Tractatus de Deo uno secundum naturam

Essentia divina una est unitate singularitatis.

« Ex demonstrata absolutae perfectionis plenitudine consequitur ea divinae essentiae unitas, ut huius multiplicatio et deorum numerus nec mente concipi possit, quin eiusdem divinae essentiae notio subvertatur; merito proinde Patres polytheismum dixerunt esse atheismum. »

In Scripturis et a Patribus rationem divinae essentiae, quae est ipsum Esse simpliciter, declarari ut absolutae perfectionis plenitudinem, et ex hac ipsa definiri unitatem, ut praeter illum qui est יהוה ἄλφα et ὦμεγα, primus et novissimus, principium et finis, nihil sit entis divini et absoluti, in thesibus superioribus demonstratum est. Nunc ex fundamentali doctrina absolutae perfectionis ipsam intrinsecam repugnantiam multiplicationis praeeuntibus Patribus distinctius explicare conabimur.

I. Consideratis perfectionibus singulis e. g. veritate, bonitate, sapientia etc. facile intelligitur plane repugnare, ut perfectio quae est simpliciter perfectio, h. e. quae totam rationem perfectionis comprehendit, sit multiplicabilis et non omnino una. Quis enim sapientiam cogitans , quae sit tota ratio sapientiae ἡ αὐτοσοφία non evidenter intelligit, tam repugnare, ut eius duae sint inter se distinctae rationes integrae, quam repugnat, ut tota ratio absolutae realitatis seu absoluta totalitas mente concipiatur duplex, una distincta ab altera absoluta totalitate? Iam vero veritas, bonitas, sapientia et perfectio plane omnis, quae concipi potest in tota ratione perfectionis et nulla imperfectione limitata, ex demonstratis non est abstractus tantum conceptus, sed est ex intrinseca necessitate realiter existens¹; non est nec esse potest essentia tantum in statu ideali, sed est ipsum reale Esse (Ego sum qui sum); est יהוה verus et infinitus Deus. Ergo intrinsece repugnat, ut divinum Esse absolutum multiplicetur, ac numerus aliquis sit Deorum. « Ipsa veritas unus est Deus, inquit S. Fulgentius ad Donatum c. 4; et sicut excepta una veritate non est alia veritas, sic absque uno vero Deo non est alius verus Deus.... et ita non possunt duo veri Dei veraciter dici, sicut una ipsa veritas naturaliter (ex intrinseca rei natura) non potest dividi. »

Sane si duo infinita et quae sint ipsius Esse absoluti plenitudo, non inquam mente concipias (id enim fieri non potest), sed verbis enunties, dixisti unum esse infinite perfectum, cui desit infinita perfectio, quae est in altero ; et hoc alterum itidem dicis totius entis absoluti plenitudinem, cui desit tota entis absoluti plenitudo, quae est alterius naturae infinitae a se distinctae: de utroque ergo totam perfectionis plenitudinem affirmas simul et negas; « tantum enim, si dii plures sunt, singulis deerit quantum in ceteris fuerit » Lactant. Instit. 1. I. c. 3. Igitur « si extra illum est aliquid (absolutum ab eo non pendens) iam non omnium est pleroma, neque continet omnia; deerit enim pleromati, aut ei qui sit supra omnia Deo, hoc quod extra eum dicunt. Quod autem deest (i. e. cui aliquid deest) aut delibatum est ab aliquo, hoc non est omnium pleroma » Iren. l. II. c. 1. n. 2. Hoc ipsum expressit Boëthius (de consolat. phil. l. III. prosa 10.) verbis ad rei evidentiam detegendam aptissimis: « quae discrepant bona, non esse alterum quod sit alterum liquet, quare neutrum poterit esse perfectum, cum alterutri alterum deest. »

Est haec intima ratio, cur divinae essentiae multiplicatio repugnet, atque adeo cur eius unitas non sit, qualis est unitas in numero; sed sit supra unitatem (vide superius p. 168.). Unde si quis attentus inspexerit, videbit hoc argumentum vel supponi vel implicite contineri in ceteris omnibus, quibus PP. ex ipsa perfectione divinae essentiae unitatem Dei demonstrare solent, puta quod, si duo essent Dii pluresve, nullus esset summus²; quod nulla inter plures posset esse differentia³; quod plures Dii superflui essent, cum unus sufficiat⁴. Item ubi unitatem demonstrant ex ratione entis necessarii, hoc ipsum argumentum ex plenitudine perfectionis deductum est medii instar termini; ex necessitate enim existendi colligunt perfectionis plenitudinem et ex hac unitatem, cui omnis multiplicatio repugnet. « Porro autem , ita de sua philosophia scribit Hilarius (de Trin. I. n. 4.), divinum et aeternum nihil nisi unum esse et indifferens pro certo habebat animus, quia id, quod sibi ad id quod esset, auctor esset, nihil necesse est extra se, quod sui esset praestantius, reliquisset; atque ita omnipotentiam et aeternitatem non nisi penes unum esse. »

II. Haeretici igitur tritheitae, qui naturae divinae infinitatem explicite non negabant, eius tamen unitatem solum specificam non omnimodae singularitatis esse docebant, non minus rationi quam fidei revelatae principali fundamento repugnabant, nec poterant haeresim suam tueri, quin notionem ipsam perfectionis infinitae Dei, quam et revelatio docet credendam et ratio bene consulta assequitur intelligendo, omnino perverterent. Idolorum vero et multorum deorum cultores gentiles, ac qui nomen christianum usurpabant, Gnostici, Marcionitae, Manichaei ipsa deorum multiplicatione negabant Deum, quatenus deos affirmabant; dum divinitati vel creaturam vel mentis aliquod ludibrium tamquam obiectum cultus supremi substituebant, et « Deum quem ignorare non poterant, nolebant cognoscere »⁵ Praeclare Tertullianus ait: « Deus si non unus est, non est; quia dignius credimus non esse, quodcumque non ita fuerit, ut esse debebit. Deum autem ut scias unum esse debere, quaerere quid sit Deus, et non aliter invenies » Tertull. c. Marc. I. 3. Unde a S. Paulo Eph. II. 12. deorum cultores ἄθεοι vocantur; et SS. Patres cultum plurium deorum dicunt esse negationem Dei, polytheismum esse atheismum (τὴν πολυθεότητα ἀθεότητα εἶναι λέγομεν Athan. cont. gent. n. 24. 40.).