Tractatus de Deo uno secundum naturam

Plenitudo absolutae perfectionis in Scripturis exprimitur per nomen Dei qui est.

« Nomen, qui est (ὁ ὢν), a Deo ipso revelatum 1° est nomen Dei proprium significans immediate ipsam substantiam Dei non autem, ut quibusdam eruditis visum est, efficientiam vel specialem relationem Dei ad populum Israel, idque ita ut nullam admittens significationem analogicam sit nomen incommunicabile; 2° designatur hoc nomine, ut in Scripturis expressum est, ipsum absolutum Esse actu tamquam essentia Dei et tamquam plenitudo perfectionis. »

I. Decem Dei nomina S. Hieronymus enumerat ep. 25. ad Marcellam: El, Elohim, Eloe, Sabaoth, Elion, eser ieie, Adonai, Ia, « τετραγράμματον ineffabile, quod his litteris scribitur Iod, He, Vau, He; quod quidam non intelligentes propter elementorum similitudinem, quam in graecis libris repererint, πιπι legere consueverunt »; Saddai¹. Ex his proprie substantiva sunt solum quatuor El, Elohim, Adonai, Iehovah²; reliqua vel differunt ab uno aliquo ex enumeratis fere sola forma grammatica: Eloah, ascher ehieh, Iah; vel sunt epitheta designantia aliquod Dei attributum: Elion, Schaddai; vel designant terminum extrinsecum divini dominii: Sabaoth. Ex quattuor primis Adonai (Dominus, ὁ κυριος) adsignificat terminum extrinsecum. Duo alia El et Elohim eodem plane modo usurpantur ut latinum nomen Deus; quidquid enim censeas de horum nominum etymologia³, in usu loquendi certe significant supremum numen potentia ac maiestate supereminens, quod ex rei quidem veritate nequit esse nisi unum; sed falsa opinione possunt tamen putari numina plura: « nam etsi sunt qui dicantur dii sive in coelo sive in terra, siquidem sunt dii multi et domini multi, nobis tamen unus est Deus » 1. Cor. VIII. 5. 6.⁴ Unde licet penes eos, qui recte de supremo numine sentiunt, nomina haec (El, Elohim, Deus) significent unum Deum in sua substantia; nihilominus etiam adhibentur ad designandos deos falsos, et ita induunt velut rationem appellativorum. Contra vero τετραγράμματον יהוה omnino est nomen proprium veri Dei, nec umquam usurpatum ad quidvis aliud designandum. Discrimen hoc inter nomen proprium et quodammodo appellativum optime percipitur in iis locis, ubi de Deo sub nomine יהוה praedicant Scripturae, quod ipse solus est El vel Elohim in oppositione et ad exclusionem falsorum deorum. « Scito ergo hodie, quod Dominus (יהוה) sit Deus (Elohim) in coelo sursum et in terra deorsum, et non sit alius » Deut. IV. 32⁵; « Domine Deus (יהוה) tu coepisti ostendere... manum fortem; neque enim est alius Deus (El) vel in coelo vel in terra, qui possit facere opera tua » ib. III. 24. etc.

Cum hac proprietate nominis connexa est eiusdem incommunicabilitas; utraque autem explicanda est ex modo significandi. Reliqua omnia nomina, non excepto hoc ipso nomine Deus, ex efficientiis Dei desumi SS. Patres frequenter docent⁶; unde quando homines has efficientias falsis numinibus adscribunt, ea etiam in Scripturis vocantur dii, θεοί, אלהים non sane ex rei veritate sed ex hominum opinione; ex rei enim veritate sunt et vocantur « mendacium, vanitates, nihilum⁷. » Praeterea quia Deus iis nominibus appellatur, quatenus ex efficientiis cognoscitur, eadem se habent instar attributorum affirmantium, quorum aliqua imitatio reperitur in creaturis; unde in ipsis Scripturis nomen Deus, θεός, אלהים significatione quadam analoga (numero tamen plurali tantum, vid. Tract. de Incarn. th. III.) transfertur ad designandos angelos vel homines Dei auctoritate fungentes. Cf. S. Thom. 1. q. 13. aa. 8. 9. 10.

At vero nomen יהוה ex nullis desumptum est Dei efficientiis. Neque enim Deus hoc nomine (qui est) appellatur tamquam exemplaris et efficiens causa existentium creaturarum; sed immo, ut mox patebit, hoc nomine tamquam ὁ ὢν, tamquam qui est per essentiam, opponitur omnibus quae praeter ipsum concipi possunt. Adeoque significatum hoc nomine se habet instar perfectionum, quas nos negationibus exprimimus, seu quas non per similitudinem sed per remotionem imperfectionis in creaturis repertae quadamtenus concipimus. Ipso igitur nomine significatur eminentia essentiae (ὑπερουσία) et perfectio formaliter ut incommunicabilis; ex quo fit, ut nullam admittat significationem analogicam, nec proinde transferri possit ad designationem aliorum, quae per participationem habent similitudinem Dei, vel quibus per errorem aliqua adtributa et efficientiae Dei adscripta fuerint, atque ita sit nomen prorsus incommunicabile, sicut ad extra incommunicabilis est essentia quam significat⁸.

Haec proprietas nominis יהוה et significatio ipsius Esse divini comprobatur ex contextu ipso Exod. III. 14. 15. coll. VI. 3, ubi Deus hoc nomine sese revelavit. « Ait Moyses ad Deum: ecce ego vadam ad filios Israel, et dicam eis: Deus patrum vestrorum (אלהי אבותיכם) misit me ad vos. Si dixerint mihi: quod est nomen eius? quid dicam eis? » Non sufficit Moysi scivisse « Deum patrum », qui vocavit et protexit Abraham, Isaac, et Israel, quem ipsi coluerunt ut Deum omnipotentem (אל שדי VI. 3.); sed quaerit manifesto in oppositione ad nomen appellativum Deus אלהים nomen proprium, quod sit incommunicabile, ut non tribuatur alteri. Deus respondens huic Moysis postulationi declarat imprimis ipsam actualem necessariam existentiam velut notam distinguentem, ex qua ipse solus appellari possit. « Dixit Deus ad Moysen: Ego sum qui sum » (אהיה אשר אהיה ἐγω εἰμι ὁ ὤν)⁹. Inde ex hoc actu essendi nomen proprium, quod quaesierat Moyses, derivat tamquam illud, quo ipse se ipsum edicit: « sic dices filiis Israel: qui est (hebraice אהיה Ego sum, h. e. qui seipsum quid sit, enuntiat hoc verbo: Ego sum) misit me ad vos.» Postremo formam primae personae אהיה qua seipsum enuntiat quid sit, mutat in alteram vel substantivam vel tertiae personae יהוה, qua appelletur a suis fidelibus: « haec dices filiis Israel: Dominus יהוה Deus patrum vestrorum, Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Iacob misit me ad vos: hoc nomen mihi est in aeternum. » Instituta collatione cum postulatione Moysis et cum commate praecedente non potest, ut aliquibus visum est, designatio « Deus patrum » haberi tamquam nomen impositum; sed nomen proprium est יהוה, appositum autem « Deus patrum » declarat, ipsum verum Deum, cuius nomen est ὁ ὢν, esse Deum qui elegerat Abraham, Isaac et Iacob et semen eorum.

Ex toto hoc contextu clara est imprimis nominis יהוה proprietas, clarum est deinde, quod potissimum quaeritur, hoc nomine directe significari ipsum Esse Dei, non autem fidelitatem in praestandis promissis, ut recentiores quidam censuerunt. Id enim demonstrat a) ipsa nominis etymologia et declaratio a Deo ipso data. b) In significatione absoluta ipsius Esse nomen explicatur in Scripturis ipsis Apoc.I.4.8; IV. 8: ἀπὸ ὁ ὢν καὶ ὁ ἦν καὶ ὁ ἐρχόμενος; in qua nominis resolutione forma temporis indefiniti declaratur velut unitas praeteriti, praesentis et futuri, quod nihil est aliud quam negatio successionis, ac proinde eminentia supra omnem temporis relationem. c) In hunc sensum nomen intellexerunt antiqui interpretes omnes Iudaei aeque ac Christiani. d) Interpretatio illa recentior falso nititur supposito. Putant enim Exod. VI. 3: nomen יהוה intelligi non posse, nisi quatenus Deus exhibetur fidelis in exequendis iis, quae promiserat, quia hoc solum sensu verum ipsis videtur, Deum quatenus est יהוה, patriarchis non se manifestasse. At vero aliud est fidelitatem in promissis servandis directe significari nomine, et aliud, hanc fidelitatem consequi ex eo quod nomen significat; illud prius negamus, hoc alterum concedimus.

Quod autem pertinet ad quaestionem, utrum ipsum nomen יהוה etiam materialiter spectatum fuerit primo revelatum Moysi Exod. III. 14; dicimus ab illa non pendere causam, quam nunc agimus. Si enim propter nomina et dicta nonnulla, quae occurrunt iam ante hanc theophaniam, e. g. Gen. XV. 7. 8; XXII. 14, contendant, nomen iam pridem fuisse cognitum, saltem concedere necesse est rem significatam nomine fuisse distinctius revelatam Moysi l. c. Hoc enim ad minimum dicitur Exod. VI. 3. Iam vero quo quaeso argumento demonstrabunt, revelationem hanc distinctiorem solum referri ad Dei fidelitatem aut specialem providentiam erga populum Israel, et non potius ad ipsam perfectionem essentiae divinae, ex qua utique illa fidelitas in promissis praestandis consequitur? « Sub lege, inquit S.Thomas, facta est revelatio prophetica de his, quae pertinent ad fidem deitatis, excellentius quam antea..... Unde Dominus dicit Moysi: ego Dominus, qui apparui Abraham, Isaac et Iacob in Deo omnipotente, et nomen meum Adonai (יהוה) non indicavi eis: quia scilicet praecedentes Patres fuerunt instructi in fide de omnipotentia unius Dei, sed Moyses postea plenius fuit instructus de simplicitate divinae essentiae, cum dictum est ei: Ego sum qui sum » S.Th. 2. 2. q. 174. a. 6. Ceterum verba Dei Exod. VI. 3. ita habent, ut omnino videatur negari manifestatio antecedens ipsius nominis יהוה. Hoc si admittitur, necesse est dicere usurpationem huius nominis in Genesi etiam in locis paulo difficilioribus Gen. XV. 7. 8; XXII. 14. esse per figuram anticipationis¹⁰.

II. Quae hactenus diximus, pertinent magis ad determinandam significationem nominalem, ut constet, qui sit terminus significatus. Nostra autem interest scivisse modum significandi, ut ex eo (quantum fieri potest) intelligamus rem significatam, quid sit. Dicimus itaque, hoc nomine ὁ ὢν Exod. III. 14. ipsum Esse actu definiri tamquam essentiam divinam, et consequenter in Scripturis declarari ipsum Esse absolutum ut plenitudinem absolutae perfectionis.

1°. Deus l. c. non obscure ipsa forma enuntiationis declarat ipsum Esse actu tamquam suam essentiam, tamquam id quo respondetur ad quaestionem, quid sit Deus (τὸ τί ἦν εἶναι, quod Scholastici dixerunt quod quid esse et quidditatem). Nam antequam nomen ipsum ὁ ὢν אהיה vel יהוה sibi tribuit et Moysi manifestat, per definitionem quandam declarat rem illo nomine significatam. Definitio est: « Ego sum qui sum »; ubi manifesto terminus qui sum constituit praedicatum, et ideo enuntiat de subiecto Ego, quid sit. Aequivalet ergo sententia huic alteri: ego sum ipsum Esse; ergo ipsum Esse enuntiatur a Deo tamquam sua quidditas seu essentia. Possumus id aliquatenus illustrare comparatione cum essentia creaturae. Essentia creaturae per se est in statu obiectivae possibilitatis, nec nisi voluntate omnipotentis educitur in statum realis existentiae; esse igitur non est de conceptu essentiae creaturae, sed ei per causam efficientem supervenit. At quia in Deo essentia est ipsum Esse, non magis potest concipi essentia Dei in statu possibilitatis et citra Esse actuale quam essentia creaturae in statu impossibilitatis; sicut enim obiectiva possibilitas ingreditur ipsam essentiam creaturae, ita ipsum Esse actuale est essentia eius qui dicit: Ego sum qui sum. Enuntiatur ergo directe et formaliter hac locutione et proinde etiam nomine proprio Dei Ego sum vel qui est necessarium Esse Dei, cuius nulla est causa nec ratio alia quam intrinseca quidditas et essentia ipsa Dei, quod nos efferimus dicendo ens a se, quo et causam negamus a qua sit, et affirmamus intrinsecam actualis Esse necessitatem¹¹.

2°. Deus iuxta contextum supra descriptum Exod. III. 14. 15. nomen Ego sum (ὁ ὢν) simpliciter et sine addito sibi

אני הוה ונמצא מצד שאני הוה ולא מצד שזולתי נמצא vindicat ut proprium et distinguens ipsum ab omnibus, quae praeter ipsum esse vel concipi possunt. Non igitur potest intelligi esse in communi, ut est nota simplicissima opposita non existentiae vel nihilo, sed necessario intelligitur Esse propriae rationis se ipso distinguens et distinctum ab esse cuiusvis gradus et rationis, quod non est Deus. Hoc itaque divinum Esse imprimis est ens determinatum, singulare, personale, non autem ens universale et indeterminatum. Id iam per se clarum est, et ipsa forma personali non modo subiecti Ego sed etiam praedicati qui sum evidenter enuntiatur; non est indefinitum ὄν sed est personalis ὁ ὤν, est ὁ αὐτός¹². Ex parte vero altera hoc Esse summe determinatum et distinctum ab omnibus aliis non habet determinationem secundum aliquem gradum entis, sed dicitur Esse simpliciter. Esse autem est idem ac perfectio. Quidquid ergo Esse perfecti seu absolutae perfectionis concipi potest, id totum est ille, cuius essentia est Esse non secundum gradum aliquem, ultra quem.non porrigatur; sed simpliciter et ideo sine limite. « Ipsum Est purissimum, ait S. Bonaventura, non occurrit nisi in plena fuga non esse... nam ipsum Esse nihil habet de non esse » Bonavent. Itiner. c. 5. Lege S.Thomam cont. gent. I. c. 28; 1. q. 4. a. 2. Praeclare Dionysius nomen qui est circumscribit (divin. nom. c. 5. §. 4.): « Deus non quadamtenus est ens sed simpliciter et infinite, utpote qui totum in se Esse complexus est et anticipavit »¹³.

3°. Hanc entis plenitudinem a Deo ipso per revelationem proprii sui nominis et velut definitionis indicatam, eadem divina revelatio aliis S. Scripturae locis distinctius declarat. « Ubi sunt dii eorum........ videte quod ego sim solus (כי אני אני הוא) et non est Deus praeter me... Vivo ego in aeternum ». Deut. XXXII. 39. 40. « Ego Dominus (יהוה), primus et novissimus ego sum ». « Ego ipse sum, ante me non est formatus Deus et post me non erit; ego sum, ego sum Dominus (יהוה) et non est absque me Salvator ». « Haec dicit Dominus (יהוה) rex Israel..... ego primus et ego novissimus et absque me non est Deus. » « Dominus exercituum (יהוה צבאות) nomen eius... Ego ipse, ego primus et ego novissimus. Dextera quoque mea fundavit terram » Is. XLI. 4; XLIII. 10. 11; XLIV. 6; XLVIII. 12. 13.¹⁴ « Ego Dominus (יהוה) et non mutor » Mal. III. 6. « Ego sum α et ω, principium et finis, dicit Dominus Deus, qui est et qui erat et qui venturus est, omnipotens. » « Ego primus et novissimus, principium et finis » Apoc. I. 8; XXI. 6; XXII. 13.

In hisce locis a) affirmando declaratur is, cuius nomen est Ego sum, primus et idem novissimus, principium et idem finis, ipse α ipse et ω; in quo sicut est, erat, et erit non sunt, successiones, sed unum immutabile Esse; nec est aliud primum, aliud novissimum, aliud α et aliud ω; sed idem ipse est si concipitur primus, principium, α; et si concipitur novissimus, finis, et ω. Adeoque ipse qui est comprehendit initium, medium et finem totamque entis absoluti et absolutae perfectionis plenitudinem, cui nihil potest adiici nihilque demi. « Qui est ante saeculum et usque in saeculum, neque adiectum est neque minuitur » Ecclesi. XLII. 21. Igitur ut ait Dionysius (div. nom. c. 5. §. 8.), « in Scripturis essentialiter praeexistens secundum omnem notionem eorum, quae sunt, multifariam praedicatur, et erat et est et erit proprie canitur; principium enim et medium et finem entium absolute et eminenter in se anticipavit¹⁵. » Eminenti et transcendentali modo (id enim verba graeca sibi volunt) dicitur totum in se ipso anticipasse, videlicet non tamquam principium eiusdem ordinis velut unitas in numeris, sed tamquam Esse absolutum et causa supereminens¹⁶¹⁷. Hinc b) in eisdem locis Scripturae negando infertur, praeter ipsum qui est tota entis plenitudo, nihil esse entis absoluti, independentis, divini, nihil quod sit Elohim.

4°. Si rite inspiciantur textus paulo ante citati facile intelligitur, illud Esse simpliciter illamque entis plenitudinem ubique exhiberi ut rationem et causam, cur alia praeter Deum et extra Deum esse possint et reapse sint: quia Deus est יהוה ὁ ὤν, ideo ipse solus est qui novit omnia et annuntiat ventura; ipse solus et nullus cum ipso fundavit terram; ipse solus et nemo praeter ipsum est Salvator etc. Nam sicut Deus solus est ὁ ὤν, Esse intrinsecus necessarium, comprehendens primum et novissimum h. e. totam plenitudinem entis absoluti, ac praeter ipsum nihil potest esse entis absoluti: ita in ipsa absoluta eius perfectione est ratio, cur possint esse extra ipsum analogae imitationes et entia per participationem; atque in eius voluntatis et infinitae potentiae libera applicatione est causa, cur huiusmodi entia reapse sint. Utrumque enim pertinet ad entis absoluti plenitudinem, tum ut extra ipsum nihil esse possit entis absoluti et independentis; secus Deus non esset ipsa plenitudo: tum ut possint eius voluntate esse imitationes ipsius perfectionis in realitatibus creatis et undequaque ab ipso pendentibus; secus Deus non esset secundum omnes rationes perfectus, et proinde neque entis seu absolutae perfectionis plenitudo. Deus solus est quia est, nec ulla praeter ipsum et extra ipsum talis esse aut concipi potest realitas; reliqua possunt esse quia Deus est, et actu sunt quia Deus ea esse vult. « Adorabant viventem in saecula saeculorum.... dicentes: dignus es Domine Deus noster¹⁸ accipere gloriam.... quia tu creasti omnia et propter voluntatem tuam erant et creata sunt » Apoc. IV.10.11. Ex ipso ut a principio necessario intrinsecae et extrinsecae possibilitatis rerum omnium, et per ipsum ut a causa libera, non solum ut incipiat sed etiam ut perseveret existentia rerum creatarum undequaque dependentium, et in ipsum ut in finem omnium; ab ipso ut principio, medio, et fine, α et ω sunt omnia Rom. XI. 35. 36; Hebr. II. 10. Quidquid ergo perfectionis non solum in creaturis realibus est, sed etiam in omnibus possibilibus esse potest, totum in Deo comprehenditur non quidem formaliter, ut in creaturis exstat vel exstare potest (ita enim est aliquid dependens creatum, limitatum, et ens analogum in comparatione cum ente simpliciter); sed comprehenditur eminenter ut una, absoluta, ad extra imitabilis perfectio causae exemplaris et efficientis. « Illa aeterna incommutabilisque natura habens in se ut sit, sicut Moysi dictum est: Ego sum qui sum, longe scilicet aliter, quam sunt ista quae facta sunt.... nihil horum quae fecit, existens et omnia primitus habens sicut ipse est... nec haberet ea quae nondum facta erant, nisi quemadmodum est ipse non factus » S. Aug. Gen. ad litt. l. V. n. 34.

Hinc ens et esse, quod praeter Deum intelligitur, non dicitur univoce cum Esse divino nec cum eo connumerari potest, quia in ipsa ratione entis est plane diversum; nec tamen aequivoce, sed analogice dicitur, quia est ipsius divini Esse aliqua imitatio et adumbratio: unde communitas nominis non est arbitraria sed fundatur in similitudine et relatione inferioris ad superius. Ideo in Scripturis creaturae quae per se spectatae utique dicuntur esse, in comparatione cum Esse divino aliquando dicuntur non esse Is.XL.15.17; Sap.XI.23.Cf.1.Tim.VI.16; Matth.XIX.17.¹⁹ De diversitate Entis divini et entis participati paulo post distinctius dicemus.