Tractatus de Deo uno secundum naturam

DE DIVINIS PROPRIETATIBUS NEGATIVIS IN COMPARATIONE AD TEMPUS ET LOCUM.

De propria ratione aeternitatis divinae.

« Ex perfectione essentiae divinae intelligitur aeternitas divina ut interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio, cui duratio successiva seu tempus intrinsecum absolute repugnat. Quae divinae aeternitatis notio ex Scripturarum doctrina confirmatur. »

I. Si aeternitas simpliciter concipiatur tamquam duratio ¹ initio et fine carens, sive duratio sine termino; formalis ratio aeternitatis, qualis Dei propria est, non satis declaratur ². Potest enim duratio sine termino intelligi imprimis ut duratio motus continui, in quo nullus quidem sit ultimus terminus totius durationis, singulae tamen eius partes quibus constet, terminentur. Licet huiusmodi duratio constans partibus sine initio sive sine primo termino esse non posset; potest tamen esse sine termino ultimo, atque ita haberetur numquam desitura successio continua, qua tempus constituitur ³. At vero quantum haec duratio ab absoluta perfectione absit, nemo non videt. In ea enim quod actu est, semper est minimum; alia enim non amplius sunt, alia nondum sunt, atque ideo numquam est duratio tota simul, ut in omni motu et omni successione continua cuivis facile patet ⁴.

Ulterius etsi de duratione substantiae agatur, ea intelligi potest esse sine termino a) ita, ut formaliter duratio substantiae quatenus substantiae nullas habeat successiones, adeoque nullae sint partes reales durationis; sint autem successiones ac proinde partes successivae in serie accidentium et modificationum substantiae. Sic supposito termino primo potest esse duratio substantiae formaliter secundum se sine termino ultimo et tota simul; secundum modificationes vero potest esse series, quin umquam perveniatur ad ultimum terminum, non tamen sine termino sunt partes singulae, adeoque numquam est vel esse potest tota simul. Hoc modo aeternus est spiritus creatus. b) Potest supponi substantia, in qua nec secundum se nec secundum modificationes sit ulla successio realis, adeoque nec ullae sint partes reales durationis. Haec poterit quidem esse duratio sine ultimo termino et tota simul: verum si substantia est contingens, imprimis habebit terminum primum; deinde potest habere successiones adeoque terminos singularum partium, et potest habere terminum ultimum secundum se totam. Neque enim permanentia est ex intrinseca entis finiti essentia, sed sicut initium per creationem ita perduratio existentiae est per conservationem Dei, qua desinente desineret existentia. Quot autem sunt momenta indivisibilia in successione continua reali, toties conservatio ac proinde existentia desinere potest. Unde licet reales partes successivae non sint, sunt tamen partes possibiles, quas ratione distinguere possumus ⁵. Haec autem omnia ad imperfectiones pertinent, quae quidem a nulla existentia contingente et finita abesse possunt, in Deo autem purissimo actu necessario et infinito plane repugnant.

Quare duratio divina intelligenda est ex ipsa perfectione divinae essentiae. Ex demonstratis Esse divinum est Esse a se et ex intrinseca sua ratione et essentia necessarium: ergo non solum nullum habet initium et nullum finem, nullum primum et nullum ultimum terminum; sed ei tam est essentiale, ut sit sine termino, quam est essentiale ipsum Esse a se; tamque repugnat ei initium aut finis, quam repugnat, ut Esse necessarium non sit. Porro ex demonstratis hoc divinum Esse est ex sua intrinseca ratione plenitudo entis absoluti, atque ideo in actu absoluto omnis perfectionis sine ulla potentia ad perfectionem ulteriorem. In actu autem absoluto et necessario successio nulla esse potest, nihil quod non semper eodem modo sit; nihil perfectionis potest concipi, quod non amplius vel quod nondum sit, nihil igitur prius aut posterius, sed tota plenitudo simul est et semper est.

Quatenus ergo Esse divinum est in perfectione actus, possumus illud designare nomine vitae; quatenus est permanentia, potest dici possessio; quatenus nullum habet terminum, erit interminabilis vitae possessio; quatenus nulla in actu est successio, est et dicitur tota simul; et quatenus est actus purus, in quo successio absolute repugnat, potest appellari possessio perfecta. Haec autem est absoluta et perfecta aeternitas, ut eam merito Boëthius (de Consol. l.V. pros. 6.) definit: « aeternitas est interminabilis vitae tota simul et perfecta possessio. »

Perspicuum est ex dictis, proprium characterem aeternitatis divinae formaliter spectatae esse perfectionem, quae intrinseca sua ratione excludit possibilitatem successionis. Haec autem perfectio est ipsa ratio plenitudinis entis absoluti sive actus purissimi. Proinde etiam perspicuum est, aeternitatem in plenissima significatione esse perfectionem negativam sensu superius explicato in thesi XXI. Postremo perspicuum quoque est, Deum esse suam aeternitatem.

II. Hanc aeternitatem secundum absolutam perfectionem esse Dei propriam, nulla ampliori indiget demonstratione, cum nullum in formali eius conceptu contineatur elementum, quod in superioribus non sit declaratum et vindicatum. Ceterum ubi de aeternitate Dei formaliter spectata in Scripturis agitur, ea hac fere ratione describitur.

1°. Ubi nulla adhuc erat creatura adeoque nullum tempus, hoc dicitur principium i. e. duratio, quam nihil antecedit; et in hoc principio Deus erat ἐν ἀρχῇ ἦν. Quocumque igitur cogitatio feratur, non potest concipere aliquid magis primum (si ita fas est loqui) quam perpetuum principium, in hoc autem principio Deus iam erat ⁶, ac proinde semper erat. Ita aeternitas Dei declaratur Io. I. 1. 2. coll. 3; cf. Gen. I. 1, quamvis in hisce duobus locis principium non omnino secundum eandem rationem accipi existimemus. Vide Petav. Trin. l. II. c. 8. Cf. nostrum Tractatum de Verbo Incarnato th. VIII.

2°. Deus dicitur praecedens omne tempus; est enim haec aeternitatem Dei exprimendi ratio in Scripturis communissima, ut dicatur esse « ante constitutionem mundi »; « antequam terra (per synecdochen pro universo) fieret »; « ante luciferum » etc. Atque inde vel infertur vel subiungitur existentia, in qua nec tempus est nec ulla mutatio.

« Initio tu Domine terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli; ipsi peribunt, tu autem permanes… mutabuntur, tu autem idem ipse es, et anni tui non deficient » Ps. CI. (102.) 25-28; LXXXIX. (90.)2; Ecclesi. XLII. 21.22.

Successio atque ideo deficientia est annis et tempori essentialis, eo ergo ipso quod anni Dei dicuntur immutabilis permanentia in oppositione ad mutationem et successionem, anni qui pars sunt temporis, negantur. « Qui sunt anni qui non deficiunt, nisi qui stant? Si ergo ibi anni stant, et ipsi anni qui stant, unus annus est; et ipse unus annus qui stat, unus dies est… sed stat semper ille dies, et quod vis, vocas illum diem: si vis, anni sunt; si vis, dies est. Quodcumque cogitaveris, stat tamen » Aug. in Ps. CXXI. n. 6.

3°. Hinc Dei permanentia et duratio successiva diversae plane rationis esse monstratur, ita ut in ea nihil praetereat, nihil adveniat; sed sit nunc perpetuum. Hoc imprimis declaratur in comparatione temporis cum permanentia Dei expressionibus licet non metaphysicis satis tamen luculentis, ubi dicitur coram Deo esse tempus brevissimum sicut longissimum, et vicissim longissimum tamquam brevissimum, ut dies unus, vel quo in hominum aestimatione brevius nihil est, ut « dies hesterna, quae praeteriit » 2. Pet. III. 8; Ps. LXXXIX. (90.) 4; Ecclesi. XVIII. 8. Declaratur deinde aeternitas iis locis, quibus est, erat et erit in Deo indicatur tamquam unum immutabile Esse, atque ita temporum differentiae negantur⁷. Cf. supra th. XXII. n. I.

4°. Disertissime aeternitas Dei demonstratur in Scripturis, ubi intrinseca eius ratio declaratur in ipso necessario et immutabili Esse absoluto. « Ego sum » Exod. III. etc. « Antequam Abraham fieret, ego sum » Io.VIII. 58. « Ego primus et novissimus. » « Ego sum Alpha et Omega. » De his egimus in citata thesi XXII.

5°. Igitur sensu absoluto et plenissimo Scripturae usurpant nomen aeternitas, αἰών, τῶν αἰών αἰώνων, עוֹלָם וָעֶד. עוֹלָם⁸ quando dicitur Deus permanens in aeternum, Deus vivens in aeternum, in sempiternum, in saecula saeculorum, iurans per semetipsum: « vivo ego in aeternum Deut. XXXII. 40; Ps. IX. 8; XCI.9; Dan. IV. 31; Ecclesi. XVIII.1; Apoc. I.18; IV. 9.10; V. 14, et quando Deo dicitur: ex tunc a saeculo tu es Ps. XCII. (93.) 2.

Patrum sententias in re manifestissima describere non est necesse; lege sis Petav. 1. III. c. 3. 4; Thomassin. 1. V. c. 12. 13. Vide etiam superiora th. XXIII.

De temporalium coexistentia cum divina aeternitate.

« Ex propria ratione incommutabilis aeternitatis Dei consequitur. » omnia existentia in aliqua temporis differentia coexistere secundum » suum esse actuale toti aeternitati divinae quamvis non ab aeterno; » secundum cognoscibilitatem vero ipsius esse actualis obversari incommutabili conspectui Dei ab aeterno. Quae quidem propria notio coexistentiae cum aeternitate ex disertis SS. Patrum testimoniis demonstratur. »

De omnium temporum et rerum, quae contingunt in tempore, comprehensione in aeternitate divina inter antiquiores quosdam theologos litigiose disputatum est, cum alii affirmarent omnia, quae aliquando existunt in tempore, secundum ipsum suum esse reale comprehensa esse et semper fuisse « in mensura aeternitatis », et « secundum suum esse reale ab aeterno habere coexistentiam in ipsa aeternitate »¹ ; alii contra defenderent, omnia in tempore existentia aeternitati divinae (seu quod prorsus idem est, substantiae Dei entis necessarii et immutabilis, in quo nulla possibilis est successio) utique coexistere secundum suum esse reale, quando actu existunt; sed quia actu non existunt ab aeterno, ideo hoc esse reale non habere coexistentiam in aeternitate ab aeterno: divinum tamen intuitum incommutabiliter ferri ab aeterno in triplicem statum contingentium in tempore, ut scilicet pro diversa differentia temporis sunt adhuc futura, sunt actu existentia, sunt praeterita. Dummodo habeatur genuina notio divinae aeternitatis, quae nihil est aliud quam ipsum necessarium et immutabile Esse divinum, est haec res ita per se evidens, ut numquam debuisset in controversiam vocari. Est tamen distincta quaestionis declaratio utilis maxime in hunc finem, ut recte concipiatur ratio, qua se habet obiectum scientiae Dei, quae ab aeterno fertur in ipsam rei existentiam contingentem in tempore et dicitur scientia visionis, ab his quippe notionibus pendet intelligentia aliarum gravium quaestionum, et nominatim conciliatio libertatis creatae cum incommutabili praescientia vel potius scientia Dei.

I. Ut patet ex declarato statu quaestionis,a²³ omnium quae aliquando sunt, erunt et fuerunt, praesentia in aeternitate Dei intelligi potest dupliciter: primo ita, ut praesentia sit coexistentia rerum cum aeternitate in ipsarum esse actuali; deinde ita, ut praesentia intelligatur aeterna in idea, scientia, et visione divina pro quovis statu praeteriti, praesentis et futuri, quo res quandocumque se habent. De his ex ipso conceptu aeternitatis in superiori thesi n. I. declarato manifesta omnino sunt sequentia.

1°. Quidquid incipit existere, et quidquid existit cum tempore et in tempore, necessario coexistit aeternitati seu durationi aeternae Dei, quae nihil est aliud quam ipsum Esse divinum, quatenus totum simul immutabiliter et interminabiliter permanens. Coexistit autem res temporaria secundum suam existentiam in actu spectata ipsi Esse aeterno sive durationi aeternae Dei pro eo tantum tempore, quo ipsa temporaria existentia durat; et vero coexistit res vel permanenter vel successive, prout in se durationem habet vel permanentem vel successivam. Successiva nimirum est coexistentia non quasi successio esset in ipsa duratione aeterna; sed⁴ quatenus successio est in termino coexistente, cuius singulae durationis partes durationi aeternae pro eo tempore solum, quo actu sunt, coexistunt in realitate actuali. Igitur hac actuali realitate spectata, quae nunc sunt, coexistunt aeternitati Dei; quae praeterierunt et non sunt amplius, coexistebant tunc quando erant, eidem aeternitati immutabili; quae nondum actu sed futura sunt, coexistent eidem aeternitati tunc, quando erunt: non autem praeterita uni parti, praesentia alteri, et futura iterum alteri parti durationis aeternae coexistunt, cum aeternitas divina nullas partes habeat⁵. Si igitur aeternitas consideretur secundum se, et ut est Esse permanens, quaevis res temporaria aliquando existens coexistit toti aeternitati; si vero considerentur durationes possibiles successivae, quae possent maiores ac maiores in indefinitum aeternitati coexistere, et cum his possibilibus durationibus conferatur actualis duratio rei temporariae, sic haec duratio temporaria dicitur non toti aeternitati coexistere. Quae universa ratio coexistendi exprimi potest hac formula: temporaria omnia coexistunt toti aeternitati Dei, sed non totaliter.

2°. Si spectetur esse creatum et temporarium, quatenus subest scientiae et visioni divinae, haec sane scientia eo ipso, quod est aeterna et citra omnem successionem, eodem semper modo se habet, sive creatum esse sit adhuc in se futurum, sive iam in actu, sive praeteritum. Pro unoquoque ergo suo statu ab aeterno et sine mutatione praesens est voluntati vel disponenti vel permittenti, et scientiae divinae, quae illud ab aeterno et in aeternum intuetur pro una temporis differentia ut futurum, pro alia ut actu existens, pro alia ut praeteritum. « Futura nondum sint, et praesentia iam sint, et praeterita iam non sint, ipse vero haec omnia stabili et sempiterna praesentia comprehendit. Nec aliter nunc, aliter antea, et aliter postea, quoniam non sicut nostra ita quoque eius scientia trium temporum, praesentis videlicet, praeteriti, vel futuri varietate mutatur, apud quem non est transmutatio nec momenti obumbratio » Augustin. Civ. Dei XI. 21. Secundum suam igitur cognoscibilitatem esse creatum praesens est non solum toti aeternitati, sed etiam totaliter. Igitur, ut loquitur S. Thomas cont. gent. 1. I. c. 66, « quidquid per totum decursum temporis agitur, divinus intellectus in tota sua aeternitate intuetur, quasi praesens; nec tamen, quod quadam parte temporis agitur, semper fuit existens. » Ratio autem et fundamentum huius praesentiae aeternae est, quia ab aeterno verum erat, tale esse creatum pro determinata temporis differentia esse existens, pro alia praeteritum, pro alia futurum, quas omnes differentias aeterna Dei scientia eodem semper modo intuetur. De hac re inferius dicendum erit, ubi tractabimus de scientia Dei.

II. Declaratae hactenus notionis veritas de coexistentia temporalium cum divina aeternitate confirmatur ex ss. Patrum doctrina diserta. Patres enim, ubi de rerum omnium praesentia in Dei aeternitate loquuntur, constanter eam spectant in connexione cum voluntate vel permissione et cum scientia, ac sub scientia aeterna. « Nihil non semper cum Deo fuit, quidquid in rebus est; quae etsi ad creationem sui coepta sunt, non sunt tamen ad Dei vel scientiam vel potestatem inchoata. Et testis est nobis propheta dicens: Deus qui fecit omnia, quae futura sunt⁶. Quae enim futura sunt, licet in eo quod creanda sunt, adhuc fient; Deo tamen, cui in creandis rebus nihil novum aut repens (al. recens) est, iam facta sunt, cum et temporum dispensatio est, ut creentur, et iam in divinae virtutis praesciente efficientia sint creata..... Omnis horum praeparatio Deo est coaeterna » Hilarius de Trin. l. XII. n. 39. Ita etiam Ambrosius de Fide ad Gratian. l. I. c. 15. al 7. « Deo, quae sunt futura, praesentia sunt, et ei cui praecognita sunt omnia, ventura pro factis sunt, sicut scriptum est: qui fecit, quae ventura sunt. » Augustinus frequenter haec declarat. « Ubi et quando faciat, incommutabile consilium penes ipsum est, in cuius dispositione iam tempora facta sunt, quaecumque futura sunt. Nam temporalia movens, temporaliter non movetur, nec aliter novit facienda quam facta » Aug. Civ. Dei X. 12. Luculentissime de re agit l. II. ad Simplician. q. 2. n. 2, ubi ostendit, quare in Deo potius scientia quam praescientia sit dicenda. « Si enim scientia Dei, inquit, res ipsas habet, non sunt ei futurae sed praesentes, ac per hoc non iam praescientia sed tantum scientia dici potest. Si autem sicut in ordine temporalium creaturarum, ita et apud eum nondum sunt quae futura sunt, sed ea praevenit sciendo; bis ergo ea sentit, uno quidem modo secundum futurorum praescientiam, altero vero secundum praesentem scientiam. Aliquid ergo temporaliter accedit scientiae Dei, quod absurdissimum atque falsissimum est. » Si igitur praescientia et scientia dicuntur ratione ipsius cognoscentis, quod in eo aliter se habeat praescientia, dum res nondum sunt in propria existentia; et aliter scientia, dum iam existunt: negandum est, in Deo esse praescientiam. Nam in eo nulla est successio ab imperfectiore cognitione ad perfectiorem; sed eodem semper modo res omnes pro omni suo statu scientiae aeternae et immutabili praesentes sunt. Si tamen diversus status rerum consideratur, nihil impedit, quominus cognitio, cui subest status rerum ut adhuc futurarum, praescientia, et eadem, quatenus ei subest status rerum ut iam existentium, scientia dicatur. Quia vero ad statum utrumque intuitus Dei fertur ab aeterno, successio non est in cognitione divina sed in rebus cognitis.

Imitantur Augustinum in hoc modo verissimo scientiam Dei considerandi multi Patres alii, ut Gregorius M. Moral. l. XX. n. 63. ed. Maur. « Quomodo (Deus) est praescius, inquit, dum nulla nisi quae futura sunt, praesciantur; et scimus, quia Deo futurum nihil est, ante cuius oculos praeterita nulla sunt, praesentia non transeunt, futura non veniunt; quippe quia omne, quod nobis fuit et erit, in eius conspectu praesto est, et omne quod praesens est, scire potest potius quam praescire....... Et quia ea quae nobis futura sunt, videt, quae tamen ipsi semper praesto sunt, praescius dicitur; quamvis nequaquam futurum praevideat, quod praesens videt. Nam et quaeque sunt, non in aeternitate eius ideo videntur, quia (iam actu) sunt, sed ideo (infallibili consequentia) sunt, quia videntur⁷.... In illo enim nec praeterita nec futura reperiri queunt, sed cuncta mutabilia immutabiliter durant, et quae in se ipsis simul existere non possunt, illi simul omnia assistunt. » Ita et Boëthius de Consol. l. V. pros. 6. et Anselmus de casu diaboli c. 21. scientiam potius quam praescientiam in Deo esse docent ideo, quia « scientia eius infinita praeteriti ac futuri spatia complectens omnia, quasi iam gerantur, in simplici cognitione considerat. » Qui plura desiderat, legat Didacum Ruiz de scientia Dei disp. 28. sect. 4. et disp. 25. sect. 4.

Haec itaque sunt, quae Patres disertissime docent: a) res temporariae, si « in se ipsis, secundum creationem, in eo quod creandae sunt, in ordine temporalium creaturarum, » h. e. in reali existentia spectentur, non coexistunt aeternitati divinae, nisi quando iam existunt in se ipsis. At vero b) si tempora et quae sunt in tempore, considerentur, ut subsunt « Dei scientiae, oculis, conspectui, consilio, dispositioni, praeparationi, dispensationi, potestati, praescienti efficientiae », ita omnia tempora et quae fiunt in tempore, ab aeterno et eodem semper modo simul omnia praesentia sunt scientiae ac potestati Dei, atque ex parte divinae virtutis et efficientiae iam facta, iam creata sunt⁸, quia eorum praeparatio Deo est coaeterna. Unde c) obiectum divini conspectus immutabilis et eodem semper modo se habentis est ab aeterno ipsum reale esse eorum omnium, quae fiunt et sunt in tempore, licet illud esse in se non existat ab aeterno; quia Deus « non secundum trium temporum varietatem, non aliter nunc aliter antea, non uno modo secundum futurorum praescientiam, altero vero secundum praesentem scientiam ea sentit, sed omnia stabili et sempiterna praesentia comprehendit. » Hinc d) esse rerum secundum suam cognoscibilitatem, sive hoc verum, quod tales res, tales actiones creaturarum contingentes vel etiam liberae pro certa temporis differentia existunt, hoc inquam cognoscibile esse rerum est ab aeterno obiectum (secundarium) et terminus divini intuitus; non autem tum primum incipit esse divinae intuitionis obiectum, cum sua incipit realis existentia. Quare existentia actualis in tempore est quidem ratio, cur ab aeterno verum sit, talem rem pro tali temporis differentia actu existere; et ideo actualis existentia rei in tempore est ratio, cur res eadem sit in aeterno statu cognoscibilitatis, etiam dum res nondum actu existit; ac proinde existentia actualis in tempore est conditio, sine qua illa existentia non esset obiectum aeternae visionis divinae. Attamen divinae intuitionis sive causa sive conditio non est actualis existentia ita, ut non sit intuitio nisi tum primum, cum res in se actu existit. Igitur praesentia rerum secundum esse cognoscibile in aeternitate, ratione praecedit visionem divinam; sed divina visio non solum ratione verum et tota aeternitate, ut loquitur Augustinus (Civ. Dei XII. 25.), praecedit actualem rerum existentiam. Totum potest exprimi hac formula: coexistentia actualis non est conditio necessaria aeternae intuitionis divinae; existentia actualis in tempore est fundamentum aeternae cognoscibilitatis et relationis ad intuitionem divinam; existentia actualis secundum relationem cognoscibilitatis praesens est aeternitati divinae toti et totaliter.

Hinc patet, quomodo nulla sit contradictio realis inter PP. plurimos suo loco afferendos, qui solent affirmare nominatim de actibus liberis creaturarum: non ideo esse illos actus, quia videntur a Deo; sed ideo videri, quia sunt; et inter Gregorium M. quem audivimus docentem: « quaeque sunt, non in aeternitate eius ideo videntur, quia sunt; sed ideo sunt, quia videntur. » Gregorius enim manifesto loquitur de actuali coexistentia⁹, de qua est ex dictis verissimum, non ideo res videri a Deo, quia iam actu sunt; sed immo inde, quod Deus ab aeterno res videt, consequens est infallibile. et consequentia necessaria, ut res pro temporis differentia actu .existant et ita existant, pro qua Deus et sicut Deus eas existentes videt¹⁰. Patres vero alii considerant rerum existentiam, quatenus est fundamentum, cur res tamquam existentes sint cognoscibiles, et hoc sensu ratione prior est veritas existentiae pro aliqua temporis differentia, quam eiusdem intuitio: proindeque res non ideo sunt, quia videntur; sed quia aliquando sunt, ideo ab aeterno videntur.

Post haec omnia manifestum esse puto, illius sententiae: « res omnes sunt divinae aeternitati praesentes, » non hanc posse admitti interpretationem, ut intelligatur coexistentia rerum ab aeterno. Sed supposita veritate, quod res quando sunt, coexistunt aeternitati modo supra explicato, dissidium totum ad hoc revocatur: utrum dicendum sit, praesentiam rerum in aeternitate nihil esse aliud, quam quod res cognoscuntur a Deo cognitione aeterna, in qua nulla est successio; an potius loquendum ita sit: illud ipsum esse actuale, quod secundum realem existentiam incipit in tempore, secundum cognoscibilitatem suam ab aeterno subest divinae intuitioni. Si illi, qui primo modo loquuntur, simul defendunt, res contingentes et nominatim actus liberos non cognosci a Deo ab aeterno, quatenus sunt in se ipsis, sed quatenus Deus comprehendit totam efficaciam causae, ut nonnullis placuit; discrimen inter priorem et posteriorem sententiam esset reale: si vero conceditur, quod nos infra demonstrabimus, ipsum esse actuale adeoque etiam actum contingentem et liberum in se cognoscibilem esse obiectum divinae intuitionis ab aeterno, quia ab aeterno verum est, hunc actum pro tali tempore existere; discrimen inter utramque sententiam illam evadit verbale, et lis tota erit de modo loquendi. Non potest tamen negari, secundum dicendi modum esse longe clariorem et distinctiorem.

Divina immensitas est eminentia Dei supra relationes loci et spatii.

« Sicut aeternitas se habet ad tempus, ita ad locum et spatium se habet immensitas divina. Haec igitur non solum tamquam omnipraesentia Dei intelligenda est, sed tamquam eminentia divini Esse absoluti super omnem relationem loci et spatii; sicut aeternitas eminet super omnes relationes temporis. Secundum hanc notionem attributum immensitatis tum ex absoluta perfectione divinae essentiae intelligitur, tum ex directa doctrina Scripturarum deducitur. »

I. Sicut cuivis rei quovis modo duranti potest coexistere tempus sive successio rerum, ac propterea aeterno potest coexistere tempus in indefinitum: ita etiam cuivis existenti potest coexistere aliud ea relatione, quam dicimus praesentiam; et proinde ei qui in modo existendi per praesentiam est illimitatus, possunt alia esse praesentia seu potest ipse aliis esse praesens in indefinitum. Qui autem talem habet modum praesentiae, is merito dicetur immensus. Sicut ergo prima et obvia notio aeternitatis videtur concipi per comparationem ad coexistens tempus sine limite; ita notio immensitatis primum sese offerens videtur concipi tamquam praesentia sine limite loci et spatii.

1°. Consideremus immensitatem sub hoc conceptu, utrum ea sit perfectio et Deo absolute perfecto conveniat. Praesentia spirituum (spiritum enim esse Deum nunc merito possumus supponere) non est eodem modo, ut naturalis et empirica praesentia corporum. Quae habent partes extra partes seu quae extensa sunt, possunt naturaliter aliis extensis praesentia esse solum ita, ut singularum partium diversa sit relatio praesentiae, et ut pars parti et totum toti in illo spatio respondeat, quod ipsa extensione formatur. Spiritus contra se totis (neque enim habent partes) possunt suam praesentiam exhibere pluribus simul, atque adeo etiam extensis et spatiis ita, ut spiritus totus sit in toto et totus in singulis partibus. Haec vero vis praesentiae sine dubio est perfectio aliqua in spiritu, eoque maior, quo ad plura extendatur vis sese praesentem exhibendi. In spiritu autem finito haec vis nec illimitata esse potest, sed necessario suos habet limites; nec fortasse quoad totam suam efficaciam semper est in actu, sed quadamtenus solum in potentia esse poterit (cf. Suarez Metaphys. disp. 51. sect. 4. n.32. sqq.). Huiusmodi autem limitationes omnes in spiritu infinito plane repugnant¹.

Itaque a) Deus substantia spiritalis infinite perfecta esse non potest, quin possit esse praesens aliis existentibus, quaecumque supponantur existere. b) In Deo spiritu infinito et actu puro non potest concipi vis praesentiae partim in actu partim in potentia; sed tota est semper in actu, quatenus est aliquid reale in Deo, cum realiter non sit aliud quam ipsa existens substantia intellectualis absolute perfecta, quae quidquid est, in actu est (cf. supra p. 302.)². c) Vis praesentiae non potest in Deo esse restricta ad aliquos limites, ultra quos Deus non sit praesens actu; sed est virtus absoluta cui repugnat omnis limitatio, seu Deus formaliter ut substantia praesens est virtus et perfectio absoluta sine limite etiam in ratione praesentiae. Ergo sine dubio immensitas sub hoc conceptu, quod Deus intrinsece determinatus est ad intimam praesentiam in omnibus existentibus in indefinitum, est perfectio inclusa in absoluta .perfectione Dei.

Bene autem advertatur ad praecavendam ambiguitatem, praesentiam dici posse dupliciter: a) ut connotat creaturam realiter coexistentem. Hoc modo omnipraesentia est attributum relativum ad extra, et ratione termini contingentis non nisi ex hypothesi necessaria; in hypothesi autem creaturae existentis, necessario consequitur omnipraesentia relativa ex absoluta perfectione entis (cf. supra p. 357. 258. 311.). Nos autem non de relativo sed de absoluto attributo nunc agimus. Itaque b) praesentia potest intelligi, ut est perfectio absoluta³ in Deo. Hoc modo est ipsum absolutum Esse divinum illimitatum in praesentia, quam nos declaramus per adsignificationem coexistentiae solum possibilis creaturarum in indefinitum. De hac igitur praesentia seu melius adsentia absoluta (cf. Suarez Metaphys. disp. 30. sect. 7. n. 35.) nunc solliciti, eam dicimus esse divinam immensitatem, per quam Deus ita existit, ut nulla creatura sit possibilis, nullus possibilis locus, nullum possibile spatium, quibus Deus si creata illa ubicumque et quantacumque existerent, non esset intime praesens absque ulla sui⁴ mutatione. Cf. Anselm. Monolog. c. 23.

In hac, quam⁵ modo dedimus, notione immensitatis Dei forte conquiescere possemus, quin quaereremus ulterius, quid ea sit. Re tamen vera hanc notionem esse imperfectissimam, quisque facile sentit. Explicatio enim fere repetitur ex relatione rationis ad creaturas possibiles vel, quod perinde est, ad loca et spatia possibilia (spatium imaginarium dicunt); fundamentum autem huius relationis, quod solum proprie est attributum absolutum immensitatis, manet obscurissimum. Immo periculum est, ne (quemadmodum S. Augustinus sibi adhuc iuveni contigisse narrat Confess. VII. 5.) immensitatem ex hac explicatione concipiamus velut infinitam quandam extensionem et diffusionem; similiter ac proclivis est error, quo aeternitas concipitur velut infinitum tempus et infinita successio, dum ea explicatur per relationem rationis ad tempus possibile (sive imaginarium, ut aiunt). Poterit quidem hic error iudicii vitari adiuncta negatione, non esse immensitatem per modum diffusionis, sicut aeternitas non est per successionem; conandum tamen est, ut si fieri potest, conceptum immensitatis informemus paulo expolitiorem, ex quo rationem ipsam intelligamus, cur ea nec sit nec esse possit diffusionis et extensionis instar.

2°. Quando cogitamus obiectivam veritatem in ordine metaphysico, seu quod idem est, quando cogitamus leges absolute necessarias, quibus subest et regitur, quidquid est vel esse potest, facile intelligimus eas veritates sive leges ontologice priores esse et independentes ab omnibus relationibus loci et spatii; contra vero locum et spatium iis legibus subesse et illis regi⁶. Quia igitur illa independentia ab huiusmodi relationibus nobis est immediate evidens, ipsam quaestionem iudicamus absurdam, utrum hic vel illic, utrum etiam extra huius universi fines et spatia aeque verum sit e. g. idem non posse simul esse et non esse, aequalia aequalibus addendo effici summas aequales etc. Scilicet veritates necessariae et essentiae per se spectatae sunt exemptae ab omnibus loci relationibus, iisque constat sua propria ratio, etiam ubi nullus sit locus, nullum spatium, nihil quod dicatur hic aut illic. Si autem est aliquis locus et aliquod spatium sane ratio veritatis etiam illic sibi constabit, non quasi veritas ad locum se moveret, vel in loco circumscriptive aut definitive esset; sed immo ideo veritatis ratio ubique eadem est, quia in se ipsa independens est a limitibus omnibus localibus. Iam vero quis non videt, aeque esse absurdum in quaestionem vocare utrum ea, quae est ipsa veritas et radix ac fundamentum omnis veritatis, hic sit vel illic. Est ipsa veritas (ἡ αὐτοαλήθεια) ontologice prior omni eo, quod dicitur hic vel illic: omnis locus, omnis situs, omne spatium non solum in realitate sua, si quam habet, sed in ipsa sua possibilitate ab ea pendet; et ideo ea est supra omnes et extra omnes huiusmodi relationes. «Et respexi alia, et vidi tibi debere, quia sunt; et in te cuncta finita, sed aliter non quasi in loco, sed quia tu es omnitenens manu veritate » S. Aug. Confess. VII. n. 21. Quare si nullus est locus et nullum spatium et nulla creatura, ipsa veritas in se est: « ante omnia Deus erat solus; ipse sibi et mundus et locus et omnia » Tertullian. cont. Prax. c. 5. Cum autem cogitatur locus et spatium et quaelibet creatura, non potest mente concipi existens alicubi, nec potest existere alicubi, quin illic etiam sit ipsa veritas Deus: non quasi veritas Deus per aliquam mutationem alio iam modo existeret quam antea, vel illic esse inciperet, ubi antea non erat; sed mutatio facta est in re creata, in loco vel in spatio, quae antea non erant. Antea nullum erat hic et illic; dum autem sunt, non possunt esse nisi in Deo et cum Deo. Deus itaque nusquam est localiter (situ, circumscriptione, limitatione ad aliquod ubi, extra quod non sit); sed ubique est, sicut veritati et sapientiae convenit et ex intrinseca ratione necessarium est. « Non parum apprehendisti, si hoc tibi de eo (Deo) compertum est, quod nusquam sit, qui non excluditur loco. Suo autem illo sublimi et incomprehensibili modo, sicut omnia in ipso, sic ipse in omnibus est » S. Bernard. Consid. V. c. 6.

Quoniam ea omnia, quorum nos existentiam intuemur, secundum categorias spatii et temporis (που και ποτε) conspicimus, ipsorumque spirituum creatorum praesentia intra certos limites et ad locum intelligibilem restricta est, ut ait Damascenus (Fid. orthodox. II. 17.), oritur nobis magna difficultas concipiendi existentiam exemptam ab omnibus hisce relationibus. Hanc autem superandi nulla aptior, nulla rei ipsi magis propria ratio excogitari posse videtur, quod Augustinus longis meditationibus expertus est, quam ut Deum cogitemus secundum quod est Veritas et Sapientia. « Ne igitur quasi spatiosa magnitudine opinemur Deum per cuncta diffundi, sed ita potius, sicut est magna sapientia » Augst. ep. 187. ad Dardan. c. 4. n. 11. « Numquid enim nihil est veritas, quoniam neque per finita neque per infinita locorum spatia diffusa est? Et clamasti de longinquo: immo vero. Ego sum qui sum » Id. Confess. VII. c. 10. Cf. contr. epistol. Manichaei cc. 15-19.

II. Secundum hanc autem rationem conceptu immensitatis iam constituto, eiusdem immensitatis veritas ex ipsa infinita Dei perfectione consequitur, non solum eo quod ipsa virtus praesentem se exhibendi perfectio est simpliciter, et ideo Deo sine limitatione et in actu, sive ipsa praesentia illimitata necessario competit, ut superius dictum est; sed etiam immediate ex formali ratione, quod Deus est ipsum Esse absolutum, absoluta veritas et sapientia et potentia substantialis.

1°. Itaque est evidenter absurdum, ipsum Esse absolutum, ipsam veritatem et sapientiam vel cogitando concipere subiectam quibusvis loci et spatii relationibus, ita ut intra determinatos limites esse possit, ultra quos non sit amplius ipsum Esse, ipsa veritas et sapientia et potentia. Ipsa absoluta veritas et sapientia et potentia activa, absoluta virtus et ἐνέργεια eo ipso quod est, exempta est ab omnibus limitationibus localibus, et nusquam esse potest ut aliquid definitum loco, ultra quem non sit; et ubique est ut supra et ultra omnem locum, locus autem et spatium et creatura quaecumque, si est, in ipsa absoluta virtute est, nec haec alicubi absens concipi potest.

Hinc patet a) absurdum fuisse et miserrimum lusum imaginationis, dum veteres haeretici nonnulli, recentius vero Augustinus Steuchus Eugubinus, et Calvinianus Vorstius (vid. Petav. l. III. c. 7.) Deum non essentia, sed solum potentia et operatione ubique esse docebant. An ipsa veritas, ipsa sapientia, ipsa virtus absoluta nescio quod punctum mathematicum iis esse videbatur, ex quo operationes tamquam radii ex sole egredi fingendae sint? Infertur b) ex doctrina tradita, virtutem absolutam non posse concipi alicubi operantem, ubi non est ipsa eius essentia et substantia. Hoc autem theorema necessario consequitur ex eo, quod repugnat intrinsecae naturae illius, qui est ipsa absoluta virtus, ut alicubi sit absens atque ita subiectus limitationibus loci aut spatii, quin opus sit appellare ad illud effatum, quod saepe principii instar adhiberi solet: « non datur actio in distans. » Hoc enim principium universim de actione intellectum saltem non est evidens, et a pluribus gravibus theologis negatur vel in dubium vocatur cum Scoto, Gabriele Biel, Valentia, Vasquezio, Franc. de Lugo etc. Itaque actio divina in distans non datur nec concipi potest, quia nihil est nec concipi potest a Deo distans, ut probavimus; illationem vero non urgemus, qua multi iuxta axioma enuntiatum immensitatem deducunt ex eo, quod Deus ubique operatur vel operari potest.

2°. Dei immensitatem et cum ea intime nexam omnipraesentiam in catholicae fidei doctrina contineri, ex universali ecclesiastica praedicatione manifestum est. Patrum doctrina non modo dogma ipsum comprehendit; sed etiam explicationem dogmatis· paulo ante a nobis propositam distincte complectitur, ut ex illis non modo an sit, sed etiam quid sit divina immensitas, quantum in hac nostra caligine concessum est, intelligere possimus. Ne longiores simus, Patrum declarationes apud Petavium. l. III. c. 7-10. legantur, ex quibus unusquisque confirmatam videbit nostrae thesis probationem, quae ut non aliud sit quam doctrinae Patrum commentarius, operam dedimus.

Ad Scripturas quod attinet, in iis accommodate ad nostrum intelligendi modum Dei immensitas eo fere modo per oppositionem ad limites loci et spatii describitur, quo aeternitas eximitur a limitationibus temporis. a) Sicut aeternitas exprimitur eo, quod Deus dicitur esse quovis tempore et ante omne tempus; ita immensitas explicatur per Dei praesentiam in omni loco et spatio, cuius universitas dici solet « coelum et terra, » una cum declaratione, Deum nullis spatiis comprehendi. « Coeli et terrae cum sit Dominus, non in manufactis templis habitat…. Quamvis non longe sit ab unoquoque nostrum; in ipso enim vivimus, et movemur, et sumus » Act. XVII. 24. 27. 28. « Numquid non coelum et terram ego impleo? » Ier. XXIII. 24. « Ergone putandum est, quod vere Deus habitet super terram? Si enim coelum et coeli coelorum te capere non possunt, quanto magis domus haec, quam aedificavi? » 3. Reg. VIII. 27 ; 2. Paral. VI. 1. « Excelsior coelo est , et quid facies? profundior inferno, et unde cognoscces? longior terra mensura eius, et latior mari » Iob XI. 8. Pariter b) sicut aeternitas exprimitur eo, quod in Deo dicitur omne tempus, praeteritum, praesens et futurum esse unum, ac proinde differentia et successio temporis negatur; ita declaratur immensitas eo, quod prae divina praesentia longinquum et propinquum in spatio unum est, ac consequenter prae illo differentia locorum et spatii nulla est. « Putasne Deus e vicino ego sum, et non (etiam) Deus de longe? Si occultabitur vir in absconditis, et ego non videbo eum? » Ier. XXIII. 23. « Si ascendero in coelum, tu illic es; si descendero in infernum, ades. Si…. habitavero in extremis maris, etenim illuc manus tua deducet me » Ps. CXXXVIII. 8. « Deus in coelo sursum, et in terra deorsum » Ios. II. 11. Denique c) sicut aeternitas exprimitur eo, quod divina duratio nec initium habet nec finem; ita immensitas exhibetur, eo quod divina praesentia nullum habet terminum. « O Israel quam magna est domus Domini, et ingens (ἐπιμηκης) locus possessionis eius. Magnus est et non habet finem, excelsus et immensus » (μεγας καὶ οὐχ ἔχει τελευτὴν, ὑψηλὸς καὶ ἀμέτρητος) Baruch III. 25.

Deus adest creaturis omnibus secundum essentiam, praesentiam et potentiam.

« Immensitas divina cum adsignificatione existentium creaturarum » est omnipraesentia, in qua non sine fructu Doctores haec tria distinguunt, quod Deus intime adest omnibus creaturis per essentiam, itemque multiplici modo diverso per praesentiam et potentiam. »

Ad complendam doctrinam in thesi superiori expositam, hic spectamus attributum absolutum immensitatis secundum suam relationem rationis ad extra sive secundum coexistentiam rerum, quae sunt in loco et spatio, aut quomodocumque existere dicantur.

De coexistentia omnis loci et omnis spatii et omnis creaturae¹ apud Deum et in intima praesentia Dei post explicatam divinam immensitatem absolute spectatam nulla amplius potest esse difficultas. Eo ipso enim, quod creaturae actu existunt, Deus ratione suae immensitatis est eis necessario intime praesens; nec omnipraesentia secundum formalem suum conceptum in Deo aliud est, quam ipsa immensitas cum adsignificatione coexistentis creaturae. Solent vero theologi et ascetae cum Magistro 1. dist. 37. et S.Thoma 1. q. 8. a. 3. distinguere triplicem rationem, qua Deus est in omnibus creaturis per essentiam, praesentiam, et potentiam.

Quod in hac distinctione potissimum spectatur, illud est, ut declaretur Deum non solum in omnibus esse per operationem aliquam, qui gravissimus nonnullorum fuit error, sed esse ubique divinam ipsam naturam et substantiam; ut deinde explicite doceatur hanc existentiam Dei in omnibus non esse velut otiosam et inertem, sed esse maxime actuosam praesentiam primae causae omnis esse et omnis boni. Ceterum non omnes theologi eodem modo explicant, quas distinctas rationes et relationes hisce nominibus significatas velint. S. Thomas ipse paulo aliter rem explicat in commentario ad 1. dist. 37. q. 1. a. 2, et aliter in Summa 1. q. 8. a. 3. Ambiguitas fere tota est in explicatione , quid significet esse in omnibus per praesentiam, prout distinguitur a modo existendi in omnibus per essentiam et potentiam. Angelicus in Summa 1. c. explicat: « est per praesentiam in omnibus, in quantum omnia nuda sunt et aperta oculis eius; » in commentario vero 1. c. « secundum hoc, inquit, quod operatur in re, dicitur esse in re per praesentiam…. et quia operatio non deserit virtutem divinam, a qua exit, ideo dicitur esse in re per potentiam, et quia virtus est ipsa essentia, ideo consequitur, ut in re etiam per essentiam sit. »

Quatenus itaque consideratur Deus in omnibus esse per essentiam, abstrahendo ab operatione Dei in creatura, a modo quo se manifestat, a donis quae confert, a speciali ratione, qua creaturam elevat et sibi coniungit, sed spectata solum existentia essentiae per sese, Deus ubique necessario et eodem modo est. Cum hac vero existentia in omnibus per essentiam nexum est, ut sit in omnibus per potentiam, quatenus omnia in toto suo esse, in omni sua perfectione, in omni suo actu pendent a conservatione et actione divina, quae ceterum est realiter ipsa essentia divina intime praesens. Pariter ex existentia in omnibus per essentiam consequitur, ut sit in omnibus per praesentiam, generatim quidem tamquam inspector et « oculus lucidior super solem » tenens sibi intime praesentes creaturas tum omnes tum singulas; speciatim vero dicitur Deus esse alicubi et esse in creaturis per praesentiam singularem, ubi sublato velut velamine sese praesentem ostendit singularibus manifestationibus, singularibus donis tum transeuntibus tum praesertim permanentibus, singulari elevatione et coniunctione creaturae secum ipso, praesertim creaturae rationalis, cui se ipsum velut tradit et speciali modo unit ut obiectum fidei, spei, charitatis, visionis et beatificae fruitionis.

Hinc manifestum est, Deum ubique per essentiam, non tamen ubique eodem modo esse per potentiam et praesentiam. Sic in Scripturis dicitur Deus speciali modo esse cum Abraham, Isaac et Iacob, cum Moyse, Iosue, Gedeone, Davide, Salomone etc. « Ero tecum et benedicam tibi; » « noli timere, ego tecum sum » Gen. XXVI. 3. 24; XXXI. 3. 38; Exod. III. 12; Deut. XXXI. 23;. Ios. I. 5. sqq.; Iud. VI. 16; 2. Reg. VII. 3. 9; 3. Reg. XI. 38. Pariter ubi Deus se manifestavit visionibus singularibus Iacob Gen. XXVIII. 17; Moysi Exod. III. 5, locus dicitur « domus Dei et porta coeli, » « terra sancta. » In tabernaculo et in templo dicitur Deus habitare, quia eum locum sibi voluit consecratum, ut in eo speciali modo se manifestaret tum signis sensibilibus, tum exauditione precum, et ut ibi speciali modo agnosceretur praesens, ac sibi praesenti cultus exhiberetur. « Sint oculi tui aperti super domum hanc die ac nocte, super domum, de qua dixisti, erit nomen meum ibi… ut exaudias deprecationem servi tui et populi tui Israel, quodcumque oraverint in loco isto » 3. Reg. VIII. 29. 30. etc. Ex his etiam patet, quomodo Deus sit speciali modo in phaenomenis et apparitionibus, quibus suam praesentiam supernaturaliter manifestat, cuiusmodi in V. T. frequentes sunt, et in N. T. columbae species super Christum baptizatum, linguae ignitae super Apostolos etc. Ad animas rationales dicitur venire, in eis sanctificatis habitare et manere, tum quod eis praesens intime per essentiam in eis perpetuo diffundit et in eis conservat et amplificat pretiosa dona gratiae et charismata, quibus assimilatione supernaturali ad ipsum in adoptiva filiatione constituuntur; tum quod ita sanctificatis se ipsum immediate ut obiectum fidei, spei et charitatis exhibet. Manent ipsae animae in Deo tamquam obiectum paternae cognitionis et dilectionis, ut vitam aeternam eis conferat; et manet Deus in eis tamquam obiectum cognitionis et dilectionis filialis, ita ut mutua amicitia inter ipsas et Deum intercedat. Porro explicatur ex dictis specialis praesentia Dei Spiritus Sancti revelantis in prophetis et Apostolis, assistentis et gubernantis in Ecclesia: « Paracletus vobiscum in aeternum; » « ecce ego vobiscum omnibus diebus » Io. XIV. 16; Matth. XXVIII. 20. In coelo vero Deus praesens sese in omnibus angelis et sanctis revelata facie manifestat, sese videndum, amandum et fruendum exhibens, sicut est, in plenitudine suae essentiae, veritatis, bonitatis et pulchritudinis, quae uno nomine dicitur gloria Dei. « Licet enim ubique esse non dubitetur, inquit S. Bernardus (in Ps. Qui habitat, serm. 1. n. 4.), sic tamen in coelo est, ut ad eius comparationem nec esse videatur in terris. Propter quod et orantes dicimus: Pater noster, qui es in coelis. Sicut enim anima cum in toto quoque sit corpore, excellentius tamen et singularius est in capite, in quo sunt omnes sensus…. unde quantum ad eum modum quo in capite est, cetera membra videtur quodammodo non tam inhabitare quam regere: ita si praesentiam illam cogitemus, qua beati angeli perfruuntur, videmur vix aliquam Dei protectionem et nomen habere. « Praesentia autem omnium intima et sublimissima est Verbi in humana natura Christi per unionem hypostaticam, ubi Dei Filius naturam creatam et visibilem suam facit, atque ita secundum naturam assumptam persona divina ipsa se reddit visibilem: « quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus et manus nostrae contrectaverunt de Verbo vitae: et vita manifestata est et vidimus » etc. 1. Io. I. 1. 2.

Ex his omnibus intelligitur, quomodo Deus licet necessario ubique praesens, dicatur accedere, venire ad creaturam, vel ab ea recedere et eam relinquere, et quomodo persona secunda ac tertia intelligantur mitti ad creaturam. Haec videlicet non possunt intelligi de praesentia simpliciter secundum essentiam; sed intelliguntur eo, quod Deus secundum praesentiam et operationem specialem, modo declarato incipit aut desinit esse in creatura, ex qua utraque sive praesentia sive absentia mutatio, ut patet ex saepe iam repetitis, non oritur in Deo sed in creatura. « Nec ibi deest, ubi longe est; quia ubi non est per gratiam, adest per vindictam; omnia tangit, nec tamen aequaliter omnia tangit…. et cum ipse numquam sibimet ipsi sit dissimilis, dissimiliter tangit dissimilia » S. Gregor. M. in Ezech. l. I. hom. 8. n. 16.

Corollarium ad theses antecedentes. Si cum attributis immensitatis et aeternitatis Dei conferamus spatium et tempus, quod solet dici imaginarium, facile intelligitur, cum hoc utrumque extra mentis conceptum nihil sit reale, non nisi absurde illud cum immensitate, hoc cum aeternitate Dei confundi posse. Conceptum spatii imaginarii efformamus, dum negative abstrahimus ab existentia corporum sive potius a reali existentia omnis creaturae, quae in modo praesentiae limitata est, et positive intelligimus possibilitatem corporum et extensionis sive creaturarum existentium in indefinitum. Sicut vero Deus propter absolutam perfectionem suae praesentiae nullis subest limitibus loci et spatii realis; ita etiam nullis subest huiusmodi limitibus, qui tantum sint possibiles. Sicut ergo Deus propter eminentiam suae praesentiae in spatio reali nullibi est definitive vel circumscripte, ubique vero per simplicem existentiam; ita propter eandem suam exemptionem ab omnibus loci relationibus limitantibus praesentiam, etiam in locis possibilibus, quae possumus in indefinitum concipere, nullibi est et ubique, licet ibi nulli rei sit praesens, quia ibi nulla res existit.

Similiter conceptum temporis imaginarii efformamus, negative abstrahendo ab omnibus successionibus realiter existentibus, et positive concipiendo successiones continuas in indefinitum possibiles. Nullam autem concipere possumus, quae, si realiter existeret, non necessario foret coexistens eidem aeternae et immutabili durationi divinae, cui coexistunt successiones temporum reales, quae nunc sunt.

Ex his porro intelligitur, corrigendum esse iudicium, si quis forte maiorem ac maiorem in indefinitum vel immensitatem vel durationem Dei sibi fingat. Immensitas enim est simplicissima absoluta perfectio in ordine praesentiae, semper eadem, qua Deus exemptus est ab omni limitatione locali; et aeternitas est simplicissima absoluta permanentia sine ulla possibili successione semper eadem: spatia vero et loca, quibus Deus immensus praesens sit, et successiones ac tempora, quae Deo aeterno coexistant, possunt in indefinitum multiplicari, quin umquam ad ultimum terminum perveniatur. Secundum has successiones possibiles particulae temporis ante et post , prius et posterius , duratio maior et minor explicari debent, quando illuc transferuntur, ubi nullum erat tempus sed divina tantum aeternitas, ut quando dicitur mundus creari potuisse citius vel tardius, et quaeritur, « cur potius tunc et non antea factus sit; quemadmodum quaeri potest, cur hic potius, ubi est, et non alibi. » Vide disputationem Augustini Civ. Dei XI. 5, cuius conclusio est: « quod si dicunt inanes esse hominum cogitationes, quibus infinita imaginantur loca, cum locus nullus sit praeter mundum, respondetur eis, isto modo inaniter homines cogitare praeterita tempora vacationis Dei, cum nullum tempus sit ante mundum.»²