Tractatus de Deo uno secundum naturam

De unitate simplicitatis in divina natura.

« Ex demonstrata absoluta perfectione divinae essentiae aeque ac unitas Dei sita in repugnantia multiplicationis naturae consequitur unitas, quae est absoluta simplicitas citra quamvis in Deo ipso compositionem sive physicam sive metaphysicam. Demonstratur id primum ex ipsa intrinseca ratione compositionis, quae necessario supponit imperfectionem. »

Quia nobis facilior est explicatio compositi quam simplicis, hoc ex illo tamquam notiori declaramus. In composito a) spectari debent partes, sive per se singulae in re ipsa physicum aliquid sint realiter distinctum ab aliis partibus, atque adeo partes sint reales componentes totum, cuiusmodi sunt materia et forma substantialis e. g. in homine, partes integrantes in corpore, atque substantia eiusque accidentia, quae meri modi non sunt; sive partes non sint res in obiecto ipso distinctae, concipiatur tamen una cum praecisione obiectiva ab altera ita, ut una praecise accepta intelligatur esse imperfecta et perfici per alteram, idque contingenter non ex intrinseca rei natura et necessitate. Hac ratione intelligimus compositionem ex essentia et esse (actuali), ex natura et hypostasi formaliter accepta, et universim ex subiecto et modis contingentibus proprie dictis, ac postremo ex gradibus metaphysicis generis et differentiae specificae. Porro quidquid habet partes, est aliquo modo multiplex et non omnino in se indivisum et indivisibile; quod vero partes nullas habet, est plane in se indivisum, hoc autem dicitur unum¹. b) Spectari debet partium in unum coitio, ex qua formaliter prodit compositum, cuius immediata et directa negatio est simplicitas. Quare unum in se (in sensu declarato unitatis) et simplex non re sed modo solum considerandi distinguuntur; videlicet unum in se consideratur in oppositione ad multa ex quibus constat compositum, simplex in oppositione ad compositum quod constat ex multis.

Ex his ulterius colligitur, compositum ipsum eo magis accedere ad rationem simplicis, quo partes minus habent realitatis distinctae, et quo arctius in unum coeunt indivisum. Prae corporeis igitur, in quibus partes tum constituentes tum integrantes sunt substantiales, omnino simplices sunt spiritus creati, in quibus non alia potest esse compositio quam qualitatum, habituum, actuum spiritualium, qui insint substantiae expertes² substantialium partium. Si vero comparentur cum purissimo actu, ubi nullam esse vel esse posse huiusmodi compositionem demonstrandum aggredimur, spiritus creati a Patribus quandoque negantur esse simplices. Postquam S. Basilius ep. 8. ad Caesar. n. 2. T. III. p. 82. demonstravit compositionem substantialem quidem in mundo, in homine; accidentalem vero ex substantia et adventitia sanctitate in angelis, adeoque eos simplices non esse; subdit: « quapropter et numerus omnis ea designat, quae materialem et circumscriptam naturam (ἐνύλον καὶ περιγραπτὸν φύσιν) sortita sunt, monas vero et unitas simplicis et incomprehensibilis essentiae insigne est. »

Compositionum species enumerari solent: ex materia et forma substantiali, ex partibus integrantibus, ex substantia et accidentibus, ex essentia et esse, ex natura et hypostasi, denique ex genere et differentia. Ut iam sensum definiamus ac rationem declaremus, quomodo et quare enuntiatae omnes compositiones, quarum aliquae ne reales quidem esse videntur, in Deo repugnare dicantur, imprimis ipsa ratio partis consideranda est. Nomine partis intelligitur imperfectum, quod per alterum ei sese communicans et uniens perfectionem accipit. Unde partes proprie dictae mutua communicatione sui semper sese invicem perficiunt, et totius compositi perfectio ex unione ac mutua communicatione omnium partium prodit. Quidquid ergo habet rationem partis, vel concipitur in mera potentia (potentia obiectiva) ad perfectionem, quam Graeci ἐντελέχειαν, Scholastici actum vocant; vel est in actu quadamtenus et in potentia ad aliquam ulteriorem perfectionem sibi advenientem ab alterius communione (potentia receptiva). Pars igitur quatenus pars, est ens incompletum. Ex hac intrinseca partium ratione intelligitur, quomodo compositiones diversae enumerari solitae, consectaria sint et certa indicia limitationis. Ubi compositio est physica ex partibus in re ipsa distinctis, sive iam partes substantiales sint, sive altera sit accidens tantummodo, causa est liquida. Cum enim partes singulae eo ipso quod partes sunt, essentialiter sint ens circumscriptum negatione perfectionis absolutae, perfectio totius efflorescens ex mutua communicatione finitorum non potest esse absoluta et infinita, quia finitum et infinitum, perfectio secundum quid et perfectio absoluta non gradu sed tota intrinseca ratione et essentia differunt.

Iam vero haec eadem ratio, quae repetitur ex imperfectione necessario inclusa in compositione ex partibus, locum etiam habet in compositione metaphysica, etiamsi ea, quae concipiuntur tamquam partes, in obiecto ipso non sint distincta ut res a re. Fatemur, nostro ingenio nos intelligere non posse essentiam in actu et existentiam seu esse huius essentiae tamquam duas res distinctas. Putamus etiam, substantialem naturam in ipsis creatis non aliqua re superaddita, quacum physice componatur, esse hypostasim , sed eo solum, quod est tota sibi, et non natura superioris hypostaseos per modum partis; de qua re in tractatu de Incarnatione prolixe disputavimus. Concedimus denique , gradus metaphysicos animalis e. g. et rationalis in homine non componi ut duas partes reales ad unum totum, sed esse unam rem, in qua tamen praecisione obiectiva duo distinguantur ita, ut quod intelligitur conceptu generis, non includat illud, quod intelligitur conceptu differentiae. Compositionem igitur methaphysicam non ideo in Deo repugnare defendimus, quia in ea partes concurrant realiter distinctae, quae sane in perfectione infinita nullae esse possunt, ut paulo ante demonstravimus; sed ideo enumeratis compositionis rationibus in Esse necessario et absoluto locum nullum esse posse tuemur, quia haec compositio metaphysica unice concipitur et concipi potest ratione contingentiae et limitationis, quae in essentia, in natura, in genere et specie creatorum est, et ipso hoc conceptu compositionis exprimitur ac intelligitur.

Nam 1° quia essentia creaturae non necessario est existens realiter, sed per se est in statu merae possibilitatis, seu in potentia obiectiva; ideo dum esse determinati ordinis e. g. angelus a Deo creatur, concipimus essentiam angeli, cui accedat esse in actu. Hoc autem nihil aliud significat, quam quod intelligimus hanc essentiam realiter existentem non esse necessario existentem. Atqui in Deo essentia est ipsum Esse , nec potest proinde concipi divina essentia cui accedat divinum Esse; essentiam enim divinam si intelligas ita, ut Esse ei accedat, perinde et etiam magis absurdum foret commentum, ac si concipere velles essentiam creaturae alicuius, cui accedat intrinseca possibilitas. Vide supra th. XXII. n. II.

2°. Rursum licet subsistentia seu id, quo formaliter substantia prima, singularis, integra, constituitur hypostasis, etiam in creatis non sit aliqua res distincta, quae cum illa natura substantiali componatur; sed sit ipsa substantiae totietas in se³, h. e. sit unum totum in se, quatenus non communicatur alteri ad modum partis: nihilominus hoc ipsum, non esse alterius, non est essentiale naturae finitae nec ex necessaria suae perfectionis exigentia; sed potest natura integra et actu existens esse ad modum partis perficiendae natura personae superioris saltem divinae, ut ex mysterio Incarnationis fide constat. Hinc non nisi ex hoc mysterio didicerunt christiani philosophi et theologi considerare hypostasim creatam velut compositam ex ipsa natura et modo subsistendi per se, qui ei non est essentialis. Hoc autem ipsum consequitur ex naturae limitatione, et limitationis est indicium certissimum. Quamobrem natura divina ex ipsa ratione perfectionis infinitae absoluta necessitate intrinseca in se est, ita ut omnino repugnet eam esse alterius ad modum partis, eo ipso quod est absolutum Esse, cui nulla potest accedere perfectio.

Licet ergo etiam in Deo ratione distinguamus, ut PP. frequentissime monent, naturam absolutam et tres subsistendi modos (τρόπους τῆς ὑπάρξεως), haec non est compositio in Deo. Non est compositio physica ut per se constat, cum etiam in hypostasi creata physicam esse negemus, et cum « quaelibet trium personarum sit substantia, essentia sive natura divina, et illa res sit Pater, Filius et Spiritus Sanctus » (cf. Conc. Later. IV.). Neque est compositio metaphysica, qualem in hypostasi creata asserimus. In creatis enim concipere possumus naturam cum obiectiva praecisione a modo subsistendi per se, quia hic modus non est naturae creatae essentialis: in Deo autem possumus nostro imperfecto modo intelligendi concipere naturam solum cum distinctione formali, non tamen praecisione obiectiva ab ipso modo subsistendi per se; h. e. possumus cogitare naturam, quin expresse cogitemus subsistendi modum, sed non possumus naturam infinitam cogitare ita, ut modus subsistendi per se non includatur in re cogitata; quia subsistentia per se est tali naturae essentialis, i. e. est ex intrinseca necessitate perfectionis infinitae. In creatis potest natura cogitari et esse sine modo subsistendi per se, et ideo hic modus potest concipi accedens tamquam gradus metaphysicus superadditus naturae per se consideratae; divina autem natura nec esse nec cogitari potest quin sit substantia tota in se, in quo ipso sita est ratio hypostaseos, et ideo haec ratio hypostaseos non potest cogitari ut gradus aliquis metaphysicus superadditus naturae, quamvis possit cogitari formalis ratio naturae seu quidditatis, quin expresse cogitetur formalis ratio hypostaseos. Ita ens potest cogitari quin expresse cogitetur ratio boni; sed quia ens ex intrinseca sua ratione est bonum, ideo ratio boni non potest cogitari ut gradus metaphysicus enti superadditus, sed solum ut expressior modus entis. (Cf. supra p. 160.)

Haec quidem clara sunt, si ut una natura ita una esset persona divina; sed maior potest oriri difficultas, eo quod fide novimus, unam naturam subsistere trino subsistendi modo, et naturam unam esse in tribus personis realiter inter se distinctis. Videtur enim natura debere concipi ut per se non subsistens, cui tamquam gradus ulterior saltem nostro modo intelligendi accedant relationes paternitatis, filiationis, processionis , quibus constituantur personae subsistentes; atque ita videtur in persona divina esse metaphysica compositio ex natura et modo subsistendi, non minus quam in hypostasi creata. Praeterea tres personae distinctae videri possent constituere unum Deum, ubi autem realiter distincta constituunt aliquod unum, non solum metaphysica sed physica est compositio.

Respondetur ad primum: debet sane ratione cum fundamento in re distingui una summa res ut natura absoluta et communicabilis, et eadem una summa res ut tres relativi realiter inter se distincti Pater, Filius, et Spiritus Sanctus. At dum concipitur natura absoluta, non concipitur ut incompleta et complenda velut per gradum ulteriorem paternitatis et filiationis et processionis; sed eadem res infinita ex intrinseca necessaria perfectione simul est absoluta (et sub hac ratione natura communis) et simul relativa (et sub hac ratione tres invicem incommunicabiles i. e. distinctae hypostases). Unde nobis est utique necessarius duplex conceptus, ut unam rem intelligamus tamquam absolutam naturam non sane velut aliquid adhuc complendum sed solum nondum expresse concipiendo sub ratione relativi, et deinde eandem omnino rem intelligamus expresse sub ratione relativi atque ita ut tres distinctos, ad analogiam modi quo diximus concipi ens, verum, et bonum non per additionem graduum veri et boni ad ens, sed per expressiorem modum entis. Uno verbo, quia natura infinita non potest concipi ut complenda per aliquem gradum superadditum, atque adeo non potest concipi ut pars metaphysica, propterea nulla ibi potest intelligi compositio metaphysica. In forma respondetur ad obiectionem: natura debet concipi ut per se non subsistens, distinguo: debet concipi cum praecisione obiectiva a subsistentia, h. e. ita ut subsistentia in re cogitata non contineatur, nego; potest concipi cum distinctione formali, h. e. ita ut subsistendi modus non expresse cogitetur, concedo. Quod additur, concipi subsistentiam ut accedentem gradum ulteriorem, negandum est. De his vide Tract. de Trin. th. XXI. sqq.

Obiectio secunda de compositione physica est nimis absurda. Personae non sunt partes se invicem perficientes ad componendum aliquod totum. Tres personae unum sunt, quatenus tum singulae tum omnes simul identice sunt ipsa natura divina, adeoque a natura divina realiter non distinguuntur; ubi autem nulla realis distinctio, ibi nulla potest esse realis compositio. Quatenus vero inter se invicem realiter distinguuntur per relationes oppositas paternitatis, filiationis, processionis non coniunguntur ad unum componendum. Personae igitur in quo unum sunt (in natura), nullam habent distinctionem; in quo distinctae sunt (in relationibus propriis), non habent unitatem. Non ergo sunt una alterius pars sed singulae sunt per se subsistentes; nec sunt partes concurrentes ad unam componendam naturam, sed singulae et omnes simul sunt ipsa natura: Sancta Trinitas unus Deus (cf. Petav. de Deo l. II. c. 3. 4.).

3°. Reliqua est compositio postrema ex gradibus metaphysicis generis et differentiae. In hac itidem limitationem entis supponi tamquam necessariam conditionem, vel ex ratione manifestum est, qua superius Coroll. 1. ad th. XXIV. declaravimus, cur Esse absolutum nec generis nec differentiae rationem habere possit. Nam sub gradu generico concipimus perfectionem, quae sit in potentia ad aliam perfectionem, scilicet ad perfectionem specificam, et quae proinde involvat in ipso suo conceptu limitationem. Pariter sub differentia specifica concipimus perfectionis gradum, qui non includit perfectionem generis, multoque minus includit perfectionem infinitam, sed ex propria sui ratione limitatus est. Ergo tam genus quam differentia intelligitur ut aliquid incompletum et ut pars complenda. Ergo dum concipimus compositionem ex gradu entis generico et ex gradu entis specifico, eo ipso intelligimus ens tam secundum unam quam secundum alteram rationem limitatum. Ergo etiamsi divinae perfectioni et simplicitati non repugnet quaevis distinctio perfectionum, quae sit tantum secundum rationem et nostrum modum intelligendi, repugnat tamen haec distinctio per rationes ex sua intrinseca indole limitatas, quales sunt in compositione ex genere et differentia. Praeterea genus et species in sua ratione formali includunt multiplicationem seu multiplicabilitatem in individuis, ita ut unitas generis et speciei sit ex ipso suo conceptu unitas tantum logica et secundum rationem, multiplicabilitas autem perfectionis et naturae, cuius notio genere et specie continetur, sit ontologica et secundum rem ipsam. Atqui multiplicabilitas et negatio omnimodae singularitatis enti infinito repugnat. Ergo ex hoc etiam capite manifestum est, rationem generis et speciei essentialiter fundari in entis limitatione. Nullus ergo huic distinctioni ac proinde etiam nullus huic compositioni in Deo essentialiter uno unitate singularitatis locus esse potest.

Corollarium. Simplicitas absoluta non est formaliter perfectio ex negatione, quod simplex nullas habet partes; sed ex positiva intensione perfectionis, quod ipsum Esse est omnis absoluta perfectio et ideo nihil ibi concipi potest limitatum defectu ulterioris perfectionis possibilis. Haec autem limitatio est essentialis conditio partis et quasi partis. Ideo propter intensionem perfectionis nulla ibi potest concipi pars vel quasi pars perficienda per aliam partem aut quasi partem. Unde dici potest: simplicitas non est perfectio quatenus simplex non habet partes, sed quatenus non potest esse pars vel quasi pars⁴.

Unde in creatis quoque, quorum simplicitas comparata cum divina est solum secundum quid, perfectio formaliter non est in negatione partium , sed in realitate intensiva ipsius entis. Quia vero omnis entitas creata est limitata defectu ulterioris possibilis perfectionis et ideo perfectibilis, ad perfectionem creaturae requiritur compositio eo maior physica vel metaphysica, quo intrinseca entitativa perfectio est minor. « Apud nos composita sunt meliora simplicibus, quia perfectio bonitatis creaturae non invenitur in uno simplici sed in multis; sed perfectio divinae bonitatis invenitur in uno simplici » S. Th. 1. q. 3. a. 7. ad 2.

Ex dictis facile componitur lis inter Scholasticos, quorum alii negant cum Caietano simplicitatem esse perfectionem per se, alii affirmant. Si intelligitur ontologica perfectio excludens compositionem, ea sane est perfectio per se et simpliciter; si sola negatio partium intelligitur, haec per se et citra perfectionem ontologicam non est perfectio. Cf. Ludov. Molina in 1. q. 3. a. 7. disp. 2. Ulterius patet ex dictis, quid valeat argumentum ex perfectione simplicitatis ductum contra possibilitatem entium simplicium materialium, quae dicuntur simplicia, quatenus supponuntur nullis constare partibus integrantibus, atque adeo carere extensione. Quidquid sentias de talibus entibus, certe ridiculum est negare eorum possibilitatem ex eo, quod simplicitas est perfectio.