Tractatus de Deo uno secundum naturam

De manifestatione in factis supernaturalibus, quatenus ex eis Deus ratione intelligibilis est.

« Praeter manifestationem Dei in operibus naturae alia est factis supernaturalibus comprehensa. Supernaturalium enim factorum complexus ut aspectabilis ordo historicus et novum quoddam universum, Dei existentiam et perfectiones multiplices splendidissime manifestat, quatenus imprimis ratio ipsa et factorum existentiam et eorundem cum existentia Dei Deique perfectionibus necessarium nexum certo assequitur. »

Quo effectus sunt perfectiores, eo manifestius, dummodo formaliter ut effectus cognoscantur, et existentiam suae causae et huius perfectiones demonstrant. Si ergo iam ex operibus naturae « ad hoc prolatis, ut a primordio Deus cognosceretur » (Tertull.), tam luculenter refulgent creatoris omnipotentis existentia et attributa; fieri nequit, ut in manifestatione superaddita, quae operibus constat ordinis longe sublimioris hunc ipsum in finem editis, ut qui in priori Deum non agnoverunt, hac secunda percellantur, Deus infinite potens, sapiens, bonus et misericors humanae cognitioni non se ingerat radiis lucidissimis. Hinc SS. Patres, quando manifestationem conferunt utramque, naturalem illam prae hac supernaturali tenuem adumbrationem de longinquo conspectam solent appellare. « Nemo negat, quia nemo ignorat, inquit Tertull. de spectat. c. 2, quod ultro natura suggerit, Deum esse universitatis conditorem. » Continuo vero quae sit haec Dei manifestatio prae altera supernaturali, declarat: non « penitus Deum norunt nisi naturali iure non etiam familiari, de longinquo non de proximo. » Et Clemens Alex. Strom. VI. p. 635: « quod Deum norunt non secundum perfectam cognitionem (ἐπιγνωσιν) sed secundum quandam circumfulsionem (κατα περιφασιν) ¹ Graecorum praestantissimi, Petrus docet in Praedicatione » (opere supposititio). Vide etiam Strom. V. p. 612. « Deum esse quandam vitam aeternam... sapientem, sapientes facientem nonnulli etiam huius saeculi philosophi viderunt. Veritatem fixam... ubi sunt omnes rationes rerum omnium creatarum, viderunt quidem sed de longinquo, viderunt sed in errore positi... Nam quia viderunt etiam ipsi, quantum ab homine videri potest, creatorem per creaturam, factorem per facturam, fabricatorem mundi per mundum, Paulus Apostolus testis est, cui utique debent credere Christiani » Aug. Serm. 141. n. 1.

Iam vero si supernaturalem ipsam manifestationem consideremus imprimis ut seriem quandam ex factis historicis maximis et rebus mirandis constantem, sub hac ratione illa constituit universum quoddam, cuius existentia certitudine historica maxima innotescit, et cuius nexum necessarium cum existentia causae ratio plane perspicit. Nec minus certo ratio intelligit, hanc causam non posse esse nisi ens ab omnibus viribus aspectabilis huius mundi totaque eius collectione omnino diversum, infinite potens, bonum, sapiens, omniscium, providum ac denique Deum, quem ipsa doctrina connexa cum factis supernaturalibus annuntiat, et ad quem in suis infinitis perfectionibus cognitioni humanae manifestandum illa facta intrinsecum ordinem habent. Ut nexus hic necessarius existentiae effectuum, qui manifestationem constituunt, cum existentia causae sese manifestantis ratione intelligatur, sufficit vel obvia effectuum consideratio, quatenus mere historice innotescunt.

1°. Conferatur status et conditio societatis christianae iam constitutae saeculo e. g. IV. et deinceps cum conditione societatis humanae moraliter eiusdem, ut se habuit in praeteritis generationibus (Act. XIV. 16.) Ex hac comparatione instituta evidens erit, factam esse conversionem ingentem, mutationem universalem primum quidem in principiis et ideis religiosis, in cultu et moribus; inde vero mutationem eandem pervasisse instituta omnia privata et publica, totam denique cogitandi, sentiendi agendique rationem. Videmus universam societatem summo odio prosequi et contemptu, quidquid paulo ante coluerat velut gloriae et felicitatis publicae palladium; rudes aeque ac doctos principiis institutos sublimissimis, quibus si quid affine philosophorum aliquis « caeca felicitate » aliquando opinatus fuerat, divinus dicebatur; virtutes, quarum antea ne nomina quidem innotuerant, in summo pretio habitas ab omnibus, numquam audita fortitudine exercitas a plurimis.

Rerum haec conversio causam postulat proportionatam. Atqui a) haec causa nulla est in ipsis elementis societatis antecedentis; tota enim ratio vitae et societatis gentilis et ratio nova vitae ac societatis christianae ita opponuntur, ut omnino manifestum sit, ab eius sola potestate, cui ipsae animae mentesque omnium hominum subduntur, quique vires addere potest natura superiores hanc conversionem repetendam esse ². b) Constat a posteriori et ex historia, conatus omnes a societate gentili per tria saecula incredibili pertinacia et crudelitate adhibitos fuisse ad impediendum effectum; media vero ad eum producendum, si humana spectentur et in se, huiusmodi erant, ut potius ad eum impossibilem reddendum excogitata viderentur. Ex parte altera c) constans et latissime patens series miraculorum, prophetiarum quae adimplentur, supernarum collustrationum et confortationum animorum, quae mirandis in effectibus apparent, demonstrat eum auctorem, cui totum universum corporeum et spiritale subiectum est. Ergo universim christiana oeconomia tota iis nititur principiis, iis continetur mediis, iis fulget internis externe sese manifestantibus donis et charismatum perfectionibus, ut non possit non esse opus illius, qui sit infinite bonus, sapiens, omnipotens, creator et sanctificator, quem religio christiana ipsa suum auctorem profitetur. Sese exhibet ergo christiana oeconomia ut supernaturalem creationem Dei ³, et ipsa sua existentia est ac intelligitur supernaturalis manifestatio Dei. Quemadmodum vero prima christianae societatis institutio Deum exhibet ut causam suam creatricem, ita eiusdem conservatio est continua manifestatio Dei supernaturali virtute eandem conservantis, protegentis, nutrientis.

2° Historia christiana intime nectitur cum historia populi electi V. T. ut perfectio cum sua inchoatione. Hanc si consideremus, evidenter apparet totius nationis Iudaicae vita religiosa et politica per bis mille annos omnino diversa a religione, vita et moribus omnium gentium. Tota autem haec ratio diversa integrae nationis, quae inter omnes vicissitudines eundem semper servat characterem, complexa est cum factis supernaturalibus, cum prophetiis editis ac adimpletis, cum theophaniis non solum per intervalla sed per plura saecula serie continua, et inde a magna apparitione in Sinai etiam permanenter in conspectu totius nationis exhibitis ⁴. Porro complexus hic supernaturalium factorum non solum velut per accidens adiungitur, sed constituit fundamentum et elementum essentiale totius historiae religiosae et politicae, ita ut haec sine illis nec intelligi nec explicari possit. Atqui omnia haec facta, prophetiae, apparitiones, historia tota evidenter eo unice diriguntur, ut Deus populo suo Dominus omnipotens, sapiens, providus, bonus et iustus sese manifestet. Tota ergo historia V. T. non est nisi continua Dei divinorumque attributorum manifestatio.

3°. Manifestationes omnes antecedentes tamquam praeparatio omnesque subsequentes tamquam effectus et continuatio ad unam magnam collimant manifestationem, quae est in Deo ipso incarnato: « magnum pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, iustificatum est in Spiritu, apparuit Angelis, praedicatum est gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria » (1. Tim. III. 16; Tit. III. 4.). Unde Ioannes ubi enarrat mysterium, quo Deus in assumpta natura humana factus est visibilis, exclamat: « vidimus gloriam eius, gloriam quasi (ὡς utpote) unigeniti a Patre plenum gratiae et veritatis. » Licet enim illum ipsum qui visibilis apparuit, verum Deum esse, discendum erat doctrina et credendum auctoritati, de qua nunc non agimus; attamen Christus spectatus in tota sua vita mirabili cum omnibus portentis, quae sua virtute patravit, simulque spectatus in connexione cum tota historia Testamenti antecedentis, quae erat ad ipsum praeparatio ut ad complementum, et in connexione cum tota historia christiana subsequente, quae ab ipso pendet ut a causa et principio, et quae utraque est ad ipsum ut ad finem, non potest non intelligi fastigium manifestationis Dei. Quaerit Cyrillus Alex. (in Io. Opp. T. IV. p. 77.), unde fuerint ista prophetarum suspiria: emitte lucem tuam etc., cum lux iam esset in mundo. Interrogationi respondet: « qui pridem cogitatione apprehendi poterat, is iam ipsis etiam corporis oculis visus compactiorem, ut ita loquar, cognitionis Dei sensum ingessit miraculis et magnificis operibus cognitus » ⁵.

Quemadmodum igitur universum hoc aspectabile a Patribus merito dicitur praeconium, proclamatio, doctrina de Deo (vide supra), quia Deum humanae rationi manifestat; ita multo etiam magis universum supernaturale, cuius suprema lineamenta descripsimus, solum adhuc spectatum obiective ut complexus factorum, praescindendo a formali revelatione cui fides respondet, dici debet obiectiva Dei doctrina de se ipso. « Sicut enim humana consuetudo verbis, ait praeclare Augustinus (ep. 102. al. 49. ad Deogratias quaest. 6.), ita divina potentia etiam factis loquitur; et sicut humano sermoni verba nova vel minus usitata moderate et decenter aspersa splendorem addunt, ita in factis mirabilibus aliquid significantibus quodammodo luculentior est divina eloquentia. » Scilicet non solum verbis, sed praeter verba et una cum verbis « contestatur Deus signis et portentis et variis virtutibus et Spiritus Sancti distributionibus » Heb. II. 4.