Tractatus de Deo uno secundum naturam

DE CONSENSU CHRISTIANAE ANTIQUITATIS IN EXPLICATIONE EIUSDEM DOCTRINAE.

Consentiunt Patres, ex manifestatione Dei in creaturis posse pervenire lumine rationis ad primam notitiam et ad expolitiorem cognitionem existentiae Dei.

« Doctrinam in Scripturis traditam de Dei veri existentia lumine rationis insito cognoscenda Patres Doctoresque christianae antiquitatis consensione maxima excoluerunt; ex eorum enim documentis constat communis haec eorum sententia: 1° ex spectabili hoc universo humanae rationi relucere Dei manifestationem; 2° hanc manifestationem rationisque vim insitam ita esse comparatam, ut in omnium animis, qui rationis usum habent expeditum, saltem confusa aliqua Dei cognitio ex ipsa obvia universi consideratione velut sponte sua oriatur; 3° ad hanc primitivam cognitionem excolendam, ut plenior evadat et distinctior, tum obiective vestigia Dei in creaturis tum subiective lumen rationis non deesse. »

I. Quamdiu doctrina de Dei manifestatione per aspectabile hoc universum solum generatim spectatur, ea apud omnes Patres tam constans est et tot eloquentissimis disputationibus exornata, ut nulli dubitationi locus esse possit. Repetunt enim et inculcant quavis data opportunitate inde ab Apologetis Iustino, Athenagora, Tatiano usque ad Gregorium M., Ioannem Damascenum, Bernardum: Dei notitiam esse universalem apud omnes gentes eo, quod Dei opera omnibus proposita Deum in se invisibilem humanae rationi demonstrant existentem, atque ita operibus ipsis doctrina continetur et institutio quaedam de Deo, quam omnes homines intelligunt. «Forte, inquit Clemens Alex., ne aggredi quidem oportet demonstrationem (existentiae Dei), cum sit manifesta Dei providentia ex ipso aspectu omnium operum, quae arte constant et sapientia, et quae hinc quidem ordine fiunt, inde ordine manifestantur; qui vero dedit nobis esse et vivere, impertiit quoque rationem rationabiliter et bene nos vivere volens.» Post longiorem disputationem subiungit: «parentem igitur et rerum omnium creatorem omnia ex omnibus vi insita et citra doctrinam percipiunt (ἐμφύτως καὶ ἀδιδάκτως ἀντιλαμβάνεται)… homines universi, Graeci ac barbari¹. Genus vero nullum sive agricolarum, sive nomadum, sive urbes incolentium vivere potest, quod superioris naturae persuasione non sit praeoccupatum (μὴ προκατειλημμένον τῇ τοῦ κρείττονος πίστει). Itaque populi omnes ad orientem et occidentem, ad boream et ad austrum unam et eandem habent anticipationem de illo, qui hoc regnum constituit, siquidem universalissimae eius operationes omnia aeque pervaserunt² Strom. V. p. 547. 612. Idem ante Clementem Athenagoras (Legat. pro christ. n. 4. 5. 7.), post ipsum Athanasius (orat. c. gentes n. 34. 35.) demonstrant, quorum ille huius mundi statum ordinem, perpetuum concentum, magnitudinem, splendorem, speciem, dispositionem totidem « pignora esse ait colendi Deum (ἐνέχυρα τῆς θεοσεβείας); invisibilia enim ex visibilibus intelligi. » Athanasius vero, « res creatae, inquit, quasi litteris sua dispositione et ordine dominum ac creatorem suum indicant et proclamant… cum enim Deus secundum propriam naturam invisibilis sit et incomprehensibilis, ideo creationem verbo suo ita disposuit, ut saltem ex operibus ab hominibus cognosci possit; saepe enim artifex etiamsi ipse non videatur, ex operibus cognoscitur. Quemadmodum etiam de statuario Phidia narrant, eius nempe opera ex mutua partium proportione et dispositione Phidiam licet absentem spectantibus exhibuisse: ita oportet ex mundi dispositione intelligere huius creatorem et effectorem Deum.» Hisce simillima repetunt Iustinus de Monarchia n. 1. coll. Apolog. II. n. 6; Tatianus cont. Graec. or. n. 4; Iren. l. II. c. 6. 9; III. c. 25; Theophilus Antioch. ad Autolyc. l. I. n. 1-7; Tertullian. cont. Marcion. l. I. cc. 10. 11; Apologet. c. 17; de testimonio anim. cc. 1. 2. 5; de anima cc. 2. 18. 20; Origines in Rom. I; cont. Celsum l. VII. n. 36; Minutius Felix in Octavio n. 18; Cyprianus de idolorum vanitate n. 5; Constitutiones Apost. l. VIII. c. 12; Basilius cont. Eunom. l. I. n. 14; epp. 234. et 235. ad Amphilochium; Gregor. Nazianz. or. 28. al. 34. n. 5-21; or. 34. al. 24. n. 10; Gregor. Nyss. de beatitudin. or. 6. T. I. p. 813. sqq.; contr. Eunom. l. XII. p. 320. seqq.; Chrysost. in Rom. hom. 3; ad popul. Antioch. hom. 9; in homiliis de Incomprehensibili; Hieronym. in Gal. c. I. et III. T. VII. pp. 391. 419. ed. Vallarsi; August. de Genes. ad litt. l. IV. n. 49; Serm. 141. al. 55. de verbis Domini; Cyrill. Alexandr. in Io. I. Opp. T. IV. p. 74-76; contr. Iulian. l. II. T. VI. P. II. p. 52; Gregor. M. Moral. l. XXVII. c. 5; Damasc. Fid. orthod. l. I. cc. 1. 3.

Omnium nomine audiatur Gregorius Naz. or. 28. al. 34. n. 5. 6. « Natura Dei est in se inapprehensibilis et incomprehensibilis, non dico, quod sit, sed quid sit; plurimum enim haec differunt… Etenim Deum esse, et omnium creatricem ac conservatricem causam, tum oculi ipsi tum lex naturalis docent; illi quidem, dum rebus visibilibus et pulchre compositis et progredientibus atque, ut ita dicam, sine motu motis et actis adspectum advertunt, haec (lex naturalis) autem, dum per res visibiles et ordinatas harum auctorem ratiocinando concludit. Quomodo namque substitisset umquam et constitisset hoc universum, nisi Deo omnia creante et conservante? Neque enim citharam quis videns pulcherrime elaboratam eiusque concinnitatem et artem, vel eius audiens sonos harmonicos aliud mente reputabit, quam citharae artificem et citharoedum, et ad ipsum cogitatione feretur, etiamsi de facie forte eum non novit; sic et nobis causa efficiens et movens et conservans res effectas manifesta est, etiamsi mente non comprehendatur. Nimis autem stolidus est, qui hucusque non progreditur sponte sua et naturalibus obsecutus demonstrationibus, quique simul non assequitur, Deum non hoc esse, quod imagine aliqua animo concepimus vel informavimus, vel quod ratio adumbravit »³. Hoc idem brevi sententia Basilius in Hexaem. hom. I. n. 6. et Cyrillus Alex. contr. Iulian. l. II. p. 73. complexi sunt, quorum ille aspectabilem hunc mundum dicit esse « rationalium animarum scholam et gymnasium ad cognitionem Dei, dum per visibilia et sensibilia praebet menti manuductionem ad intelligentiam invisibilium, sicut ait Apostolus: invisibilia enim eius etc.»⁴ Cyrillus ad quaestionem, quomodo coeli enarrent gloriam Dei, respondet: « praeclara et eximia opera licet voce destituta tamen proclamant quodammodo scientiam artificis, quam in se ipsis velut radiis reflectunt » ⁵.

Hoc igitur universo contineri manifestationem Dei ad humanam rationem ita, ut Deus existens ex existente hac rerum universitate cognosci possit, consensus est totius christianae antiquitatis. Quoniam vero non tam generatim de cognitione Dei ex creaturis quaeritur, an aliqua sit; sed potius de modo, quo illa se habeat: ad hunc ipsum modum distinctius secundum Patrum doctrinam considerandum progredimur, licet quid de eo Patres tradiderint, ex testimoniis iam citatis non obscure intelligi possit.

II. Vidimus in thesi superiori, iam in ipsis Scripturis distingui duplicem velut gradum cognitionis Dei ex rerum creatarum consideratione, priorem obscuram et confusam adhuc, quae quodammodo sponte exoriatur, et hominem rationalem excitet ad quaerendum Deum deliberata attentione et studio reflexo, quo perveniatur ad gradum alterum clarioris iam et distinctioris cognitionis. Hanc distinctionem a SS. Patribus Doctoribusque christianis disertius explicatam habemus.

Docent Patres magno consensu praeter et ante cognitionem Dei, quae scientificae et philosophicae meditationis ac demonstrationis sit fructus, aliquam iam inesse communem omnibus· hominibus, qui rationis lumen non oppresserunt. Hanc notitiam Dei primitivam velut anticipationem mentis his fere characteribus describunt:

1° Ea oboritur ex congenitis naturae rationalis principiis sponte sua, nec doctrina ac disciplina discitur; sed homo rationalis ipse per se eam concipit. Verbis disertis dicitur: « conceptio et sententia insita; cognitio naturaliter inserta; naturalis anticipatio mentis; id quod homo ex insita natura et citra institutionem concepit; quod non institutione discitur, sed quod homo discit ex se ipso; ratio congenita omnibus et prima in nobis lex ad Deum nos ducens ex creaturis aspectabilibus ⁶; cognitio, quam natura ipsa suggerit quasi de publico sensu; doctrina naturae congenitae et ingenitae conscientiae tacita commissa » etc. Iustin. Apol. II. n. 6; Clem. Alex. Strom. V. p. 612; Orig. in Rom. l. I. n. 16; Tertull. de anima c. 2; de testim. animae c. 5; Euseb. Praep. Ev. l. II. c. 9; Naz. or. 28. al. 34. n. 6.16; 34. al. 24. n. 10; Nyss. de beatitud. or. 5. T. I. p. 801; Cyrill. Alex. contr. Iulian. l. II. p. 52; Damasc. Fid. orthod. l. I. c. 13.

Ideo 2° haec Dei notitia communis est omnibus non solum doctis sed indoctis ac barbaris, quia omnes habent animam rationalem et Dei opera consideratione omnium perpetuo obiiciuntur; proptereaque haec primitiva et fundamentalis notitia Dei rationem non deserit, etiam dum homo contra rationem publicis privatisque moribus ad idololatriam instituitur. Vide Clementem Alex. loco supra citato: « manifesta est Dei providentia ex ipso aspectu omnium operum... quia impertiit nobis Deus rationem.... unde nullum est genus hominum, quod superioris naturae persuasione non sit praeoccupatum (προκατειλημμενον)... quia universalissimae Dei operationes omnia aeque pervaserunt. » Idem Strom. V. p. 590: apud omnes recte sapientes fuisse, inquit, Dei manifestationem naturalem, « qui non omnem plane pudorem exuerunt adversus veritatem » (ἃ καὶ μὴ τελέον ἀπηρυθριακοτες πρὸς τὴν ἀλήθειαν). Nazianzeni l. c. vidimus sententiam: « Deum esse, tum oculi ipsi tum lex naturalis rationis docent.... Nimis autem stolidus est, qui hucusque non progreditur sua sponte et naturalibus obsequens ostensionibus. » In eundem sensum loquitur Augustinus in Io. tract.106. n.4: « haec est vis verae divinitatis, ut creaturae rationali ratione iam utenti non omnino ac penitus possit abscondi; exceptis enim paucis, in quibus natura nimium depravata est, universum genus hominum Deum mundi huius fatetur auctorem. » Chrysostomus hom. IX. n. 2. ad popul. Antioch.: « per res Deus naturam humanam docere voluit. Quid tandem est, per res? Per ipsam creaturam.... et Scytha et barbarus, et Indus et Aegyptius, et omnis homo super terram incedens hanc vocem audiet; non enim per aures sed per oculos in mentem incidit nostram: visibilium autem participatio eadem est neque differens sicut linguarum... vocem creatura et barbaris emittit et Graecis et omnibus universim hominibus facilem intellectu. » Simillima habet Tertullianus cont. Marc. I. c. 10. Hinc idem Tertullianus in testimonium Dei advocat animam ipsorum gentilium, « non quae scholis formata sapientiam ructat, sed simplicem, rudem et impolitam et idioticam, qualem habent, qui ipsam solam habent... Magistra natura, anima discipula: quidquid aut illa edocuit aut ista perdidicit, a Deo traditum est, magistro scilicet ipsius magistrae » Tertull. de testim. animae c. 2.5.

3° In subiecto cognoscente declarant hanc vim et congenitum impulsum sicut ad cognoscendam veritatem universim, ita imprimis ad cognoscendum Deum ex ipsa rationalis animae natura, qua est imago Dei veritatis substantialis, fontis ac normae omnis veritatis. Sicut enim creata omnia quae sunt, et quae sunt et vivunt, pro diverso gradu perfectionis communicatae sunt adumbratio et participatio quaedam analoga Dei creatoris, quatenus est Essentia (ἡ αὐτοουσια), principium et exemplar omnis esse tum possibilis tum realis, et quatenus est ipsa vita (ἡ αὐτοζωη), principium et exemplar omnis vitae; ita homo per rationem est participatio et imago Dei, etiam quatenus Deus est ipsa sapientia (ἡ αὐτοσοφια) ⁷, atque ita (loquendo per appropriationem secundum proprios characteres divinarum personarum) imago Sapientiae hypostaticae, quae est Deus Verbum. Secundum hanc participationem ipsa facultas intellectualis, ipsa ratio dicitur nobis congenitum verbum seminale (λογος σπερματικος) ⁸, de quo loquuntur Iustinus Apol. II. n. 8. 13; Tertull. l. de anima c. 20; Basil. in regul. fusior. interrog. 2; Severian. Gabalit. de sigillis n. 2. (inter Opp. Chrysost. T. XII. p. 404); Cyrill. in Io. Opp. T. IV. p. 74. 75. 76. « Verbum, inquit Cyrillus, illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum non docendo sicut angeli vel homines; sed potius ut Deus creando (οὐ διδασκαλικως ἀλλα μαλλον δημιουργικως) unicuique eorum, qui in existentiam vocati sunt, semen sapientiae sive cognitionis Dei immittit, et radicem inserit intelligentiae sicque efficit animal rationale propriae naturae particeps illud reddens. » Origenes (de Princip. l. I. c. 3. n. 8.) appellat « participationem Verbi, » Clemens Al. (cohort. ad gent. p. 45.) « divinum defluxum (ἀπόρροιαν θείκην) omnibus simpliciter hominibus, maxime vero doctrinae vacantibus instillatum, per quem etiam inviti fatentur unum esse Deum. » Hoc eodem sensu imaginis Dei Gregor. Naz. or. 28. al. 34. n. 17. mentem et rationem ait esse « divinum quid et deiforme » (θεῖον τοῦτο καὶ θεοειδές). In ipsa igitur natura rationali, ut imago Dei est, fundatur animae propensio (συμπάθεια) et impulsus ad quaerendum Deum in consideratione universi. Ita Athenagoras Legat. pro Christian. n. 7: « unum Deum esse, ut plurimum vel inviti fatentur omnes, quando ad universorum principia veniunt... Poetae quidem et philosophi ut alia ita et hoc concludendo attigerunt, impulsi a sua quisque anima secundum cognationem spiraculi a Deo accepti ad quaerendum, si possint invenire et intelligere veritatem » ⁹.

III. Quamvis ex communi omnibus consideratione huius universi ¹⁰ notitia Dei existentis, ut est ens aliquod personale, sapiens, bonum, providum, a quo reliqua omnia pendent ut a principio et fine, velut sponte sua et hoc sensu etiam necessario ingeratur, « haec enim est summa delicti nolle agnoscere quem ignorare non possis » (Tertull. Apol. c.17; Cyprian. de idol. van. p. 227.): haec tamen cognitio primitiva admodum imperfecta est et huiusmodi, quam Graeci proprie προλῆψιν appellant, « ante percepta cognitio scilicet enodationis indigens » ¹¹. Huius vero notionis et confirmatio et enodatio rationalis iam ad scientiam pertinet, quae dicta est philosophia prima. Quo scilicet perfectius totius huius universi dependentia essentialis in triplici suo ordine, instituta reflexa meditatione cognoscitur, eo evidentius ratio intelliget existentiam causae necessariae; et quo distinctius perfectio eiusdem universi, « magnitudo et pulchritudo » (Sap. XIII.), unitas in multiplicitate, mirabilis subordinatio minimorum et maximorum ad fines proximos per medios usque ad summum perspicitur, eo luculentius causae necessario existentis perfectiones ratio assequetur. Neque id solum a posteriori, sed etiam mediate quodammodo a priori. Postquam enim a posteriori entis a se existentia demonstrata est; ex ipsa intrinseca ratione Esse necessarii, atque ita velut a priori eius infinita perfectio intelligi potest ¹².

Exempla huius elimatioris demonstrationis eaque magnificentissima reperies apud SS. Patres fere omnes superius citatos praesertim apud Athenagoram, Athanasium, Lactantium, Gregorium Nazianzenum, Io. Damascenum. Cf. Petav. de Deo l. I. c. 1. 2.

Patres plerique, qui vel gentilibus vel adversus Eunomianos scribebant, Deum fere considerant sub ratione causae efficientis, atque ita ab effectu creato ascendentes ad Deum creatorem, argumentum cosmologicum et quod dici consuevit physico-theologicum, prae ceteris excoluerunt. Augustini vero ingenium assuetum meditationibus sublimissimis, licet et ipse modum ex aspectabilibus creaturis primitus Deum cognoscendi commendet tamquam proprium mentis humanae (Genes. ad litt. l. IV. c. 32. n. 49; Serm. 141. 241. etc.), ubi tamen de expolitione quaerit intelligentiae, quid Deus sit, potius ex cognito ordine metaphysico sese erigere solet ad Deum causam exemplarem: ex aeterna scilicet et immutabili veritate rationum in numeris etiam et in spectaminibus disciplinarum, ex ideis sapientiae, iustitiae, veri ac boni, ex legibus metaphysicis, quibus non solum quidquid est, sed quidquid esse potest, absoluta necessitate subest ac regitur, visu mentis conspicere nititur veritatem, sapientiam, ac bonitatem substantialem, quae tum totius ordinis metaphysici intelligibilis fundamentum est et subsistens exemplar, tum causa luminis rationalis quo vera intelligimus. Ita argumentari videas Augustinum l. II. de libero arbitrio (per totum); Confess. l. VII. c. 17; de vera relig. n. 52. 2. sqq.; Soliloquior. l. I. c. 5. 8; de Ordine l. II. c. 16. etc. Cf. Lessium de perfect. divin. l. VI. c. 4. n. 39. sqq.

Scholion. Sicut doctrinam Scripturarum videmus amplissimis SS. Patrum explicationibus declaratam, ut de genuino catholico intellectu nulla videatur esse posse dubitatio, ita eandem Scripturae et Patrum doctrinam, ne quid desideretur, Scholae Doctores communi consensu suis disputationibus vindicarunt; tradunt enim velut doctrinae caput, cui repugnare nefas sit, Dei existentiam ratione certo demonstrari posse. Inter innumerabiles consuli possunt S. Thomas (qui opinionem oppositam de verit. q. 10. a. 12. manifesto falsam, cont. gent. I. c. 12. errorem appellare non dubitavit); Alex. Hal. 1. P. Summae q. 2. m. 2. aa. 1-4; m. 3. aa. 1. 2; Albert. M. Summa theol. q. 14. m. 1. usque ad q. 17. Opp. T. XVII; S. Bonav. 1. dist. 3. a. 1. q. 2. 3. Ex recentioribus consulantur Gillius de Deo Tract. VIII. c. 5. n. 7; Bellarm. de grat. et lib. arbitr. l. IV. c. 2; Molina, Valentia, Suarez, Vasquez in 1. P. de Deo; Franc. de Lugo disp. XIV. c. 2. etc.

Postremo quoad valorem demonstrationis rationalis conferantur lata in hac re iudicia. A facultate Sorbonica de mandato apostolico 1348 inter ceteras theses Nicolai de Outricourt etiam sequentes sunt damnatae: « Item (dixit), quod nulla potest esse demonstratio sumpta ex existentia unius rei, effectus ad causam aut e converso. » « Item quod nescimus evidenter, quia sit Deus, intelligendo per Deum ens nobilissimum » (Du Plessis d'Argentree Collectio Iudiciorum etc. T. I. p. 355.). Professor Argentoratensis a suo Episcopo approbante Gregorio XVI. ( litteris apostolicis 20. Dec. 1834.) iussus est subscribere (8. Sept. 1840.) huic thesi: « Ratiocinatio Dei existentiam cum certitudine probare valet. » Propositiones huic geminas iubente S. Congregatione Indicis 12. Dec. 1855. D. Bonetty suscepit: Prop. 2.

« Ratiocinatio Dei existentiam, animae spiritualitatem, hominis libertatem cum certitudine probare potest. » Prop. 4. « Methodus qua usi sunt D. Thomas, D. Bonaventura et alii post ipsos Scholastici non ad rationalismum ducit, neque causa fuit, cur apud scholas hodiernas philosophia in naturalismum et pantheismum impingeret. »

De sensu quo Patres notionem Dei naturae humanae insitam appellant.

« Notio Dei primitiva et adhuc confusa a SS. Patribus naturae insita appellatur non eo sensu, quo recentiores quidam de ideis innatis loquuntur. Patres enim illam Dei notitiam cum ipsa rationali natura consertam dicunt, quod naturae insito lumine velut sponte concipiatur ex obvia rerum mundanarum consideratione citra inquisitionem philosophicam et citra institutionem positivae revelationis; adeoque distinguunt notitiam insitam non ab acquisita simpliciter, sed tum a cognitione excultiori per diligentiores subtilioresque meditationes, tum maxime a cognitione perfectiori quae revelationi debetur. »

Cognitionem aliquam Dei omnibus hominibus ratione utentibus (« exceptis paucis, in quibus natura nimium depravata est ») communem et velut sponte oborientem a Patribus magno consensu asseri, eandemque naturae insitam dici, ex superiori thesi satis constat. Ex hac autem et aliis huic geminis appellationibus et descriptionibus, quidam viri eruditi Thomasinus, Henricus Klee, et post eos Staudenmair demonstrare aggressi sunt, suam sententiam de idea Dei innata et naturae rationali concreata genuinam esse et vix non communem Patrum doctrinam. Nos quidem illam opinionem philosophice spectatam putamus demonstrari posse nullo plane nixam solido fundamento; nunc tamen unice de Patrum sententia sermo nobis est, qui de hac re non raro in connexione cum doctrina Scripturarum atque adeo theologice loquuntur.

Inspectis itaque Patrum contextibus omnino convincitur, hanc ipsam cognitionem, quae prolatis eorum verbis asseritur insita et congenita naturae, doceri obortam ex operum Dei inspectione licet obvia et sponte se ingerente; nomina vero et descriptiones, quae proferuntur, non illud sibi velle, quod idea ipsa et notitia Dei animae concreata sit; sed quod anima rationalis imago Dei ad Deum cognoscendum ita facta est, ut ex insitae rationalis facultatis exsertione indeliberata atque ita motu naturali ad aliquam Dei cognitionem perveniat, quae ideo velut insita et cum natura conserta non quidem opponitur notitiae simpliciter acquisitae sed cognitioni excultiori, quae studiis meditate susceptis efflorescit, tum potissimum illi, quae disciplinae et institutioni vel positivae revelationi debetur. Quare si notitia Dei illa rudior et primitiva cum hac altera subsequente et expolitiore conferatur, ea immediata etiam dici potest, licet immediata non sit eo sensu, quod Deum nullo interposito medio cognoscamus. Huiusmodi enim immediatam cognitionem Dei in se ipso et ex se ipso SS. Patres et veteres Doctores praeter visionem beatificam nullam noverunt, qua de re in sequentibus dicendi adhuc locus erit. Nunc eam quam declaravimus, cognitionis insitae originem a Patribus doceri demonstrandum est.

1°. Statuunt imprimis Patres illi ipsi, qui de cognitione Dei insita loquuntur, principium generale, animam quamdiu cum hoc corpore mortali unam naturam componit non nisi a cognitione sensibilium progredi posse ad cognitionem intellectualium et nominatim Dei ipsius ita, ut illa huic necessario supponatur, et haec illi tamquam cuidam ascensionis gradui insistat, quae verba sunt Clementis Alexandrini¹. Inter PP. quos auctores citati Thomasinus, Klee, Staudenmair adtulerunt velut indubitatos vindices ideae et cognitionis Dei mentibus humanis concreatae, vix pauci sunt, qui eam quam indicavimus humanae cognitionis theoriam disertis verbis non tradiderint: Clemens Alex. Strom. II. p. 364; Tertull. de anima c. 18; Origen. contr. Celsum l. VII. n. 37; de principiis l. IV. n. 37; Athanas. contr. gent. n. 35. (cui conferendi Cyrillus Alex. thesaur. assert. 31. T. V. P. 1. p. 264. 267; Damascenus de fid. orthod. l. I. c. 4; Dionysius de divin. nom. c. 1. §. 4.); Gregor. Nazianz. or. 28. al. 34. n. 5-21²; Basilius epp. 234. 235; Gregor. Nyss. contr. Eunom. l. I. p. 82. (in appendice Opp. edita a Gretzero); l. XII. T. II. p. 920-931³; August. de Genes. ad litter. l. IV. c. 32. n. 49; Ioannes Damasc. de imag. or. I. n. 11.

« Nos ratio excipit, inquit Nazianzenus l. c. n. 16, Deum desiderantes (ratio igitur naturaliter fertur in Deum, sed audi quomodo), et non sustinentes aliquid esse sine auctore et rectore (ex lege scilicet causalitatis et rationis sufficientis continuo nobis oboritur inspecto hoc universo cognitio aliqua auctoris et inde desiderium ulterioris cognitionis); unde res visibiles considerans et insistens exstantibus inde ab initio neque in his haeret (ut accidit plurimis ratione non rite utentibus, de quibus dixerat n. 14. 15.): non enim rationis erat principatum dare his rebus, quae quoad sensum nobiscum paris conditionis sunt; atque per haec assurgit ad superiora his et ad eum, a quo habent ut sint............ Sic ratio a Deo data et omnibus congenita et prima in nobis lex omnibusque conserti (scilicet lex, qua ratio in cogitando regitur) ad Deum nos deduxit ex visibilibus »⁴. Quam necessario hic sit processus rationis in hac praesenti nostra conditione, ita declarat Gregorius n. 12: « hoc nobis perspicuum est, quemadmodum nulla ratione fieri potest, ut quis, quamlibet gressum urgeat, umbram suam praecurrat, aut oculus citra intermediam lucem et aërem rebus aspectabilibus coniungatur, aut pisces extra aquam natent: ita etiam esse impossibile iis, qui sunt in corporibus, sine corporeis omnino coniungi intellectualibus; semper enim aliquid nostrarum rerum (sensibilium) incidet » (quia hoc medio pervenimus ad intellectualia)⁵. Nam ut subdit n.21: « quasi parvo instrumento magna molimur, dum sapientia humana entium cognitionem venamur, et ad intelligibilia appellimus sensibus vel non sine sensibus, a quibus circumferimur et in errorem inducimur (qui scilicet nullus esset, si rerum essentias immediate in se ipsis intueremur), et non possumus nuda mente (natura quippe composita sumus) nudis rebus occurrentes propius accedere ad veritatem, ac mentem informare conceptibus⁶. » Haec omnia aliaque multis his gemina in ea oratione disputat S. Pater, ut adversus Eunomianos demonstret, non aliam nos naturalem de Deo cognitionem habere quam acquisitam ex consideratione operum Dei, ipsamque revelationem Dei de se ipso non nisi analogice ideis ex creaturis derivatis intelligi a nobis posse: « quamvis enim per revelationem elevemur ad aliquid cognoscendum quod alias nobis esset ignotum, inquit S. Thomas (in Boët. de Trin. lect. II. q. 2. a. 3.), non tamen ad hoc, quod alio modo cognoscamus nisi per sensibilia. »

Hunc sensibilium et intellectualium cognitionis ordinem, cui natura nostra composita in hac vita subest, Tertullianus habet ut certissimum non solum ex sententia philosophorum sed ex ipsa Apostoli auctoritate, eoque velut fundamento nititur ad demonstrandam evidentius unitatem naturae hominis, quae cognitionis utriusque tum sensibilium tum intellectualium subiectum est. « Quomodo enim praeferatur sensui intellectus, a quo informatur ad cognitionem veritatum? Si enim veritates per imagines apprehenduntur i. e. invisibilia per visibilia noscuntur, quia et Apostolus nobis scribit: invisibilia enim eius a conditione mundi de factitamentis intellecta visuntur;…. videtur intellectus duce uti sensu auctore et principali fundamento, nec sine illo veritates posse contingi; quomodo ergo potior erit eo, per quem est, quo eget, cui debet totum quod attingit? » etc. l. c.

Doctrinam eandem pariter ex testimonio Apostoli deducit Origenes contr. Celsum VII. n. 37. Ex illis Pauli verbis, ait, « scire licet, quamvis in hac vita oporteat homines a sensibus incipere ac sensibilibus, ut inde ad intellectualium naturam ascendant, non tamen in sensibilibus standum esse⁷. »

Causam cur hic necessario sit nostrae cognitionis processus, Athanasius, Cyrillus, Dionysius, Damascenus ll. cc. aliique hanc esse declarant, quod humanae cognitionis obiectum proprium sunt essentiae rerum sensibilium, ideoque Deus qui est super omnia entia transcendentaliter diversus et eminens, in ipsa sua natura et per ipsam nobis non est cognoscibilis: unde fit, ut non nisi ex effectibus quadamtenus cognosci a nobis possit. « Deus, inquit Athanasius l. c., invisibilis est et incomprehensibilis in sua natura utpote omnem creatam essentiam transcendens, et propterea humanum genus eius cognitionis exsors futurum erat, quia haec (creata omnia) sunt ex non exstantibus, ipse autem est increatus. Quamobrem creaturam verbo suo ita disposuit, ut saltem ex operibus ab hominibus cognosci posset⁸. » Clarius adhuc ceteri commemorati Patres eandem rem exprimunt. « Cum cognitiones nostrae omnes sint entium et ad entia terminentur (scilicet universalissimus noster conceptus proprius est entis in communi, quem ex creatis et sensibilibus primum accepimus, et sub quo omnia cognoscimus); Deus quia est super omnem essentiam, effugit cognitionem nostram » (in propria sua natura). Ita ll. cc. Dionysius⁹ et ex eo Damascenus, qui ambo inde deducunt, solum ex his inferioribus concludendo (ἀναλόγως) et imperfecte Deum a nobis cognosci posse¹⁰.

Iam vero qui hanc statuunt humanae cognitionis theoriam, ii profecto Dei cognitionem docent esse acquisitam; si quando ergo eam dicunt humanae naturae insitam et congenitam, non illo sensu intelligi possunt, quem verba primo aspectu praeseferre videntur, et quem non pauci recentiores inde a saeculo XVII. labente iis adtribuerunt.

2°. Sane ex contextibus, in quibus illae locutiones occurrunt, vel saltem ex collatione doctrinae auctorum aliis in locis expressae apparet, ideo dici cognitionem insitam et cum natura rationali consertam, quia existentia Dei ad eas veritates pertinet, quas humana ratio, quando intellectus iam ideis ad expeditum exercitium necessariis informatus est, ex facili et omnibus obvia consideratione obiectorum lumine sibi insito et vi congenita assequitur, quin vel specialis et scientifica animi cultura vel reflexa ac difficiliora ratiocinia vel extrinsecus accedens de hac veritate sive institutio humana sive revelatio divina praerequirantur. Ex hoc ipso deinde, quod haec notitia Dei existentis rationi obvia est ex iis solis, quae omnibus hominibus naturaliter praesto sunt, illa est universalis et communis omnibus, qui naturam rationis non perverterunt, qui non sunt vani natura (μάταιοι φύσει), ut dicitur Sap. XIII. 1. Ex duplici itaque ratione merito dicitur a Patribus notio insita (ἔμφυτος); tum quod ex ipsa rationali natura usu facultatum omnibus connaturali efflorescit, et ita est intima naturae, quae ad Dei cognitionem facta est¹¹, tum quod non est restricta ad personas singularibus donis distinctas sed extensa ad naturam communem generis humani¹², quemadmodum S. Iacobus I. 21. verbum revelatum dixit insitum verbum (λόγον ἔμφυτον) non quidem generi humano sed Christianis.

Nunc facile assequemur verum sensum testimoniorum, ex quibus recentiores superius citati ideam Dei congenitam vindicare studuerunt velut ex communi Patrum doctrina.

a) Nihil omnino aliud quam universalitatem conscientiae Dei existentis quae non litteris et philosophiae nec positivae institutioni sed iis solum facultatibus debeatur, quae animae naturaliter insunt, praedicat Tertullianus in locis omnibus, qui ab adversariis solent proferri, ut probent Dei ideam animae concreatam doceri. Arripiunt verba, quibus dicitur « conscientia Dei a primordio dos animae, » ac si diceretur anima Dei conscia a primordio suae existentiae, cum Tertullianus iis ipsis locis indicet et alibi disertissime doceat, a primordio rerum non alium esse modum nostrae naturalis cognitionis Dei quam per ascensionem « ex sensibilibus ad invisibilia, » « ex factitamentis ad factorem. » Haec Tertulliani doctrina manifesta est cuivis legenti in contextu testimonia obiici solita, de testimon. animae cc. 1. 2. 5. 6; contr. Marc. I. cc. 10. 11; Apolog: c. 17; de anima cc. 2. 20. coll. 18; ad Scapulam c. 2. Summa omnium potest revocari ad hanc sententiam: « Deus numquam ignotus, ideo nec incertus. Siquidem a primordio rerum conditor earum cum ipsis pariter compertus est, ipsis ad hoc prolatis ut Deus cognosceretur........ Vide an noverint, quem omnia nosse testantur; nec hoc ullis Mosis libris debent: ante anima quam prophetia; animae enim a primordio conscientia Dei dos est, eadem nec alia in Aegyptiis et in Syris et in Ponticis..... Habet Deus testimonia totum hoc, quod sumus et in quo sumus » contr. Marc. I. 10.

Ex Cypriani libro de idolor. vanit. p. 227. ed. Baluzii, Lactantii instit. l. III. c. 1. nihil extundes pro adversariorum opinione, nisi quod ibi legitur sicut apud Tertullianum, etiam gentibus ratione naturali utentibus verum Deum non esse ignotum: « haec summa delicti est nolle agnoscere, quem ignorare non possint. » Minutius Felix vero, in Octav. c. 17. 18. 32. huius universalis persuasionis, quam iisdem verbis ac illi adtestatur, etiam originem declarat: « in operibus enim eius et in mundi omnibus motibus virtutem eius semper praesentem aspicimus. »

b) Alii ex Patribus qui abruptis ex textu et contextu nonnullis locutionibus cognitionis concreatae testes citantur, docent tantummodo, rationem velut semen sapientiae nobis esse congenitam, per quam constituimur imago Dei, cuius natura est, ut sit facta ad veritatis, et primo (non exsecutione sed fine) ad veritatis primae cognitionem. De hac congenita vi rationis, secundum quam naturalis imago Dei est, et verbum seminale (λόγος σπερματικός) dicitur, satis in superioribus actum est.

c) Abusu intolerabili viri eruditi iidem ad confirmationem cognitionis concreatae afferunt Patrum quorundam sententias, ex quibus in contextu spectatis manifesto oppositum demonstratur. Sic Gregor. Naz. or. 28. al. 34. n. 6. 16. ex « insita lege naturae; » Athanasius contr. gent. n. 33. et Gregor. Nyss. or. 6. de beatitud. T. I. p. 815. ex eo, quod animae intimum et consubstantiatum est (κατουσιωθέν), cognitionem Dei repetiisse, atque adeo congenitam docuisse feruntur. At vero Gregorii Nazianzeni contextum consideranti supra a nobis descriptum, non potest esse dubium, quid « lege naturae insita » sibi velit; nihil scilicet ea est aliud quam ratio ipsa humana, quatenus secundum principium causalitatis ex intellectis effectibus concludendo pervenit ad cognitionem Dei creatoris¹³.

Athanasius vero et Gregorius Nyssenus et cum illis Basilius hom. attende tibi n. 7. T. II. p. 23. ed. Maur.; Aug. Confess. VII. c. 10; Gregor. M. in Ezech. l. II. hom. 5. n. 8. 9. aliique docent diserta oratione, posse animam ex consideratione sui ipsius suarumque perfectionum intelligere existentiam et perfectiones Dei; unde anima ipsa sibi est medium obiectivum cognitionis Dei¹⁴. Ideo ait Athanasius n. 33. 34. animam, quatenus se ex suis operationibus substantiam spiritualem cognoscit, « sibi ipsi esse viam ad notionem et cogitationem Dei, atque ita ex se ipsa accipere cognitionem Dei Verbi » (Dei Verbi absolute spectati accipit ex se cognitionem, Dei Verbi spectati personaliter accipit ex se cognitionem analogicam supposita revelatione). Gregorii Nyss. l. c. doctrina haec est: Deus in se suaque natura est humanae rationi immensurabilis et incomprehensibilis; sunt tamen opera Dei, ex quibus Deum possumus cognoscere: ideo Dei opera sunt nobis mensura cognitionis Dei; inter haec autem eminet ipsa anima spiritualis, praesertim si a sorde peccati se purgaverit. Unde « mensura tibi comprehensibilis cognitionis Dei in te est, cum, qui creavit te, tantum bonum naturae tuae essentiale indiderit, bonorum enim suae naturae imitamenta tuo plasmati Deus insculpsit¹⁵…. Ita est beatus mundo corde, quia propriam intuens munditiem in imagine videt archetypum. » Quisque videt, Patres de concreato medio cognitionis non autem de concreata cognitione sermonem habere.

d) Animadvertendum praeterea est, multos adferri tum a Thomasino tum a Staudenmair SS. PP. textus ad probandam divinitus impressam animae notitiam Dei, in quibus de habitu cognitionis supernaturalis et de fide infusa unice sermo est.

e) Postremo in considerationem veniunt Patres illi, qui Dei notionem totidem verbis insitam, insertam animo omnium hominum ac naturalem esse dicunt, quos citavimus p. 94. sq. Atqui inspectis locis illis omnibus omnino constabit, eum esse sensum, quem initio proposuimus et hucusque declaravimus. Videlicet a) cognitio iis epithetis non opponitur cognitioni acquisitae simpliciter; immo b) diserte vel aequivalenter indicatur, eam esse acquisitam ex praecognitione creaturarum; γ) opponitur vero cognitioni vel excultae per reflexas meditationes et scientificas demonstrationes, vel elevatae per revelationem; δ) collata tandem PP. doctrina de modo, quo humana ratio naturaliter cognitione Dei informatur, aliis in locis diserte proposita, opinio de concreata Dei notitia Patribus adscribi non potest, quin secum ipsis manifeste committantur. Huiusmodi ergo locutionibus alius sensus non subest, nisi quod Dei cognitio saltem confusa docetur sponte oboriri ex consideratione obvia ac communi omnibus, qui expeditum habent usum rationis, quam doctrinam iam in ipsis Scripturis indicari superius th. V. n. 3° demonstratum est.