabile; in ordine ad tempus durans cum successione saltem possibili; in ordine ad locum restrictum in sua praesentia, vel etiam circumscriptum spatio; in ordine ad cognitionem, intellectu finito comprehensibile, cognoscibile ut in se est, vel etiam sensibile, ac proinde doctrina explicabile¹. Has omnes limitationes intelligimus velut totidem expressiones distinctas esse participati, ac proinde ordine inverso in ipsa ratione entis simpliciter et absoluti intelligimus comprehendi perfectionem ultra has omnes limitationes. Ideoque quia ea perfectio non habet ectypum analogum in creatura sibi respondentem, ex quo apprehendatur et nominetur, sed immo ei respondet imperfectio opposita in creaturis, eam confuse concipimus et exprimimus negationibus, harum limitationum, atque inde attributa negativa appellant theologi, quae enumerant quod Deus est sine principio increatum Esse, infinitus, unus, simplex, et a fortiori incorporeus, immutabilis, aeternus, immensus, incomprehensibilis, invisibilis, ineffabilis. Est puto ex omnibus his plane evidens et vel ex ipsa nominum inspectione apparet, non hic agi de forma grammatica, sed distinctionem horum attributorum ab aliis affirmativis fundari in eorum propria ratione, qua se habent ad perfectiones creaturarum, et consequenter in modo, quo a nobis cognoscuntur.

Possumus b) ens a se et entis plenitudinem quadamtenus intelligere conceptibus directe affirmantibus perfectiones (licet solum sub confusione aliqua, vel per adsignificatam negationem, ut superius declaratum est). Id assequimur praescindendo a limitatione, qua perfectiones, ut eas in creaturis et ex creaturis apprehendimus, affectae sunt. Haec autem praecisio a limitatione fieri potest in iis omnibus et solis perfectionibus, quarum conceptus universalissimus est analogicus ita, ut per se non restringatur ad ens limitatum, sed applicari possit tum ad illud quod est simpliciter et a se, tum ad illud quod est per participationem. Perfectiones huiusmodi sunt imprimis transcendentales: ens, verum, bonum; deinde generici gradus substantiales: substantia vivens, intellectualis (seu spiritus); tum ex attributis ulterioribus, quae imperfectionem materialium vel excludunt vel saltem non includunt, suntque intellectus, voluntas, potentia et quae ex his consequuntur. Quae huc etiam pertinere videri possunt, duratio et praesentia revera per exclusionem omnis imperfectionis in ente a se resolvuntur in negationes restrictionis ad tempus et locum, sive in attributa negativa aeternitatis et immensitatis.

Constat igitur, hanc communem distributionem in perfectiones, quas per negationem et quas per directam affirmationem concipimus, profecto non repeti ex grammatica forma nominum; sed ex intrinseca ratione perfectionum, ut a nobis intelliguntur, suum habere principium², eiusque contemptum non ex profundiori scientia, sed ex leviori consideratione profluxisse. Hoc tamen non impedit, quominus illa in suo iure permanente adiungi possint aliae distinctiones ex alia diversa consideratione diversoque ordinis principio.

2°. Sane nemini merito improbetur distributio penes theologos non infrequens in attributa absoluta et relativa. Hic vero relativum non de relatione reali ad intra intelligitur, sed de relatione rationis ad terminum a Deo distinctum seu ad extra. In hac ergo distinctione dicuntur attributa absoluta, quae in se considerantur sine adsignificatione termini ad extra; vocantur attributa relativa, quae adsignificant terminum a Deo distinctum.

De his attributis relativis adverti potest, quod ex iis aliqua adsignificant terminum in statu possibilitatis necessarium, ut scientia simplicis intelligentiae adsignificat omnia possibilia, seu rerum essentias in statu possibilitatis necessarias. Alia adsignificant terminum ad extra pro aliqua differentia temporis existentem, et ideo non absolute necessarium sed Deo liberum; non tamen denominatio perfectionis incipit cum actuali existentia termini. Exemplum habes in scientia visionis relata ad creaturas. Postremo alia denominantur ab actuali existentia termini adsignificati, ut sunt creatio, dominium, providentia etc. Prima sunt necessaria et ab aeterno, secunda sunt ab aeterno sed secundum formalem denominationem libera, postrema secundum formalem denominationem et libera sunt et in tempore incipiunt. Quod ut rite intelligatur, in omnibus huiusmodi attributis secundo et tertio loco memoratis duo spectari debent: unum est perfectio in Deo, quae est sane necessaria et aeterna; alterum est terminus extrinsecus non necessarius et temporaneus, ex quo sumitur denominatio, sed qui non est perfectio in Deo. Dum ergo Deus dicitur creator, Dominus, provisor, sanctificator etc. fundamentum harum denominationum consideratum in Deo est perfectio necessaria et aeterna intellectus, voluntatis, potentiae; quod autem extra Deum est creatum, subditum, directum, sanctificatum, non addit Deo perfectionem, licet ex eo desumantur illae denominationes.

3°. Si perfectiones paulo ante enumeratae diligentius considerentur, facile apparet, transcendentes et gradus substantiales in ipsis creaturis et ut a nobis concipiuntur, non intelligi ut aliquid accedens et superadditum ad esse substantiale, sed potius ut diversas rationes et expressiones ipsius esse; idemque fere de perfectionibus dicendum, quae negationibus designantur. Intellectus vero, voluntas, potentia et perfectiones cum his nexae, quatenus spectantur in suis actibus, concipiuntur a nobis, ut PP. loqui solent, tamquam aliquid circa essentiam et quodammodo essentiae accedens. Hinc in nostro modo concipiendi fundamentum habet perfectionum Dei distributio altera a pluribus theologis adoptata in proprietates (absolutas) et in attributa proprie dicta.

Nobis ipsis haec distinctio posterior ordinem rerum tractandarum suppeditare visa est commodiorem, quia ita strictius servare poterimus nexum logicum inter perfectiones, ut a nobis ordine synthetico una ex altera intelliguntur. In sequentibus igitur capitibus huius Sectionis considerabimus proprietates absolutas, saltem quae diligentiorem tractationem exigunt, ut unam ex altera pro nostro concipiendi modo intelligimus, nihil adtendentes in constituendo ordine ad perfectionum conceptum sive per negationes sive per affirmationes. Deinceps dicturi sumus de attributis intellectus et voluntatis, quam potissimum spectabimus ut supernaturalem providentiam constituit et pro obiecto habet salutem hominum.