Tractatus de Deo uno secundum naturam

DE SUPERNATURALI MANIFESTATIONE DEI EXISTENTIS.

De manifestatione in factis supernaturalibus, quatenus ex eis Deus ratione intelligibilis est.

« Praeter manifestationem Dei in operibus naturae alia est factis supernaturalibus comprehensa. Supernaturalium enim factorum complexus ut aspectabilis ordo historicus et novum quoddam universum, Dei existentiam et perfectiones multiplices splendidissime manifestat, quatenus imprimis ratio ipsa et factorum existentiam et eorundem cum existentia Dei Deique perfectionibus necessarium nexum certo assequitur. »

Quo effectus sunt perfectiores, eo manifestius, dummodo formaliter ut effectus cognoscantur, et existentiam suae causae et huius perfectiones demonstrant. Si ergo iam ex operibus naturae « ad hoc prolatis, ut a primordio Deus cognosceretur » (Tertull.), tam luculenter refulgent creatoris omnipotentis existentia et attributa; fieri nequit, ut in manifestatione superaddita, quae operibus constat ordinis longe sublimioris hunc ipsum in finem editis, ut qui in priori Deum non agnoverunt, hac secunda percellantur, Deus infinite potens, sapiens, bonus et misericors humanae cognitioni non se ingerat radiis lucidissimis. Hinc SS. Patres, quando manifestationem conferunt utramque, naturalem illam prae hac supernaturali tenuem adumbrationem de longinquo conspectam solent appellare. « Nemo negat, quia nemo ignorat, inquit Tertull. de spectat. c. 2, quod ultro natura suggerit, Deum esse universitatis conditorem. » Continuo vero quae sit haec Dei manifestatio prae altera supernaturali, declarat: non « penitus Deum norunt nisi naturali iure non etiam familiari, de longinquo non de proximo. » Et Clemens Alex. Strom. VI. p. 635: « quod Deum norunt non secundum perfectam cognitionem (ἐπιγνωσιν) sed secundum quandam circumfulsionem (κατα περιφασιν) ¹ Graecorum praestantissimi, Petrus docet in Praedicatione » (opere supposititio). Vide etiam Strom. V. p. 612. « Deum esse quandam vitam aeternam... sapientem, sapientes facientem nonnulli etiam huius saeculi philosophi viderunt. Veritatem fixam... ubi sunt omnes rationes rerum omnium creatarum, viderunt quidem sed de longinquo, viderunt sed in errore positi... Nam quia viderunt etiam ipsi, quantum ab homine videri potest, creatorem per creaturam, factorem per facturam, fabricatorem mundi per mundum, Paulus Apostolus testis est, cui utique debent credere Christiani » Aug. Serm. 141. n. 1.

Iam vero si supernaturalem ipsam manifestationem consideremus imprimis ut seriem quandam ex factis historicis maximis et rebus mirandis constantem, sub hac ratione illa constituit universum quoddam, cuius existentia certitudine historica maxima innotescit, et cuius nexum necessarium cum existentia causae ratio plane perspicit. Nec minus certo ratio intelligit, hanc causam non posse esse nisi ens ab omnibus viribus aspectabilis huius mundi totaque eius collectione omnino diversum, infinite potens, bonum, sapiens, omniscium, providum ac denique Deum, quem ipsa doctrina connexa cum factis supernaturalibus annuntiat, et ad quem in suis infinitis perfectionibus cognitioni humanae manifestandum illa facta intrinsecum ordinem habent. Ut nexus hic necessarius existentiae effectuum, qui manifestationem constituunt, cum existentia causae sese manifestantis ratione intelligatur, sufficit vel obvia effectuum consideratio, quatenus mere historice innotescunt.

1°. Conferatur status et conditio societatis christianae iam constitutae saeculo e. g. IV. et deinceps cum conditione societatis humanae moraliter eiusdem, ut se habuit in praeteritis generationibus (Act. XIV. 16.) Ex hac comparatione instituta evidens erit, factam esse conversionem ingentem, mutationem universalem primum quidem in principiis et ideis religiosis, in cultu et moribus; inde vero mutationem eandem pervasisse instituta omnia privata et publica, totam denique cogitandi, sentiendi agendique rationem. Videmus universam societatem summo odio prosequi et contemptu, quidquid paulo ante coluerat velut gloriae et felicitatis publicae palladium; rudes aeque ac doctos principiis institutos sublimissimis, quibus si quid affine philosophorum aliquis « caeca felicitate » aliquando opinatus fuerat, divinus dicebatur; virtutes, quarum antea ne nomina quidem innotuerant, in summo pretio habitas ab omnibus, numquam audita fortitudine exercitas a plurimis.

Rerum haec conversio causam postulat proportionatam. Atqui a) haec causa nulla est in ipsis elementis societatis antecedentis; tota enim ratio vitae et societatis gentilis et ratio nova vitae ac societatis christianae ita opponuntur, ut omnino manifestum sit, ab eius sola potestate, cui ipsae animae mentesque omnium hominum subduntur, quique vires addere potest natura superiores hanc conversionem repetendam esse ². b) Constat a posteriori et ex historia, conatus omnes a societate gentili per tria saecula incredibili pertinacia et crudelitate adhibitos fuisse ad impediendum effectum; media vero ad eum producendum, si humana spectentur et in se, huiusmodi erant, ut potius ad eum impossibilem reddendum excogitata viderentur. Ex parte altera c) constans et latissime patens series miraculorum, prophetiarum quae adimplentur, supernarum collustrationum et confortationum animorum, quae mirandis in effectibus apparent, demonstrat eum auctorem, cui totum universum corporeum et spiritale subiectum est. Ergo universim christiana oeconomia tota iis nititur principiis, iis continetur mediis, iis fulget internis externe sese manifestantibus donis et charismatum perfectionibus, ut non possit non esse opus illius, qui sit infinite bonus, sapiens, omnipotens, creator et sanctificator, quem religio christiana ipsa suum auctorem profitetur. Sese exhibet ergo christiana oeconomia ut supernaturalem creationem Dei ³, et ipsa sua existentia est ac intelligitur supernaturalis manifestatio Dei. Quemadmodum vero prima christianae societatis institutio Deum exhibet ut causam suam creatricem, ita eiusdem conservatio est continua manifestatio Dei supernaturali virtute eandem conservantis, protegentis, nutrientis.

2° Historia christiana intime nectitur cum historia populi electi V. T. ut perfectio cum sua inchoatione. Hanc si consideremus, evidenter apparet totius nationis Iudaicae vita religiosa et politica per bis mille annos omnino diversa a religione, vita et moribus omnium gentium. Tota autem haec ratio diversa integrae nationis, quae inter omnes vicissitudines eundem semper servat characterem, complexa est cum factis supernaturalibus, cum prophetiis editis ac adimpletis, cum theophaniis non solum per intervalla sed per plura saecula serie continua, et inde a magna apparitione in Sinai etiam permanenter in conspectu totius nationis exhibitis ⁴. Porro complexus hic supernaturalium factorum non solum velut per accidens adiungitur, sed constituit fundamentum et elementum essentiale totius historiae religiosae et politicae, ita ut haec sine illis nec intelligi nec explicari possit. Atqui omnia haec facta, prophetiae, apparitiones, historia tota evidenter eo unice diriguntur, ut Deus populo suo Dominus omnipotens, sapiens, providus, bonus et iustus sese manifestet. Tota ergo historia V. T. non est nisi continua Dei divinorumque attributorum manifestatio.

3°. Manifestationes omnes antecedentes tamquam praeparatio omnesque subsequentes tamquam effectus et continuatio ad unam magnam collimant manifestationem, quae est in Deo ipso incarnato: « magnum pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, iustificatum est in Spiritu, apparuit Angelis, praedicatum est gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria » (1. Tim. III. 16; Tit. III. 4.). Unde Ioannes ubi enarrat mysterium, quo Deus in assumpta natura humana factus est visibilis, exclamat: « vidimus gloriam eius, gloriam quasi (ὡς utpote) unigeniti a Patre plenum gratiae et veritatis. » Licet enim illum ipsum qui visibilis apparuit, verum Deum esse, discendum erat doctrina et credendum auctoritati, de qua nunc non agimus; attamen Christus spectatus in tota sua vita mirabili cum omnibus portentis, quae sua virtute patravit, simulque spectatus in connexione cum tota historia Testamenti antecedentis, quae erat ad ipsum praeparatio ut ad complementum, et in connexione cum tota historia christiana subsequente, quae ab ipso pendet ut a causa et principio, et quae utraque est ad ipsum ut ad finem, non potest non intelligi fastigium manifestationis Dei. Quaerit Cyrillus Alex. (in Io. Opp. T. IV. p. 77.), unde fuerint ista prophetarum suspiria: emitte lucem tuam etc., cum lux iam esset in mundo. Interrogationi respondet: « qui pridem cogitatione apprehendi poterat, is iam ipsis etiam corporis oculis visus compactiorem, ut ita loquar, cognitionis Dei sensum ingessit miraculis et magnificis operibus cognitus » ⁵.

Quemadmodum igitur universum hoc aspectabile a Patribus merito dicitur praeconium, proclamatio, doctrina de Deo (vide supra), quia Deum humanae rationi manifestat; ita multo etiam magis universum supernaturale, cuius suprema lineamenta descripsimus, solum adhuc spectatum obiective ut complexus factorum, praescindendo a formali revelatione cui fides respondet, dici debet obiectiva Dei doctrina de se ipso. « Sicut enim humana consuetudo verbis, ait praeclare Augustinus (ep. 102. al. 49. ad Deogratias quaest. 6.), ita divina potentia etiam factis loquitur; et sicut humano sermoni verba nova vel minus usitata moderate et decenter aspersa splendorem addunt, ita in factis mirabilibus aliquid significantibus quodammodo luculentior est divina eloquentia. » Scilicet non solum verbis, sed praeter verba et una cum verbis « contestatur Deus signis et portentis et variis virtutibus et Spiritus Sancti distributionibus » Heb. II. 4.

De existentia Dei revelata et ideo per fidem credenda.

« Dei existentia non solum lumine rationis cognoscitur, sed etiam revelato verbo Dei promulgata est; quare eadem sicut sub una ratione est praeambulum fidei, ita sub alia ratione est veritas fidei, credenda propter auctoritatem Dei revelantis, cuius fidei actum neque impedit evidentia cognitionis rationalis, nec antecessio cognitionis Dei revelatoris, quae ad omnem formalem actum fidei natura prior et fundamenti instar supponitur. »

I. In superiori thesi facta supernaturalia, prophetias adimpletas, conversionem mirabilem gentium, superna charismata etc. consideravimus ut medium cognitionis Dei, quatenus ratio ipsa pro effectu sive potius effectuum complexu intensione maximo, extensione amplissimo causam postulat et causae perfectiones effectui respondentes, hocque sensu diximus universum supernaturale sicut naturale dici posse metaphorice doctrinam et locutionem Dei. Verum si tota illa obiectiva manifestatio supernaturalis prae suo scopo immediato et secundum rationem maxime propriam spectetur, facile apparet, eam non solum metaphorice¹, ut est obiectiva manuductio ad cognitionem Dei, doctrinam esse et locutionem, sed sensu proprio constituere elementum essentiale verbi et revelationis Dei ². Sunt enim facta illa supernaturalia regius quidam apparatus, quo verba ipsa ornantur ut verba Dei, sunt sigillum divinitatis, quo verba insigniuntur, et quo doctrina quae verbis proponitur, evidenter credibilis et credenda demonstratur, atque ita res et facta cum verbis unam Dei locutionem constituunt. Confer analysim actus fidei in Append. ad Tract. de Traditione. Ita composita Dei locutio in Scripturis ubique exprimitur: « salus initium accepit enarrari per Dominum.... contestante Deo signis et portentis Heb. II. 3. 4; si mihi non vultis credere, operibus credite Io. X. 38; Lazarus mortuus est, et gaudeo propter vos, ut credatis » etc. Io. XI. 15. « Fides enim nostra nisi auditu non constat et visu, » ait S. Maximus (sive alius vetustus auctor serm. in Epiphan. n. 3. in Append. Opp. Ambros. serm. 10. ed. Maur.)

Locutio autem Dei veritatem non iam intellectui exhibet, ut eam in se intelligat; sed ut eam propter auctoritatem Dei revelantis fide supernaturali credat. Huius igitur fidei obiectum (materiale) sunt ea omnia et sola, quae explicite vel implicite in Dei locutione enuntiantur. Atqui doctrina de existentia Dei multipliciter in verbo Dei enuntiatur: primo quidem directe et ex natura intrinseca locutionis in quavis revelatione; deinde vero etiam reflexe et ex significatione verborum, sive cum se Deus ut aeternum, necessario existentem revelat Exod. III. 14. 15; Apoc. I. 4. 8; IV. 8. etc., sive cum praecipitur diserte: « accedentem ad Deum credere oportet, quia est » Heb. XI. 6. Hoc in Apostoli textu propter nonnullas theologorum dissensiones, qui hac in quaestione paulo aliter loquuntur, duo animadvertantur. a) Sermo ibi est de fide, quae sit fundamentum iustificationis, ut Concilium ipsum Trid. sess. VI. cap. 6. declaravit; adeoque non potest fides intelligi latiori sensu pro persuasione et notitia Dei aliunde quam ex revelatione derivata (cf. Propos. 23. inter damnatas ab Innoc. XI. anno 1679.). b) Ab Apostolo praecipitur fides in Dei existentiam tamquam veritatem distinctam ab aliis fidei articulis.

Ergo sine dubio existentia Dei continetur in verbo Dei revelato, ac proinde fide supernaturali credenda est.

II. Evidens Dei existentis demonstratio et cognitio procedens ex lumine rationis minime impedit, quominus intellectus lumine supernaturali fidei illustratus ac roboratus ex voluntatis supernaturaliter excitatae imperio veritati eidem assentiatur propter auctoritatem Dei revelantis. Licet enim a) obiectum materiale sit unum idemque, eius tamen cognoscibilitas duplex est, una ex mediata evidentia vel certitudine quae demonstratione innotescit, altera ex divina testificatione; per priorem veritas refertur ad rationem intelligenda, per posteriorem ad supernaturalem habitum fidei credenda. Unde consequitur, obiectum idem materiale sub illa ratione cognoscibilitatis, qua affectum est per auctoritatem Dei revelantis ei extrinsecam, esse quidem obiective certum non tamen evidens, atque adeo assensum in veritatem sub hac formali ratione esse liberum; sub altera vero ratione cognoscibilitatis posse esse evidens, ac proinde assensum in veritatem necessarium ac independentem a libera voluntatis electione. Unde ulterius intelligitur, quomodo obiectum fidei sub formali sua ratione sit non apparens, et fides etiam in his, quae aliunde sunt evidentia, sit convictio³ ac « argumentum non apparentium (πραγμάτων ἔλεγχος οὐ βλεπομένων) Heb. XI. 1; pariterque intelligitur, posse hominem, qui evidenter cognoscit Deum existere, non quidem negare existentiam Dei, negare, tamen fidem in Dei existentiam, h. e. assensum in hanc veritatem propter auctoritatem Dei loquentis; quia Deum esse locutum, est quidem obiective certissimum, non tamen ita evidens, ut assensus vel dissensus non pendeat a libero voluntatis imperio. b) In utroque assensu rationalis intellectionis ac fidei principium eliciens non eodem modo se habet; nam assensus rationalis poterit esse ex lumine mere naturali, assensus fidei supernaturalibus viribus elicitur. Proinde c) assensus uterque tum formali motivo, tum subiectivo eliciente principio diversi est ordinis.

Atqui huiusmodi actus, qui referantur ad idem obiectum materiale sed sub ratione formali diversa, in eodem homine sciente et credente nullatenus repugnant. « Fides et scientia, ait B. Albertus M. 3. dist. 24. a. 9, sunt de eodem non secundum idem, et ideo unum non evacuat aliud... Fides autem non assentit propter rationem (demonstrantem rei veritatem in se), sed ratio ibi est sub fide et similiter scientia. » Et Alexander Halens. 3. P. q. 68. m. 7. a. 3. « in philosopho, inquit, veniente ad fidem idem est scitum et creditum, sed scitum per comparationem ad rationem, creditum per comparationem ad primam veritatem, cui innititur propter ipsam; scitum est quantum ad speculationem, sed creditum quantum ad hoc, quod innititur primae veritati.» Eadem est sententia S. Bonaventurae 3. dist. 24. a. 2. q. 3: « dici potest quod, quando aliquis est sciens simul et credens, habitus fidei tenet in eo principatum, et ideo tali assensu fidei assentit ipsi veritati propter se ita, quod propter dicit rationem principaliter ipsum moventem (i. e. assentit propter auctoritatem Dei primae veritatis); assensu etiam scientiae assentit eidem propter rationem ita, quod propter non dicit rationem principaliter ipsum moventem... ita, quod unum sit principale, alterum subserviens. » Cf. Gregor. de Valentia in S. Th. 2. 2. disput. I. Puncto 4. §. 2; Suarez de fide disp. III. sect. 9; Card. de Lugo de fide disp. II. sect. 2; Card. de Aguirre Theol. S. Anselmi T. I. disp. VII. Quod pertinet ad S. Thomam, Card.: Aguirre l. c. sect. 5. ostendere conatus est ex iis, quae leguntur 2. 2. q. 5. a. 1, scientiam visionis in patria tantummodo esse eam, quacum S. Doctor tradiderit fidem consistere non posse; hacque ratione eum probabiliter explicari posse, indicat etiam Card. de Lugo l. c. n. 59. Verum sententia Angelici 2. 2. q. 1. a. 4. 5. et de verit. q. 14. a. 9. videtur sane contraria, nec in loco ad quem appellant ambo Cardinales, aliud docet, quam quod in Angelis in statu viae potuerit esse et fuerit fides, licet plures veritates et perfectius quam nos intelligerent; non tamen docet, de iisdem veritatibus, quarum in Angelis evidens erat scientia, simul et fidem fuisse, immo ipso in loco citato a Card. Aguirre 2. 2. q. 5. a. 1. Sanctus Doctor (in corp. ad finem) oppositum innuere videtur. Fatemur ergo, nos in hac quaestione ad auctoritatem S. Thomae non audere appellare⁴.

III. Quae hucusque diximus de ceteris omnibus veritatibus iis, quae tum lumine rationis tum revelatione cognosci possunt, aeque valent ac de existentia Dei. At in hac principe veritate difficultas est praeterea particularis, quomodo fide credi possit propter auctoritatem Dei loquentis, eo quod ipsum fundamentum actus fidei iam est cognitio eaque supernaturalis Dei existentis. Auctoritas enim Dei loquentis eatenus tantum me potest movere ad credendum, quatenus iam cognosco Deum existere, quae cognitio ipsa supernaturalis sit oportet, ut actus fidei sit supernaturalis. Dum ergo dico: « credo Deum existere, quia Deus infinite verax dixit se existere, » in ipso hoc motivo formali credendi iam existentia Dei affirmatur, nec potest mihi esse motivum credendi, nisi quatenus in eo existentiam Dei iam ut certam amplector. Responsio indirecta ad hanc difficultatem obvia est. Si enim actus fidei excluderetur ex hac ratione, quod necessario iam ante actum fidei praesupponitur firmissimus assensus in existentiam Dei; consequens foret, non solum iis, qui per demonstrationem habent cognitionem existentiae Dei evidentem, sed absolute ex natura sua atque adeo omnibus fidelibus fidem in Dei existentiam esse impossibilem. Quod quam sit alienum a christianis auribus, nemo non intelligit. Christiani enim dum profitentur: « credo in Deum, » in animo habent, se credere in Deum simpliciter et non solum secundum mysteria et attributa, quae deinceps in symbolo adduntur. Vide Patrum explicationes in symbolum apud Greg. de Valentia l. c.

Responsio directa petenda est ex analysi actus fidei, quam alibi dedimus. In omni actu fidei haec comprehenduntur implicite saltem et virtualiter velut elementa. Propositio immediate cognita vel evidenter vel obscure: si Deus loquitur, est infinite verax, qui nec falli potest nec fallere. Propositio altera: Deus hoc revelavit, e. g. Trinitatem divinarum personarum. Inspectis characteribus totoque illo apparatu motivorum credibilitatis, quo locutio ut divina se sistit, seu inspecta locutione cum omnibus suis componentibus (vide n. I.) intelligo certo, licet non evidenter ita ut tollatur libertas, hoc verbum esse Dei. In utramque autem propositionem, quatenus est velut praemissa ad actum fidei, assensus non est ex motivo auctoritatis Dei loquentis, seu quia Deus dixit, se esse infallibilem et se hanc talem veritatem e. g. Trinitatem revelasse; sed assentimur, quatenus veritas utraque in se ipsa sistitur intellectui; nihilominus assensus uterque, dum ingreditur ipsum actum fidei, elicitur viribus supernaturalibus superadditis per gratiam intellectui ac voluntati, ut adhaesionis firmitas sit, qualis oportet, supernaturalis et super omnia (vid. Card. de Lugo de Fid. disp. 1. sect. 6. et 7.). Denique tertio sequitur assensus in ipsam veritatem propositam e. g. in Trinitatem, propter auctoritatem Dei revelantis, qui est actus fidei formalis elicitus firmitate assensionis supernaturali per vires gratiae elevantis, atque tum illustrantis intellectum tum potissimum moventis ac confortantis liberam voluntatem⁵.

Iam si in hac analysi in locum propositionis: «Deus est trinus personis, » substituas hanc alteram: « Deus existit; » in prima, et secunda ex tribus propositionibus affirmatur quidem implicite vel indirecte haec ipsa existentia Dei: at ibi assensus non praestatur credendo propter auctoritatem Dei revelantis suam existentiam, sed eam intelligendo in facto obiectivo talis locutionis, quo Deus se existentem exhibet intellectui; in tertia propositione affirmatur reflexe et explicite Dei existentia ex motivo formali verbi Dei infallibilis. Unde in hoc fidei actu: « Deus infallibilis revelavit se existere, propter eius ergo auctoritatem et ex reverentia erga illam pioque fidei affectu credo Deum existere, » est utique assensus duplex in Dei existentiam, sed modo et motivo diverso; prior implicitus et non propter auctoritatem dicentis, posterior, qui est formalis actus fidei, explicitus et propter auctoritatem Dei loquentis: atque ita veritati, quam iam cognosco sub una ratione, assentior reflexe sub alia ratione, videlicet propter infinitam Dei loquentis auctoritatem, cui hoc supremum fidei et latriae obsequium a creatura sua debetur.

Intellectualis itaque et supernaturalis cognitio existentiae Dei supponitur actui fidei, quo credimus Dei existentiam propter auctoritatem Dei suam existentiam revelantis. Quia vero assensus in veritatem ex uno motivo non excludit assensum alium in eandem veritatem ex alio motivo diverso; ideo antecedens et supposita illa intellectualis cognitio non excludit formalem actum fidei in eandem Dei existentiam, qui praestatur ex debito absoluti obsequii creaturae rationalis erga supremam veritatem et auctoritatem loquentem. In hoc autem debito obsequii continetur simul responsio ad quaestionem, quis sit scopus, quae necessitas vel utilitas huius fidei in existentiam Dei, si ea iam cognita supponitur, idque ex dictis cognitione elevata per gratiam.