Tractatus de Deo uno secundum naturam

DE RATIONE MULTIPLICITER DISTINGUENDI VOLUNTATEM DIVINAM IN SE SIMPLICISSIMAM.

De voluntate Dei antecedente et consequente.

Licet divina voluntas in se unus sit actus simplicissimus, nobis tamen pro diversitate obiectorum ad quae refertur, opus est multiplici consideratione et distinctione rationis; circa voluntatem vero salvificam, maxime necessaria a ss. Patribus et theologis usurpata distinctio est in voluntatem antecedentem et consequentem. Qua in partitione iuxta eorundem Patrum ac veterum theologorum nominatimque S. Thomae et S. Bonaventurae doctrinam terminus, prae quo voluntas salvifica antecedens dicitur vel consequens, est praevisio liberorum actuum creaturae, non autem ante omnem praevisionem praedefinita manifestatio iustitiae et pulchritudo universi.

I. Ex iis, quae de divina simplicitate et de distinctionibus rationis superius demonstrata sunt, satis constat a) divinam voluntatem concipi non posse velut potentiam, quae diversos eliciat actus; sed esse eam unum simplicem actum ipsamque divinam essentiam spectatam sub ratione volitionis, quae pro obiecto principe et necessario habet ipsum bonum infinitum et essentiale; ad bona, vero alia, ut sint, absque ulla sui mutatione libere terminatur (vide p. 307. sq.). Constat b) eandem volitionem infinitam eminenter aequivalere multis actibus, quatenus illa una terminatur ad multa obiecta diversa, in quae voluntas finita non nisi distinctis diversisque actibus ferri potest. Unde sicut in divina volitione omnis distinctio realis negari debet, ita distinctiones virtuales, ut a nobis inadaequatis conceptibus intelligitur, necessario sunt admittendae (vide p. 159.). Quamvis igitur indubitatum sit, quod aiunt PP. cum Cyrillo Alex. dialog. V. de Trin. T. V. p. 555, « non distinctam esse divinam voluntatem ab ipso Deo, et qui voluntatem dicat, ipsam Patris ac Filii significare naturam, » multipliciter tamen PP. iidem divinam voluntatem distinguunt prae diversa ratione obiectorum, ad quae illa porrigitur.

II. Potissima est apud ss. Patres frequens et ab ipsis lucidissime declarata distinctio voluntatis antecedentis seu primae, et voluntatis consequentis sive secundae. Antecedens et consequens nomina sunt relativa; antecedere enim aliquid intelligitur prae alio posteriori, et consequi relate ad aliud prius sive re sive ratione. Quaeritur ergo, quis sit terminus, prae quo voluntas Dei dicatur antecedens et consequens. Solutio huius quaestionis tanti est momenti, ut ab ea velut a suo principio ac fundamento pendeat sincera interpretatio fere totius doctrinae de voluntate salvifica et de praedestinatione ad gloriam.

Non defuerunt aliqui Scholae theologi inde a saec. XVI, qui ut suas sententias de praedestinatione, de praedefinitione omnium actuum nostrorum absolute antecedente praescientiam, et de modo praemotionis atque efficacis gratiae conciliarent cum doctrina catholica de antecedente voluntate salutis omnium hominum, coacti sunt defendere non liberos actus nostros praevisos sed plane alium esse terminum, prae quo voluntas Dei antecedens dicatur et consequens. Proximam occasionem suae interpretationis sumpserunt ex quadam voluntatis utriusque explicatione, quam habet S. Thomas 1. q. 19. a. 6. Docet ibi Angelicus, voluntatem antecedentem esse eam, qua Deus vult bonum secundum se consideratum: quia autem aliquando id, quod secundum se consideratum esset bonum, ex aliquo adiuncto bonum esse desinit; inde ait fieri, ut voluntate consequente, quae refertur ad rem consideratam secundum omnia adiuncta, Deus quandoque nolit id, quod vult voluntate antecedente. Haec adiuncta, ex quibus fiat, ut Deus voluntate consequente non velit omnium hominum salutem, affirmarunt illi interpretes non intelligi apud S. Thomam peccata hominum, sed longe aliud omnino independens a libera hominum voluntate. Est scilicet ex eorum opinione adiunctum, quo Deus movetur ut salutem innumerabilium hominum nolit, quod, si omnes salvarentur, iustitia Dei non satis manifestaretur, et minor esset pulchritudo universi. Unde aiunt illi, terminum, prae quo Dei voluntas salvifica dicitur antecedens vel consequens, nequaquam esse praevisam sanctitatem vel pravitatem creaturae, ut nos asserimus: sed voluntatem antecedentem esse, qua Deus vult salutem omnium spectatam per se, praecisione facta ab eo adiuncto, quod haec omnium salvatio impediret « maius bonum universale et pulchritudinem universi; » voluntatem consequentem esse, qua Deus considerato illo adiuncto boni maioris vult salutem praedestinatorum tantum, salutem aliorum non vult.

Utrum fideliter retulerimus opinionem, quam refellendam suscipimus, iudicetur ex propriis verbis eorum interpretum, quae ita habent. « 1°. Dicitur voluntas antecedens, non quia antecedat bonum vel malum usum nostri arbitrii; sed quia antecedit voluntatem, qua Deus fertur in obiectum consideratum cum aliquo adiuncto, quae est consequens consideratio eius. » 2°. « Si consideretur salus reproborum (i. e. non praedestinatorum, dum adhuc fruuntur hac vita) secundum se et absolute, sic est a Deo volita; si autem consideretur, ut habet (salus) adiunctam privationem aut carentiam maioris boni, videlicet boni universalis providentiae divinae, pulchritudinis universi, manifestationis iustitiae divinae in reprobis, et maioris splendoris misericordiae eius in electis, sic non est volita a Deo. Et secundum hoc asserimus, quod voluntate consequente Deus non velit omnes salvos fieri, sed solos praedestinatos. » 3°. « Non est necesse, quod Deus voluntate antecedente velit oppositum eius, quod vult voluntate consequente »¹ 4°. « Voluntas antecedens importat formaliter in Deo actum conditionatum, quo vellet salutem omnium, nisi ex hoc impediretur pulchritudo universi et bonum universale divinae iustitiae et misericordiae » Didac. Alvarez de Auxil. disp. XXXIV. nn. 3-5. p. 260. 261.

At vero apud SS. Patres et theologos vetustiores certissime dicitur voluntas salvifica antecedens, quatenus ratione antecedit et nondum supponit praevisionem liberorum actuum creaturae; consequens vero, quae est consequenter ad liberos actus praevisos hosque supponit.

Nam a) voluntas antecedens dicitur a Patribus ea, quam Deus ex se et ex insita sua bonitate concipit; voluntas consequens dicitur ea, quam Deus concipit provocatus velut nostris liberis actibus. Unde b) voluntate antecedente Deus, cuius natura bonitas, qui « diligit omnia quae sunt, et nihil odit eorum quae fecit; » « qui amat animas; » « cui non sunt necessarii homines impii » Sap. XI. 25. 27; Eccli. XV. 12; non vult nisi suae bonitatis communicationem licet secundum gradus diversos, non vult nisi quod creaturae rationali creatae ad suam imaginem undequaque bonum est; voluntate autem consequente Deus vult aliqua, quae solum suppositis malis creaturae actibus in se bona sunt, et creaturae peccatrici mala sunt privationesque magnorum bonorum. c) Praevisis itaque bonis actibus creaturae liberae Deus vult voluntate consequente bona, quae etiam vult voluntate antecedente; praevisis autem malis actibus creaturae liberae vult Deus aliquando, quae bona non sunt nisi consequenter ad eos actus, et quae voluntate antecedente non vult.

Quamvis igitur voluntas antecedens et consequens sit etiam prae meritis bonis; quia tamen ibi obiectum prae utraque ratione voluntatis non est diversum, contra vero quia obiectum voluntatis consequentis est irrogatio poenae, ubi terminus distinguens sunt praevisa merita mala: ideo Patres voluntatem consequentem frequentissime hoc altero modo considerant, prout est voluntas iustitiae punientis consequens ad opera nostra mala. « Beneplacitum, inquit Chrysostomus hom. I. in Eph. n. 2, ubique est voluntas praecedens; est enim praeter hanc etiam alia voluntas. Sic prima voluntas est, ut non pereant, qui peccaverunt; voluntas secunda est, ut pereant qui mali facti sunt. Non enim profecto necessitas eos punit sed voluntas... Beneplacitum itaque dicit Paulus voluntatem, quae est prima, quae est vehemens, quae est cum desiderio voluntas »² Ex Chrysostomo Damascenus suam expressit doctrinam, quem deinde Scholastici secuti sunt. « Nosse oportet, ait Fid. ortodox. II. 29, quod Deus antecedenter vult omnes salvos fieri; non enim ut nos puniret, sed ut participes essemus eius bonitatis, nos condidit utpote bonus. Peccantes autem vult puniri ut iustus. Dicitur igitur voluntas prima, antecedens, et beneplacitum (εὐδοκία), quae ex ipso est; voluntas autem secunda et consequens et permissio, quae est ex nostra causa »³ Eadem fere dial. cont. Manichaeos n. 79. iterum repetit, et illustrat comparatione cum terreno iudice, quam deinde S. Thomas adoptavit 1. q. 19. a. 5, et qua ante ipsum eodem modo usus est S. Gregorius M. (si is est auctor) in 1. Reg. l.II. c.2. n.20. « Quamvis, inquit Damascenus, volens iudicet (puniat), non tamen voluntate antecedente sed consequente. Voluntas quidem antecedens est, quod quis vult a se ipso; voluntas consequens est, quae proficiscitur ex causa aliorum, quae fiunt. Antecedenter enim ex se ipso Deus vult omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis pervenire, nobis autem peccantibus vult nos puniri ad utilitatem. Et antecedens quidem Dei voluntas est bonitatis, consequens vero est iustitiae eius »⁴ Eodem modo et verbis paene eisdem loquuntur PP. alii, ut ante reliquos Tertull. contr. Marc. II. 11. « Bonitas Dei prior secundum naturam, severitas posterior secundum causam; illa ingenita, haec accidens; illa propria, haec accommodata; illa edita, haec adhibita. » Post ceteros S. Bernardus serm. 5. de Nat. Domini n. 3. scribit: « quod miseretur, proprium illi est; ex se enim sumit materiam et velut quoddam seminarium miserendi. Nam quod iudicat et condemnat, nos eum quodammodo cogimus; ut longe aliter de corde ipsius miseratio quam animadversio procedere videatur... Recte igitur non Pater iudiciorum vel ultionum dicitur sed Pater misericordiarum... eo magis, quod miserendi causam et originem sumat ex proprio, iudicandi vel ulciscendi magis ex nostro. »

Ex constanti hac Patrum doctrina desumpta est explicatio voluntatis salvificae antecedentis et consequentis tradita a S. Thoma, S. Bonaventura ceterisque vetustis theologis. Quod pertinet ad S. Thomam affirmamus, adiuncta, propter quae Deus voluntate consequente non vult salutem eorum, qui actu non salvantur, apud Angelicum numquam esse alia, quam peccata hominum. Quod si verum est, idem sane apud S. Thomam ac apud SS. Patres assignatur terminus, prae quo voluntas Dei distinguitur antecedens et consequens. Imprimis itaque S. Thomas in omnibus locis citandis, ubi de hac re agit, appellat ad doctrinam Damasceni, eiusque rationem distinguendi utramque Dei voluntatem omnino probat. Damasceni autem doctrina quam sit manifesta, superius vidimus. Sic de verit. q. 23. a. 2. primum ait, « huius distinctionis intellectum ex verbis Damasceni esse assumendum. » Tum post luculentam explicationem in corpore articuli, subdit ad 2: « aliquem hominem vult Deus salvari voluntate antecedente ratione humanae naturae, quam ad salutem fecit; sed vult eum damnari voluntate consequente propter peccata, quae in eo inveniuntur. » Rursum in comment. in 1. Tim. II. lect. 1: « salus omnium hominum secundum se considerata habet rationem, ut sit volibilis, et Apostolus hic ita loquitur, et sic eius voluntas est antecedens. Sed si consideretur bonum iustitiae et quod peccata puniantur, sic non vult et haec est voluntas consequens. » Pariter in 1. dist. 46. q. 1. a. 1. qui totus articulus nullum relinquit tergiversandi locum: « consideratis omnibus circumstantiis personae, sic non invenitur de omnibus bonum esse quod salventur. » Audi ex Angelico, quae sint hae circumstantiae: « bonum enim est eum, qui se praeparat et consentit, salvari per largitatem gratiae divinae, nolentem vero et resistentem non est bonum salvari, quia iniustum est... ideo istum hominem sub istis conditionibus consideratum non vult Deus salvari; sed tantum istum, qui est volens et consentiens: et hoc dicitur voluntas consequens, eo quod praesupponit praescientiam operum, non tamquam causam voluntatis (quae utpote ipsa Dei essentia non habet causam), sed quasi rationem voliti. » Hoc ipsum explicat ibi ad 5: « dicendum, quod istae conditiones quibus homo efficitur deordinatus a consecutione finis, sub quibus existentem Deus eum salvum esse non vult, sunt ex ipso homine, et ideo totum quod sequitur, sibi imputatur ad culpam. » Idem plane docet 1. q. 19. a. 6. « Iustus iudex antecedenter vult omnem hominem vivere, sed consequenter vult homicidam suspendi. Similiter Deus antecedenter vult omnem hominem salvari, sed consequenter vult quosdam damnari secundum exigentiam suae iustitiae. » Puto iudicis voluntas suspendendi hominem est consequenter ad homicidium, non autem consequenter ad necessitatem pulchritudinis reipublicae nullo adhuc supposito delicto. Ita ergo non necessitas manifestandi iustitiam ante suppositionem peccati, nec pulchritudo universi exigit, ut Deus non omnium velit salutem; sed presupposito aliquorum finali peccato exigentia iustitiae est, ut hi non salventur. Quomodo autem mala culpae, quae sane non sunt a Deo sed ab homine, a Deo ordinentur ad pulchritudinem universi, et ideo mala poenae per accidens conferant ad eandem, declarat S. Thomas 1. q. 19. a. 9. et 1. dist. 46. a. 4.⁵ Ex hac porro ratione, quod Deus bonus etiam de malis potest bona facere, explicat 1. q. 23. a. 5. ad 3. post Augustinum, cur Deus mala culpae possit permittere, et voluntate consequente aliquos reprobare.

Eadem est doctrina luculentissima inter ceteros S. Bonaventurae 1. dist. 46. a. 1. q. 1. ubi citato Damasceno hanc subdit declarationem. « Voluntas antecedens est voluntas respectu eius, propter quod Deus hominem fecit, et est irrefragabiliter bonorum. Voluntas autem consequens est voluntas, non quae sequitur merita (in tempore iam acta existentia); sed quae vult aliqua secundum scientiam meritorum. Prima, scilicet antecedens, dicitur a Magistris conditionalis, sive voluntas qua Deus vult, quantum in se est. Secunda autem scilicet consequens dicitur absoluta. » Lege ibi reliqua.

Corollarium. Si voluntas salvifica antecedens intelligitur prae suo termino comparationis universaliter accepto, consideratur voluntas, ut se habet antecedenter ad praevisionem ipsius peccati originalis, et eo magis omnium liberorum actuum nostrorum. Si vero voluntas salvifica, ut fere semper fit in Scripturis et plerumque a ss. Patribus, spectatur, prout peccato originis supposito refertur ad genus humanum lapsum et reparatum, terminus, prae quo voluntas salutis aeternae dicitur antecedens vel consequens, est praevisio status finalis, qui futurus sit in gratia vel in peccato. Haec autem praevisio tum quoad adultos tum quoad parvulos includit multa, quae utrimque diverso modo se habent. Quamvis igitur abstrahendo a modo, quo homo perducitur ad statum gratiae vel manet in statu peccati, universim dici possit, terminum, prae quo voluntas salutis aeternae appellatur antecedens vel consequens, esse statum finalem huius vitae: in concreto tamen, spectando hunc terminum una cum suo modo, debet simpliciter dici, alium esse terminum, prae quo antecedens vel consequens est voluntas salutis parvulorum, quam adultorum. Sed de hoc discrimine alius erit dicendi locus.

De distinctionibus voluntatis salvificae iuxta doctrinam S. Augustini.

« Ad verum sensum S. Augustini de voluntate Dei in negotio nostrae salutis semper invicta, cui nemo possit resistere, rite intelligendum non parum iuvat animadvertisse quasdam alias cum superiori connexas divinae voluntatis distinctiones, in voluntatem absolutam actuque efficientem, et in voluntatem, quae fertur in suum terminum sub conditione pendente etiam a libertate creata; in voluntatem legislatoris spectatam ex parte, et voluntatem iudicis spectatam ex integro; in voluntatem denique spectatam secundum omnia auxilia, quae sunt in thesauris omnipotentiae, et in voluntatem secundum auxilia quae Deus actu confert. »

Potest quidem voluntas conditionata, et voluntas legislatoris comparari cum voluntate antecedente; et membra opposita, voluntas scilicet absoluta, et voluntas iudicis possunt quadamtenus revocari ad voluntatem consequentem. Attamen non omnis voluntas Dei antecedens est conditionata, sed potest etiam esse absoluta. Voluntas deinde legislatoris seu praecipiens sub ratione longe alia consideratur, quam voluntas antecedens. In postrema divisione voluntas spectata secundum auxilia actu conferenda respondet voluntati consequenti; sed alterum membrum, nempe voluntas spectata secundum omnipotentiam Dei nec cum antecedente nec cum consequente voluntate plene convenit. Quare distinctiones in hac thesi propositae non sunt omnino eaedem cum illa superiori distinctione voluntatis antecedentis et consequentis. Melius vero conveniunt cum modo considerandi, qui Augustino familiaris est, et ad eius doctrinam intelligendam non parum iuvant. Non sine causa ergo superiori illi distinctioni has alias superaddimus.

I. Voluntas absoluta universim spectata potest esse talis antecedenter, quae independenter a conditionibus absolute vult, ut terminus existat; vel potest esse absoluta voluntas consequenter, quae absolute vult existentiam termini verificata conditione. Unde voluntas salvifica consequens semper est etiam absolute efficiens et conferens ipsam salutem, ut per se patet. At voluntas salvifica antecedens efficit quidem multa, quae per se ordinantur ad salutem; hanc tamen non vult sine conditione pendente etiam a libera hominum cooperatione quoad eos, qui cooperationis sunt capaces, sepositis interim disputatione de voluntate salvifica quoad infantes. Sic ergo voluntas salutis conditionata et absoluta reducitur ad voluntatem antecedentem et consequentem, cuius utriusque distinctionis mutuam congruentiam optime declarat S. Bonaventura. « Voluntas antecedens dicitur a Magistris voluntas conditionalis sive voluntas, qua Deus vult, quantum in se est. Secunda autem scilicet consequens dicitur absoluta. Differentia autem inter hanc voluntatem et illam non est secundum diversitatem affectionis sive modi volendi, qui sit in Deo; sed secundum rationem connotandi et intelligendi. Prout enim Deus dicitur velle omnium salutem, quantum in se est et antecedenter, connotatur in omnibus ordinatio ad salutem, tum ex parte naturae datae, tum ex parte gratiae oblatae; dedit enim eis Deus naturam, secundum quam possent eum cognoscere, et cognitum quaerere, et quaesitum invenire, et invento inhaerere, ac per hoc salutem obtinere. Gratiam similiter obtulit, dum Filium misit et obtulit, cuius pretium omnium saluti sufficit. Leges etiam et mandata tribuit salutis et ostendit. Ipse etiam praesto est omnibus inquirentibus, et prope est omnibus invocantibus eum. Velle ergo hominem antecedenter salvare est ordinatum ad salutem facere, et volenti pervenire non deesse. Unde velle antecedenter salvare non connotat salutem (actu collatam), sed ordinabilitatem ad salutem. Velle autem consequenter sive absolute salvare est dare salutem ei, quem praescit ad salutem perventurum per suum auxilium et gratiam, et connotat salutis eventum » S. Bonav. 1. dist. 46. a. 1. q. 1.

Voluntas itaque salutis antecedens conditionata transit ex praevisione conditionis adimplendae in voluntatem consequentem absolutam et effectricem salutis; ex praevisione vero hypothesis contrariae succedit voluntas consequens absoluta reprobationis. Expressas habes has absolutae et conditionatae voluntatis rationes apud S. Augustinum Enchirid. c. 108. 104. « Qui sine ullis ambiguitatibus, si in coelo et in terra, sicut eum veritas cantat, omnia quaecumque voluit (voluntate absoluta) fecit; profecto facere noluit (non voluit voluntate absoluta), quodcumque non fecit. Quapropter etiam primum hominem Deus in ea salute, in qua conditus erat, custodire voluisset (voluntas conditionata),... si ad permanendum sine peccato, sicut factus erat, perpetuam voluntatem habiturum esse praesciisset. Quia vero peccaturum esse praesciebat, ad hoc potius praeparavit voluntatem suam (absolutam consequentem), ut bene ipse faceret etiam de male faciente, ac sic hominis voluntate mala non evacuaretur, sed nihilominus impleretur omnipotentis bona. »

II. Alia est apud Augustinum voluntatis divinae distinctio in voluntatem praecipientem, quae ab hominibus non semper impletur; et in voluntatem eandem, ut simul praecipiens est et legem praemiis ac poenis sanciens, quae semper invicta est, et quam nulla potestas nullaque voluntas creata valet impedire. Priori modo spectata est voluntas Dei, ut nos libere aliquid faciamus vel omittamus, ad quod exsequendum dat quidem auxilium et gratiam necessariam, ita tamen ut ei pro nostra libertate resistere possimus. « Si omnipotens est, cur oras, ut fiat voluntas eius? Quid est ergo: fiat voluntas tua? Fiat in me, ut non resistam voluntati tuae…… fiet enim voluntas Dei in te, etsi non fit a te…… sive ergo bene sive male sit tibi, fiet in te; sed fiat et a te » Aug. serm. 56. (al. 48. de divers.) n. 7. Modo altero considerata est voluntas absoluta pro meritis reddendi praemium vel poenam, quae non est libere facienda ab homine; sed exsequenda ab omnipotente, et ideo semper invicta. Egregie quoad distinctionem utramque Augustinus mentem suam declarat l. de spirit. et litt. c. 33. n. 58. « Vult autem Deus omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire; non sic tamen, ut eis adimat liberum arbitrium (voluntas praecipiens et offerens gratiam, cui tamen potest resisti), quo vel bene vel male utentes iustissime iudicentur (voluntas sanctionis). Quod cum fit, infideles quidem contra voluntatem Dei faciunt (voluntas praecipiens non impleta); nec ideo tamen eam (spectatam ex integro) vincunt, verum se ipsos fraudant magno et summo bono malisque poenalibus implicant, experturi in suppliciis potestatem eius, cuius in donis misericordiam (voluntatem antecedentem salutis et praecipientem) contempserunt¹. Ita voluntas Dei semper invicta est; vinceretur autem, si non inveniret, quid de contemptoribus faceret, aut ullo modo possent evadere, quod de talibus ipse constituit (voluntate consequente et exsequente sanctionem). Qui enim dicit verbi gratia: volo ut hi omnes servi mei operentur in vinea, et post laborem requiescentes epulentur, ita ut, quisquis eorum hoc noluerit, in pistrino semper molat; videtur quidem, quicumque contempserit, contra voluntatem domini sui (praecipientem) facere: sed tunc eam (spectatam, ut est legis sanctio) vincet, si et pistrinum contemnens effugerit, quod nullo modo fieri potest sub Dei potestate. » Cf. Enchirid. c. 100. Ex Augustino doctrinam suam expressit S. Anselmus l. « Cur Deus homo » c. 15. « Quamvis homo vel malus angelus divinae ordinationi subiacere nolit, non tamen eam fugere valet. Quia si vult fugere de sub voluntate iubente, currit sub voluntatem punientem. Et si quaeris, qua transit? non nisi sub voluntate permittentis. Et hoc ipsum, quod perverse vult aut agit, in universitatis praefatae ordinem et pulchritudinem summa sapientia (voluntate consequente) convertit. » Cf. S. Th. 1. q. 19. a. 6.

III. Pelagiani salutem ab homine suis viribus naturalibus et meritis humanis obtinendam esse docebant. Unde quod multi non salvantur, unice inde esse putabant, quod homines, cum velle deberent, voluntate scilicet nuda et naturae viribus, ipsi nolunt. Deus quidquid salva humana libertate ad consequendam salutem homini conferre potuit, contulit omnibus aequaliter: quia omnibus dedit naturam et in ea plenam possibilitatem salutis, et ad superabundantiam praeterea omnibus aequaliter obtulit gratiam externam legis et doctrinae et exempli in Christo. Unde Dei voluntas salvifica aequaliter ad omnes refertur; quatenus vult salutem omnium, si viribus bonae naturae bene utantur. Hominum est viribus naturae salvare se ipsos, non autem Dei salvare homines; nec potest Deus sine laesione humanae libertatis operatione suae gratiae hominum convertere voluntates, et ex nolentibus volentes facere. Error huic similis circa voluntatem Dei salvificam sequebatur ex principiis eorum Semipelagianorum, qui bonam voluntatem humanam necessario praecedere putabant, ut gratia possit subinferri.Vide S. Fulgent. de Incarn. et gratia ad Petrum diac. n. 56.

In directa oppositione adversus hos errores Augustinus in suis contra Pelagianos et Semipelagianos disputationibus doctrinam catholicam defendebat; unde etiam eius modus considerandi et loquendi rite intelligi nequit, nisi indoles errorum contrariorum in interpetrando Augustino diligentissime ob oculos teneatur. Quod ad praesens pertinet, doctrina Pelagiana Augustino occasionem praebuit voluntatem Dei sanctificatricem considerandi prae tota amplitudine gratiarum et auxiliorum, quae eius omnipotentiae subsunt. Prae hac omnipotentia Deo numquam deest modus, quo cor durum emolliatur; quo suadeatur ita, ut homini persuadeatur; quo ita vocet, ut homo vocantem non respuat. « Quis enim tam impie desipiat, ut dicat Deum malas hominum voluntates, quas voluerit, quando voluerit, ubi voluerit, in bonum non posse convertere? » S. Aug. Enchirid. c. 98. At vero si spectetur voluntas Dei prae gratiis singulis, quas actu confert: confert quidem omnibus gratiam sincera voluntate antecedente, ut homo vocantem non respuat; non tamen semper et non omnibus confert eas gratias, quibus praenoscit eos consensuros, non semper ita vocat, « quomodo scit eis congruere, ut vocantem non respuant. » Spectata voluntate Dei prae tota gratiarum possibilium amplitudine docet Augustinus, non posse fieri, ut effectus misericordiae Dei ab homine frustretur. « Non potest effectus misericordiae Dei esse in hominis potestate, ut frustra ille misereatur, si homo nolit; quia si vellet etiam ipsorum misereri, posset ita vocare, quomodo illis aptum esset, ut et moverentur et intelligerent et sequerentur…. Hic dicet aliquis, cur ergo Esau non sic est vocatus, ut vellet obedire?… Quis audeat dicere, defuisse Deo modum vocandi, quo etiam Esau ad eandem fidem mentem applicaret voluntatemque coniungeret, in qua Iacob iustificatus est?… Quis enim dicat, modum quo ei persuaderetur, ut crederet, etiam omnipotenti defuisse? » Ad Simpl. l. 1. q. 2. n. 13. 14. Contra vero spectatis gratiis singulis, quas Deus actu confert, damnata est X. propositio Quesnelliana: « gratia est operatio manus Omnipotentis, quam nihil impedire aut retardare potest. »

Dum porro Augustinus omnipotentiam illam Dei, cui in promptu sunt omnes gratiae infinita quadam varietate, prae oculis habet; quandoque illam solam voluntatem, qua Deus gratiam confert sub praescientia consensus futuri, et qua consensus re ipsa obtinetur, appellat voluntatem miserendi et voluntatem salvandi: et ex opposito, quando sub praevisione hominem sua utique culpa restiturum gratiae conferendae, alia tamen, cui subiungeretur consensus, iusto sed occulto iudicio non datur; Deus dicitur ab Augustino non velle misereri et non velle salvare; non velle scilicet voluntate absoluta et actu effectrice, et non velle secundum totam amplitudinem suae omnipotentiae. Considerat S. Doctor Enchirid. c. 95. ex verbis Christi Matth. XI. 21. certum esse, Tyrios et Sidonios acturos fuisse poenitentiam, si gratia, quam in vanum acceperant civitates Galilaeae, illis concessa fuisset, et tamen hanc gratiam non fuisse eis donatam. De voluntate itaque actu effectrice et de voluntate omnipotente quam Deus erga Tyrios non habuit, debet intelligi quod subdit Augustinus: « nec utique Deus iniuste noluit salvos fieri, cum possent salvi esse, si vellet (al. vellent). Tunc (in altera vita) in clarissima sapientiae luce videbitur, quod nunc piorum fides habet…. quam certa, immutabilis et efficacissima sit voluntas Dei; quam multa possit et non velit, nihil autem velit, quod non possit…. In coelo et in terra, quaecumque voluit, fecit, quod utique non est verum, si aliqua voluit et non fecit, et quod est indignius, ideo non fecit, quoniam ne fieret, quod volebat omnipotens, voluntas hominis impedivit. Non ergo fit aliquid, nisi omnipotens fieri velit, vel sinendo ut fiat, vel ipse faciendo. » Vide I. B. Faure in notis ad Enchiridion S. Augustini cc. 52. 95. 103.

Scholion. Est penes theologos Scholasticos alia voluntatis divinae distinctio primum ab Hugone Victorino commemorata (Summa sentent. Tract. I. c. 13. T. III. p. 195.), in voluntatem beneplaciti et voluntatem signi. Loquuntur de hac distinctione S. Thomas 1. q. 19. a. 11. 12; de verit. q. 23. a. 3, et alii omnes Scholastici in h. l. Summae et in 1. dist. 45. Voluntas beneplaciti² prout contradistinguitur a voluntate signi, est omnis Dei voluntas proprie dicta, tam antecedens quam consequens, tam conditionata quam absoluta. Voluntas signi, ut eam Scholastici intelligunt, non est ipsa Dei voluntas; sed est signum extrinsecum voluntatis divinae, quod metaphorice (potius metonymice) voluntatem appellari illi animadvertunt. Enumerant autem quinque huiusmodi signa seu obiectivas manifestationes voluntatis: « praecipit et prohibet, permittit, consulit, implet. » Sunt videlicet: praeceptum, prohibitio, consilium, operatio et permissio. Hugo comprehendens nomine praecepti etiam consilium quatuor tantum signa voluntatis recenset. Ceterum per se manifestum est, signum et manifestationem voluntatis a Deo infinite bono et veraci esse non posse, quin ei respondeat voluntas aliqua proprie dicta, quam Deus signo manifestam fieri vult. Consideranti patebit, praecepto, prohibitioni, consilio semper voluntatem saltem antecedentem et beneplaciti; operationi et permissioni voluntatem aliquam saltem consequenter absolutam respondere. Dixi signo respondere semper voluntatem, quam Deus vult manifestare: non vero dixi, in Deo esse semper voluntatem, quam homines ex signo colligunt; possunt enim errare. Sic errasset, qui ex praecepto facto Abrahae collegisset, in Deo esse voluntatem, ut Isaac actu ipso immolaretur.

Hinc impia sane est Calvini distinctio in voluntatem Dei manifestam et arcanam ita, ut quod Deus manifeste se velle significet, fugam peccatorum, observationem legis, salutem omnium hominum, id voluntate arcana fieri nolit. In eundem censum venit distinctio Ioannis Piscatoris inter voluntatem naturalem improbationis, qua Deus odio habet peccata, et voluntatem liberam, qua decernat et velit, ut fiant peccata. Vide Petav. l. X. c. 10. n. 5.