Tractatus de Deo uno secundum naturam

Vindicatur Rom. II. interpretatio de infidelibus et de rationali cognitione legis naturae.

« Consensus in interpretatione textus Rom. II. 14. 15. ita habet, ut nullus SS. Patrum et veterum theologorum etiam illorum, qui ex commentariis Estii pro adversa sententia citantur, docuerit locum Apostoli non de gentibus infidelibus, sed de solis fidelibus inter gentes debere intelligi; aut negaverit notitiam legis naturalis, quae ibi describitur, esse acquisitam lumine rationis citra subsidium revelationis ipsam legem proponentis. Neque pluris sunt argumenta, quibus ex contextu petitis Estius persuadere voluit, « de solis fidelibus sive Christi praecesserint adventum sive secuti sint, » verba Apostoli esse intelligenda. »

Ut status quaestionis definiatur, triplex discernenda est quaestio. Quaeri enim potest, 1° utrum gentes non habentes legem in hoc Pauli loco intelligantur soli fideles inter gentes in oppositione ad Iudaeos, ut frequenter opponuntur Iudaei et Graeci, circumcisio et praeputium etc.; non autem possint intelligi sive soli infideles, sive indistinctim tum infideles tum illi fideles in lege naturae, qui sufficienti fide in Deum et in Redemptorem futurum imbuti erant.

Quaestio 2° est, utrum gentes ea quae legis sunt, naturaliter facere dicantur ex viribus naturalibus an per adiutorium gratiae supernaturalis, proindeque utrum sermo sit de actibus supernaturalibus. Baius et deinde Ianseniani, qui negata distinctione inter virtutes naturales et supernaturales affirmabant actus omnes infidelium esse peccata, propterea etiam docebant, hunc textum Apostoli non posse intelligi nisi de solis fidelibus et de actibus fidelium profectis ex gratia, alteram interpretationem de gentibus infidelibus et actibus naturaliter honestis esse Pelagianam. Estius theologus catholicus explicationem magistri sui Baii retinuit, quatenus affirmans est, asseruitque esse utique locum Apostoli intelligendum « de solis fidelibus sive Christi praecesserint adventum sive secuti sint, » idque ideo quia Paulus unice loquatur de supernaturali et meritoria observatione legis. Hanc suam sententiam Estius confirmare studuit auctoritate Patrum et theologorum, imprimis Augustini, deinde Prosperi, Fulgentii, Ambrosiastri, Hugonis, Lombardi, Hervaei, S. Thomae, Carthusiani; Graecorum etiam, ut Origenis, Chrysostomi, Theophylacti, Oecumenii. Ex contextu dein ipsius loci hunc commentarium ait esse « valde probabilem et paene certum. » Non tamen Estius secutus est Baium in condemnatione alterius interpretationis de gentibus infidelibus et de actibus naturalibus ethice honestis; fatetur enim, « hanc expositionem nihil habere sanae doctrinae contrarium. » At certe, si Estio fidimus, auctoritate Doctorum videtur haec sententia parum firma: eam defendunt, inquit, « nonnulli inter quos Caietanus. »

Quaestio denique 3° est, utrum lex moralis dicatur ab Apostolo manifestata gentibus lumine rationis citra positivam extrinsecam revelationem legis, an vero cum Apostoli verbis conciliari possit sententia, quae negat humanae rationi vires supersensibilia et nominatim ordinem moralem et moralem obligationem aliunde cognoscendi, quam per fidem ex positiva legis revelatione. Hoc sensu nemo usque ad recentiora haec tempora ne Estius quidem ipse dubitavit, quin rationi insint, et testimonio Apostoli inesse demonstrentur vires cognoscendi legem naturalem citra legis eiusdem positivam revelationem¹. Estius enim verba Pauli « ipsi sibi sunt lex, » interpetratur in hunc sensum: « sibi ipsis sunt loco legis, dum sua sponte ac proprio iudicio sine externo legis iubentis adminiculo et impulsu bonum operantur. » Si autem videatur esse pugna inter sententiam ab Estio assertam, nomine gentium h. l. designari solos fideles, et tamen nomine legis cordibus inscriptae intelligi debere legem naturalem cognitam lumine rationis absque legis eiusdem revelatione, possumus onus respondendi Estio relinquere; nos enim falsum esse dicimus nomine gentium solos fideles intelligendos esse. Estius autem huic obiectioni contradictionis, quam velut Pelagianorum propriam proponit, non respondet, ut recentiores, negando cognitionem legis absque propositione eius per revelationem, sed admittendo et conciliando utrumque assertum. Quod fideles omnes praeter legem naturae cunctis insitam legem habent Christi, et ideo non possint haec Apostoli verba, gentes quae legem non habent, intelligi de fidelibus: « hoc argumentum, inquit, videri potest aliquid habere momenti, quantum ad gentiles adtinet christianos; nihil tamen ad eos pertinet gentiles, qui Christi adventum praecesserunt et tamen in eum venturum crediderunt. » Videlicet quod ex revelatione cognoverunt saltem implicite futurum Redemptorem², id non obstat, quominus lumine rationis citra legis revelationem intelligere potuerint legem naturalem, non esse furandum, non moechandum etc., quae sunt exempla ab ipso Apostolo posita.

Cum prima itaque ex propositis quaestionibus, utrum nomine gentium quae legem non habent, in textu Pauli intelligi debeant soli fideles, an significentur sin minus soli saltem directe et praecipue infideles, connectuntur illae aliae duae non parum inter se diversae: prior, utrum apud Paulum sermo sit de actibus naturalibus ethice bonis absque gratiae auxilio factis, atque ita demonstretur ex Apostolo falsa propositio 25° Baiana: « omnia opera infidelium sunt peccata, et philosophorum virtutes sunt vitia. » (Cf. proposs. Baii 27. 28. 29. 30. 37. 61. 62; Quesnelli 39. 40. 41; Pistoriensium n. 24. in Bulla Auctorem Fidei). Quaestio connexa altera est, utrum manifestatio legis naturalis, de qua sermo est, dicatur ab Apostolo esse per lumen rationis absque positiva extrinseca revelatione ipsius legis, atque adeo ex verbis Pauli vis rationis humanae demonstretur aliqua quae legis sunt, cognoscendi, quin opus sit, ut ex revelatione innotescant. Anonymus scriptor Belga superius commemoratus, qui nostram doctrinam impugnandam suscepit, has ambas quaestiones confundens affirmavit, omnes Patres et theologos ab Estio citatos interpretari verba Pauli de solis fidelibus et contradicere nostrae interpretationi textus Paulini, qua contendimus sermonem Apostoli esse sin minus unice saltem directe et praecipue de infidelibus et de rationali cognitione legis naturalis; hanc quippe sententiam, aiebat ille, solum « nonnullos et inter eos Caietanum » patronos habere.

Omissa quaestione, quae ad alium locum pertinet, de gratia interna, quomodo sit necessaria ad observationem legis naturalis et ad actus ethice bonos, duo praestabimus. Primo quoad interpretationem textus Paulini de gentibus infidelibus et de rationali cognitione legis examinabimus doctrinam Patrum ac theologorum maxime illorum, ad quos pro parte adversa provocatur. Affirmamus autem, inter eos omnes nullum esse, qui dixerit verba Pauli de solis fidelibus intelligi debere, vel qui negaverit esse intelligenda de cognitione legis rationali citra propositionem per revelationem. Altero loco deinde iudicabimus de valore argumentorum , quae ab adversariis ad suam opinionem firmandam ex contextu desumuntur.

Quamvis res per se clara sit, ad cavendas tamen falsas interpretationes praemonemus tria. Sermo nunc nobis est de revelatione ipsius legis, non de revelatione quam aliqui coeperunt asserere hominibus necessariam ad acquirendum usum rationis, nisi forte hanc dicerent esse ipsam revelationem legis moralis; deinde negando necessitatem huius ipsius revelationis ad possibilitatem cognitionis rationalis et naturalis intelligimus exclusionem non moralis sed physicae necessitatis, quae sit simpliciter ex defectu virium rationis; postremo agimus universim de rationali cognitione obligationis moralis, quin nunc distincte determinemus eius sive amplitudinem sive perfectionem. ( De his confer Appendicem ad Tractatum de Traditione).

I. Imprimis a S. Sede damnata est propositio Baii (22° inter Baianas), qua novator contra theologos catholicos aiebat: « Cum Pelagio sentiunt, qui testimonium Apostoli Rom. II. gentes quae legem non habent, naturaliter quae legis sunt, faciunt, intelligunt de gentibus fidei gratiam non habentibus. » Consulatur de hac proscriptione Ripalda ( « Adversus Baii articulos » T. III. Operis de Ente supernaturali). Interim ex hac censura duo constant, theologos nimirum in controversia dogmatica locum Apostoli intelligere consuevisse de infidelibus, et Sedem Apostolicam hanc interpretationem sartam ac tectam voluisse. Unde praeiudicium est, illos « nonnullos interpretes, » ut ab adversariis appellantur , esse Doctores multos et graves. Sane eodem tempore, quo Estius « nonnullos tantum et inter hos Caietanum » novit, qui gentes legem non habentes apud Paulum censuerint intelligendas esse infideles, Stapletonus ( De peccat. orig. l. II. c. 14. Opp. T. II. p. 66.) Baii in cathedra Lovaniensi successor et adversarius doctissimus affirmavit, hanc sententiam esse « communem omnium aliorum Doctorum (praeter Augustinum) maxime graecorum, quam ipse Augustinus non improbat. »

Quia omnium sententias exscribere longum esset, citabo loca quae legi possunt, et ex iis pauca delibabo. Origenes in Rom. l. II. n. 7. 8. 9: « Graecus id est gentilis, si, cum legem non habeat, ipse sibi lex est ostendens opus legis in corde suo, et naturali ratione immotus, sicut videmus nonnullos in gentibus, vel iustitiam teneat vel castitatem servet.... iste licet alienus a vita videatur aeterna, quia non credit Christo.... videtur tamen , quod bonorum operum gloriam et honorem et pacem perdere penitus non possit....³ Naturalis lex communiter omnibus hominibus inest. » Hanc Origenes apud Paulum intelligit legem, « quam gentes sentire naturaliter possunt. » Chrysostomus hom. XII. n. 3. ad populum Antiochenum: « Quid est lex naturalis ? Conscientiam Deus nobis formavit, et effecit, ut a nobis ipsis sponte haustam haberemus cognitionem bonorum et contrariorum (αὐτοδίδακτον ἐποίησε τὴν γνῶσιν τῶν καλῶν κ. λ.). Non enim opus habemus discere, quod malum sit fornicatio et bonum continentia, sed originaliter (ἀπ' ἀρχῆς) hoc scimus. » Prosequitur S. Doctor, ideo Deum , quando positiva revelatione prohibuit quae lex naturalis vetat, simpliciter dixisse, non occides, nec addidisse: quia hoc malum est; « nam, inquit, ante praeoccupans conscientia hoc nos docuit. » Hoc deinde confirmat ex verbis Pauli: quando excusare se volent gentiles, quod legislatorem non habuerint, non Moysen, non prophetas, non Apostolum, non Evangelistam , « Paulus demonstrat , habuisse eos legem quam a se ipsis didicerant (αὐτοδίδακτον νόμον): cum enim gentes quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt faciunt, ipsi sibi sunt lex. » Pari modo hom. V. in Rom. eadem verba Pauli interpretatur: « Sufficit pro lege conscientia et rationalis cogitatio (λογισμός;); his ostendit rursum (Apostolus), quod Deus fecit hominem sufficientem (αὐταρκη) ad veritatis electionem et vitii fugam... Non ex lege (positiva quam non novit), sed ex naturalibus ratiociniis solis condemnatur. » Theodoretus, Oecumenius, Theophylactus more suo Chrysostomum sequuntur. In Rom. II. 12–15. commentatur Theophylactus: « Graeci sine lege peccaverunt, hoc est sine instructione quae a lege est.... quae legis sunt faciunt naturaliter, hoc est persuasi rationibus quae a natura sunt (τοῖς ἐκ φύσεως λογισμοῖς)... non litteram sed opera (id, quod lex iubet) cordibus suis insculpentes, atque conscientiam et naturales cogitationes legis loco habentes ad testimonium boni ac honesti. » Cyrillus Alex. (contr. Iulian. l. III. T. VI. p. 108.) Iuliani apostatae obiectionem, quod Deus Christianorum nullam quondam habuerit providentiam erga gentes, repellit hoc eodem Pauli testimonio: « Nam et gentium se Deum esse, per leges insitas (δια των εμφυτων νομων) plenissime comprobavit.... Si Iudaeorum tantum Deus esset et creator, non etiam gentium; quomodo qui legem non habent, sibi ipsis essent lex eo pervenientes insitis manuductionibus (εμφυτοις παιδαγωγιαις)? Natura enim virtute propria (αὐτομάτως)⁴ dives est cognitione omnis boni (boni utique naturalis, et spectata virtute physica naturae per se), hoc quoque creatoris nutibus consecuta. » Addimus S. Basilium hom. IX. in hexaemeron n. 3. 4, qui licet ibi non explicet textum hunc apostolicum, rem tamen ipsam, de qua potissimum nunc quaeritur, clarissime enuntiat. Inter paucas enim lineas quater repetit: sicut aversari malum physicum, ita etiam cognoscere bonum et malum morale, illud probare hoc improbare in promptu nobis est « ex ipsa natura, non ex doctrina et institutione ab hominibus tradita; ex lege naturae, quam non opus est discere; citra disciplinam et doctrinam (οὐκ ἐκ διδασκαλίας ἀνθρωπῶν, ἀλλ' ἐξ αὐτῆς τῆς φύσεως. αὐτοδιδάκτῳ τῆς φύσεως νόμῳ. ἀδίδακτος ἐκκλησία τοῦ κακοῦ): quemadmodum nulla disciplina nos docet morbum odisse, sed sponte nostra aversamur, quae molestiam creant.

Graecis plenissime consentiunt latini. Tertullianus adv. Marcion. l. V. c. 13. ex Rom. II. probat, eundem esse Deum qui creavit naturam, Deum veteris Testamenti qui dedit legem, et Deum novi Testamenti, cuius est evangelium: « si iudicabit Deus occulta hominum tam eorum, qui in lege deliquerunt, quam eorum qui sine lege, quia et hi legem ignorant, et natura faciunt quae sunt legis; utique is Deus iudicabit, cuius sunt et lex et ipsa natura, quae legis est instar ignorantibus legem. » Idem de coron. milit. c. 6: « Dei legem habes communem istam in publico mundi, in naturalibus tabulis, ad quas et Apostolus solet provocare... ut cum ad Romanos natura facere dicens nationes ea quae sunt legis, et legem naturalem suggerit et naturam legalem. » Vide⁵ et Hilarium in Ps. 118. litt. 15. n. 11; Ambros. ep. 73. ad Iren. et l. de fuga saec. c. 3. n. 15, ubi ex textu Apostoli legem naturalem esse declarat, « quae non aliqua lectione percipitur, sed profluo quodam naturae fonte in singulis exprimitur et humanis hauritur ingeniis; » et « primum, inquit, natura ipsa boni operis magistra est. » Gaudentius Brix. (Serm. VIII. in Exod. p. 298. ed. Brix. 1738.) praeter legem mandati « quam Deus ante Moysen verbis tantum praecepisse cognoscitur, » et legem litterae primum datam per Moysen, distinguit legem naturae ex eodem hoc Pauli textu. « Naturalis lex est illa, inquit, qua gentes legem litterae non habentes naturaliter ea quae legis sunt, faciunt, quia rationalis animae natura, ut creatorem suum sentiat, ut proximum non laedat, ut non faciat quod pati non vult, naturali quadam lege intelligit; unde inexcusabilis est omnis homo, qui vel auctorem suum negat, vel facit malum, quod per legem naturae non ignorat esse malum.» S.Hieronymus ad Algas. ep. 121. q. 8. T. I. p. 866; in Ez. XXIX. T. V. p. 353; in Matth. T. VII. p. 178. manifesto intelligit in loco Pauli non solum fideles, sed omnes nationes et in his homines omnes, qui ad usum rationis pervenerunt. « Ista lex, quae in corde scribitur, omnes continet nationes, et nullus hominum est, qui hanc legem nesciat.» Solam excipi, ait, infantiam, atque ita intelligi debere, quod Paulus dicit Rom. VII: « ego autem vivebam aliquando sine lege, sed ubi venit mandatum, peccatum revixit. » Nihil opus est dicere de Sedulio et Primasio in h. l. Prior fere transcribit commentarium Origenis; alter gentes, ait, esse inexcusabiles, quamvis sint sine lege (positiva), « quia omnis homo in conscientia de peccato erubescit, et de bono facto laetatur. »

Ex recentioribus theologis et interpretibus, qui vel unice, vel etiam de infidelibus et de lege lumine rationis citra extrinsecam revelationem manifestata Paulum intelligendum esse docent, inter innumerabiles nominabo aliquos, quos diligentius contuli; ut sunt praeter Caietanum, quem solum Estius et anonymus citant, Thomistae Dominicus Soto de Iust. et iur. l. I. q. 4; et comment. in Rom. h. l.; Catharinus in h. l.; Card. Gotti de statu purae naturae q. 11. dub. 2. §. 1. n. 5; de lege natur. q. 3. dub. 1. §. 1. n. 2; Scotistae Andreas Vega opusc. de iustificat. ad finem; Claud. Frassen Scot. Academ. T. IV. de grat. Tract. II. q. 3. p. 498; Bernard. a Piconio in h. l.; Sorbonici Duvallius de legibus q. 3. a. 1. et 4; Gamachaeus in 1. 2. q. 94; de lege natur. c. 1. et 3; Grandin de Gratia q. 1. c. 2. a. 1. sect. 1. et 2; Tournely de Grat. q. 4. a. 1. concl. 1. part. 2; Calmetus in h. l.; tum alii Toletus in h. l.; Bellarmin. de Grat. et lib. arbit. l. V. c. 9; Suarez, qui de hac re prolixe disputat l. I. de Grat. c. 8. n. 20. sqq.; Ripalda demonstratione amplissima contra Baii articulos T. III. de Ente supernaturali, praesertim disp. XX. sect. 3; Cornel. a Lapide, Benedict. Pererius, Tirinus in h. l.; versiones Scripturae cum subiectis adnotationibus laudante S. Sede editae, polonica Wuiekii, italica Archiepiscopi Martinii, germanica Alliolii; catholici interpretes nostrae aetatis plurimi Kistemacher, Klee, Reithmaier, Adalb. Maier, Bisping etc. in h. l.

Unius Dominici Soto theologi Tridentini verba transcribam, quia et praeclara sunt, et principia quaedam continent theologica, necessaria ad recte intelligendas Patrum sententias. In comment. in Rom. II. 14. ita loquitur: Paulus agit de ethnicis, « quippe qui legem, quam solo naturali dictamine sculptam gerebant in mente, nihilo segnius servaverint quam Iudaei illam, quam receperant expressam in tabulis. Ait ergo, quod cum gentes, quae legem non habent per sensorium auditum scilicet a Deo, qua de causa a Iudaeis exleges censebantur, naturaliter quae legis sunt faciunt, non illa intelligas legis opera seu iudicialia seu cerimonialia, quae super naturam Deus illi populo peculiariter revelaverat... sed praecepta intellige decalogi ac moralia reliqua, quibus universum humanum genus natura ipsa tum instituit tum etiam obligavit. Qui, inquit, haec naturaliter faciunt, ipsi sibi sunt lex, id est in se ipsi eiusmodi gerunt impressam legem; quam legem iam pridem dixerat (c. I. huius epistolae) a Deo illis quoque revelatam per ea, quae facta sunt, ne Iudaei superbirent, quod praeter suam nulla esset alia lex divinitus revelata; tametsi et haec quoque moralia expressius Iudaeis per legem scriptam illustraverit quam gentibus per lumen naturae. At vero assertio haec Pauli scrupulum inde offert, quod fautrix esse videtur Pelagianorum docentium, posse impleri ab homine naturaliter mandata legis. Hunc scrupulum possumus nobis abstergere dicentes, id solum hic adstruere Paulum, quod possit naturaliter homo legem implere, quantum ad substantiam operum, quae sint moraliter bona; non tamen quantum ad intentionem praecipientis, ut sint coram Deo meritoria: illud enim vires non superat, prout l. I. de nat. et grat. disputavimus, ubi etiam enarravimus, quemadmodum primi parentes natura integra poterant naturaliter implere praecepta omnia quoad substantiam operis, nos vero in natura lapsa non omnia sed tamen aliqua, licet tam illi quam nos nequimus absque gratia ullum meritorie implere. Et idcirco non ait hic, gentes naturaliter omnia, sed aliqua quae legis sunt, facere. Hanc equidem expositionem adeo arbitror non reprobandam, ut sane intellectam necessariam existimem. » Adfert deinde Sotus duplicem interpretationem Augustini, de qua paulo post dicemus, et ex Augustino desumptam duplicem pariter S. Thomae, quarum una dicit, sermonem esse Apostolo de exsecutione legis; sed naturam intelligi reparatam per gratiam: altera autem affirmat, comparationem esse tantummodo inter cognitionem naturalem gentilium et cognitionem Iudaeorum ex revelatione. « Nempe quod idem praestitisset olim gentibus lumen naturae, quod Iudaeis lex, scilicet ad iudicandum inter rectum et pravum, licet in lege scripta explicatiora essent praecepta quam in lege naturae. » Tandem Sotus concludit, praeferendam esse expositionem, quod non solum cognitio cum cognitione comparetur, sed agatur simul de exsecutione legis: « hoc tamen sensu, quod naturaliter quae legis sunt, facere poterant, id est praecepta facere quoad substantiam operum; et ideo non dixit: naturaliter legem complent; sed quae legis sunt, naturaliter faciunt: quae si fecissent vel si faciebant, Deus tunc succurrebat illis per speciale auxilium illustrando eorum mentes altiori lumine (gratia fidei), quo possent in Dei amicitiam recipi. »

Haec eadem quoad rei summam est sententia aliorum omnium theologorum, quos nominavi; docent scilicet sine controversia, gentes apud Paulum intelligi debere vel unice vel saltem directe et praecipue infideles; cognitionem legis in oppositione ad positivam revelationem esse cognitionem per lumen rationis; exsecutionem eorum quae legis sunt, esse vel observationem aliquorum praeceptorum moralium per vires naturales, vel observationem per adiutorium gratiae, quae praevenit et fidem et ad fidem praeparat. Neque enim fas est affirmare, infidelibus ante gratiam fidei deesse omnia adiutoria gratiae ad facienda ea, quae legis naturalis sunt; immo sine errore Semipelagiano non potest negari, sub adiutorio gratiae supernaturalis fieri actus illos, qui sint directa et positiva praeparatio ad fidem suscipiendam⁶.

Superest, ut doctrinam inspiciamus Augustini et quorundam aliorum Doctorum, quos Estius citat, ac si sine controversia docuissent, gentes quae legem non habent, in textu Apostoli esse solos fideles; ex quo deinde more suo memoratus anonymus concludit, iuxta Augustini et reliquorum sententiam non aliam cognitionem legis naturalis, nisi quae sit ex supposita revelatione, gentibus adscribi ab Apostolo.

Augustinus de hoc Pauli testimonio Rom. II. 14. 15. agit duobus in locis adversus Pelagianos l. De spiritu et littera c. 26. sq. n. 43–49; contr. Iulian. l. IV. c. 3. n. 23–25. Utroque autem loco sub duplici diversa hypothesi diversimode verba Pauli intelligenda esse ait. Si conceditur Pelagianis hypothesis, Paulum loqui de observatione legis salutari et meritoria vitae aeternae, gentes non possunt esse nisi fideles, qui faciunt quae legis sunt, natura reformata per gratiam. Si vero, pergit, « nondum sunt habendi in numero eorum, quos Christi iustificat gratia, sed eorum potius, quorum etiam impiorum necdum Deum verum veraciter colentium quaedam tamen facta merito recteque laudamus, » etiam sic gratiae sua dignitas et necessitas ad omne opus salutare constabit; quia scilicet illa opera licet honesta, omnino tamen differunt ab operibus supernaturalibus per gratiam factis, non sunt in via salutis, et certe non meritoria vitae aeternae. Posse autem infideles hoc modo aliqua legis tum cognoscere tum facere, Augustinus ultro concedit; et cognitionis principium non secus ac Patres reliqui unice constituit naturam rationalem. « Quantulacumque legis opera naturaliter insita, inquit, non invenirentur in eis, qui legem non acceperunt, nisi ex reliquiis imaginis Dei, » et « opus legis habent scriptum in cordibus, id est non omnino deletum est, quod ibi per imaginem Dei cum crearentur, impressum est. » Hanc autem Dei imaginem esse animam quatenus rationalis est, aliunde constat et Augustinus ibidem diserte declarat: « imago Dei... quam non penitus impietas aboleverat; nam remanserat utique id, quod anima hominis nisi rationalis esse non potest. »

Prosper (contr. Collator. c. 10. n. 28–30. ed. Maur. in Append. T. X. Aug.) iisdem paene verbis doctrinam repetit magistri sui Augustini. S. Fulgentius de Incarn. et grat. c. 25. n. 48–54. utitur quidem ad confutandos Pelagianos priori hypothesi Augustini; si scilicet gentes legem observent ita, ut iustificentur, non posse esse infideles. At simul docet diserte ib. n. 50. 52. 54, sine gratia fidei cognitionem veri Dei et legis moralis atque huius aliquam observationem esse posse; hancque naturalem legem, ait, Deum cordibus inscripsisse, « condendo naturam », per ipsum scilicet lumen rationis, quia anima hominis nisi rationalis esse non potest. De Ambrosiastro nihil opus est dicere; sententiis enim variis contextus est commentarius interpretans verba Pauli modo de infidelibus, « quibus nihil proderit apud Deum abstinere a contrariis, nisi fidem in Deum acceperint, » et de quibus ait: « ipsa natura proprio iudicio creatorem suum agnoscit, non per legem sed per rationem naturae; opus enim opificem cernit in se: » simul vero applicat dicta Apostoli etiam fidelibus Christianis⁷.

Paucis adhuc commemorandi sunt theologi ab adversariis citati. Quoad quaestionem, utrum gentes naturaliter facientes quae legis sunt, intelligantur fideles an infideles, Lombardus et S. Thomas in comment. h. l. proponunt utramque hypothesin S. Augustini. Quod vero spectat rem ipsam, de qua potissimum agitur, facultatem scilicet rationis humanae ad cognoscendam legem naturalem, nullum relinquunt omnino dubium. In commentario ipso verba Pauli: naturaliter faciunt quae legis sunt, S. Thomas declarat: « scilicet quantum ad praecepta moralia, quae sunt de dictamine rationis naturalis, in qua est imago Dei. » Ceterum notissima est Angelici doctrina, qua non modo citra revelationem ipsius legis naturalis, de qua re nos agimus, sed etiam in statu abnormi extra humanam societatem supponit facultatem rationis perveniendi ad aliquam legis moralis cognitionem. « Si aliquis, inquit, in sylvis vel inter bruta animalia nutritus ductum naturalis rationis sequeretur in appetitu boni et fuga mali, certissime est tenendum, quod ei Deus vel per internam inspirationem revelaret ea quae sunt ad credendum necessaria, vel aliquem fidei praedicatorem ad eum dirigeret » de verit. q. 14. a. 11. ad 1; 3. dist. 25. q. 2. a. 1. sol. 1. ad 2.

Eadem omnino est sententia Hugonis a S. Charo⁸, Hervaei (inter Opp. Anselmi), Dionysii Carthusiani, ad quos etiam adversarii appellarunt. In illud Pauli: sine lege peribunt, quaerit Hugo, quare gentes cum legem non habeant, non excusentur in transgressione legis? Responsio huc redit, gentes quamvis destitutae sint revelatione, habere tamen lumen rationis, quo legem naturalem cognoscere possint. Urget vero Hugo eandem sententiam ulterius, neque excusari scilicet eum, qui perpetuo ab humano consortio fuisset extorris: « quia habuit rationem naturalem, et si secundum eam fecisset quod in se esset, Dominus contulisset gratiam »⁹. Hervaeus¹⁰ inter alia multa legem naturalem apud Paulum ait esse eam, quam «naturalis ratio scripsit in corde gentilium;» et Carthusianus: «ipsi sibi sunt lex, hoc est propria ratio est eis pro lege.»

Ex allatis testimoniis clarum esse existimo, SS. Patres tam latinos quam graecos, et gravissimos theologos magna consensione Apostoli testimonium constanter ita interpretatos esse, ut 1° gentes quae legem non habent, intelligantur infideles universim revelatione destituti; vel si simul comprehendantur fide in futurum Redemptorem imbuti, certe directe et prima intentione, si ita loqui fas est, intelligantur ii, quibus lex non ex revelatione positiva sed lumine rationis tantum manifestata est. 2° Clarum est, inter omnes ab Estio citatos esse neminem, qui definita sententia docuerit, nomine gentium Rom. II. 14. 15. solos fideles intelligi debere, et non posse intelligi etiam infideles. 3° Nullus est inter omnes ab Estio citatos, qui negaverit, ex Apostoli testimonio posse demonstrari facultatem rationis humanae ad legis naturalis cognitionem citra revelationem, plerosque hanc sententiam tamquam propositam ab Apostolo disertissime agnovisse et vindicasse.

Nunc fiat iudicium de assertione anonymi Doctoris, nonnullos tantum esse cum Caietano, qui gentes in loco citato Apostoli intellexerint infideles; tum de hac eius contra nostram doctrinam accusatione: « inter illos nonnullos nemo est, qui expresse doceat, gentiles a fide Christi alienos per se solos posse intelligere obligationem, qua semper, ubique, quaevis rationalis creatura absolute et sub omni hypothesi¹¹ obstringitur; insuper inter illos nonnullos non credo vel unum inveniri, qui expressis verbis omnino excludat externam institutionem; haec de suo adiecit cl. auctor. » Ita ille cl. Doctor opusc. cit. p. 46.

De institutione externa generatim, quatenus pertinet ad connaturalem explicationem rationis humanae, actum a nobis est alio in loco (Append. Tract. de Trad.); nec ea quaestio huc pertinet, quamvis S. Thomam et Hugonem pro statu etiam abnormi deficientis omnis institutionis connaturalis vidimus supponere sufficientem rationis usum ad cognitionem aliquam boni et mali moralis. Externa institutio, citra quam nos dicimus teste Apostolo perveniri ad cognitionem aliquam rationalem legis et obligationis moralis, est ipsa divina revelatio legis et institutio de hac revelatione legis. Hoc iterum praemonito sententiae Patrum et theologorum in locis supra citatis comparentur cum anonymi asseveratione. Ille ait: nemo expresse docet, gentiles a fide Christi alienos per se solos posse intelligere obligationem legis moralis; ne unus quidem expressis verbis excludit externam institutionem. Patres et theologi aliter loquuntur: «Cognitio legis quam a nobis ipsis discimus (αὐτοδίδακτος γνώσις); lex quam non opus habemus discere; quam docet conscientia praeoccupans positivam revelationem (προλαβὸν συνειδὸς); legis loco sufficit conscientia et rationalis cogitatio; gentilis non ex lege (positiva), sed ex solis naturae ratiociniis condemnatur» (ἐκ τῶν τῆς φύσεως λογισμῶν μόνων) Chrysostomus. «Ad cognitionem legis perveniunt insita ipsis manuductione, virtute propria naturae» (αὐτοματῶς) Cyrillus. «Sine institutione, quae a lege est; rationibus quae a natura sunt; naturales cogitationes legis loco sunt» Theophylactus. «Cognitio boni et mali moralis est ex ipsa natura, non ex doctrina et institutione hominum; ex lege naturae, quam non opus est discere; citra doctrinam» Basilius. «Lex, quae non percipitur aliqua lectione, sed profluo naturae fonte in singulis exprimitur et humanis hauritur ingeniis» Ambrosius. «Ductum naturalis rationis in appetitu boni et fuga mali posset sequi etiam nutritus in sylvis, et ideo nec talis excusatur » Hugo a S. Charo et S. Thomas. « Praecepta moralia dantur, quibus universum genus humanum natura ipsa tum instituit tum etiam obligavit; lex, quam gentes solo naturali dictamine gerebant scriptam in mente; lex, quae a Deo revelata est per ea, quae facta sunt; moralia Deus gentibus per lumen naturae, Iudaeis etiam expressius per legem scriptam illustravit; idem praestitit gentibus lumen naturae, quod Iudaeis lex, quamvis minori claritate » Dominicus Soto. « Naturaliter faciunt gentes ea quae legis sunt, id est citra ullam revelatam et positivam legem » alius Conc. Trid. theologus Vega in Defens.Conc.Trid.l.XI.c.10. « Intelliguntur (apud Paulum) homines sola ratione naturali utentes, etiamsi fidem non habeant » Suarez l. c. n. 20; infideles, qui lege destituti externa solam internam et naturalem sibi ducem habent » Ripalda l. c. n. 33. etc.

Quae contra nostram immo potius, ut Stapletonus et Suarez eam appellant et appellandam esse ex dictis constat, contra communem interpretationem testimonii Apostolici ex auctoritate extrinseca praetendebantur, satis puto detecta sunt. Restat brevissimum examen eorum, quae ex contextu Pauli ipso obiiciuntur; paucis id expedire possumus, quia fundamenta, quibus veritas nostrae interpretationis demonstratur, iam in superiori thesi praestruximus.

II. Argumenta Estii, quae « valde probabile et fere certum reddere » dicuntur, Paulum Rom. II. 14. 15. de solis fidelibus loqui, ad haec reducuntur. 1° Paulus h. l. commendat gentes ab observatione legis: id vero intelligi nequit de infidelibus, quin inducatur contradictio; infidelium enim scelera tum c. I. huius epistolae tum alibi saepe Apostolus accusat. 2° Sermo h. l. est de observatione legis, qualis commemoratur vv. 7. 10. 13. 26. 29; ea autem est observatio plena et meritoria vitae aeternae. 3° Gentes quae legem non habent, et tamen faciunt quae legis sunt, debent intelligi eodem modo, sicut in versiculis citatis laudatur Graecus operans bonum, praeputium consummans legem, Iudaeus in abscondito et circumcisus corde, cuius laus non ex hominibus sed ex Deo est. 4° In contextu proximo sicut cogitationes accusantes referuntur ad reatum poenae aeternae, ita cogitationes defendentes in die, cum iudicabit Deus, referuntur ad opera meritoria vitae aeternae. Atqui haec omnia solis competunt fidelibus. Ergo gentes vv. 14. 15. intelligi non possunt nisi fideles. Responsio ad haec ex declaratione contextus, quam dedimus in thesi antecedente, in promptu est.

Ad 1ᵘᵐ: etiamsi verum esset, Paulum h. l. commendare gentes ab observatione legis; nemo tamen dicet, laudari omnes vel maiorem partem hominum inter gentes, vel eos qui commendari supponuntur, laudari de totius legis moralis observatione: unde tali etiam commendatione admissa, non ideo negantur gravissima scelera inter gentes aliis locis ab Apostolo damnata. At inspecto contextu ne id quidem verum est, scopum Pauli esse hisce duobus versiculis 14. et 15. laudare gentes ob legis observationem; scopus enim unice est ostendere gentes non eo, quod legem revelatam non habent, esse omnino exleges; sed sicut Iudaei iudicandi sunt secundum legem, quam non solum lumine rationis sed etiam verbo Dei manifestatam habent: ita ait et gentes habere legem lumine rationis manifestatam, et secundum hanc iudicandas esse. Hanc autem manifestationem legis factam gentibus demonstrat Apostolus hoc argumento: si quando faciunt aliqua quae in lege praecipiuntur, ea faciunt intelligentes et sentientes suam obligationem; cum vero hanc cognoscere non possint ex revelatione, utpote quae eis facta non est, sed solum ex rationali natura (« cum enim gentes quae legem non habent, naturaliter (natura) faciunt ea, quae legis sunt »), ipsa illa qualicumque observatione legis formaliter ut legis, ostendunt opus legis, dum legem ipsam scriptam non habent in tabulis, scriptum se habere in cordibus suis, et ipsi sibi sua rationali natura sunt lex; quod quomodo intelligendum sit, superius declaravimus.

Ad 2ᵘᵐ et 3ᵘᵐ negamus, in oppositione inter eos qui habent legem, et inter gentes quae legem non habentes natura faciunt ea quae legis sunt, sensum eundem esse, qui est in oppositione altera inter Iudaeos et Graecos, circumcisionem et praeputium. Haec enim posterior oppositio nominatim in libris N. T. unice desumitur ex diversitate gentis et originis non autem ex diversitate religionis, adeo ut etiam omnes Christiani distribuantur in Iudaeos et Graecos; h. e. in eos qui genere Iudaei sunt, et eos qui prognati sunt ex alia gente (vide cl. P. Patrizi in Evangel. l. I. c.1. n. 68.) At oppositio altera non iam respicit solum diversitatem gentis, sed diserte collocatur in diversitate religionis, quod alii habent divinam revelationem legis, alii ad manifestationem legis habent tantummodo naturam rationalem, et ita ipsi sibi sunt lex. Unde etiam quod aliquando et in quibusdam (ὅταν ποιῇ) illae gentes non habentes legem dicuntur « naturaliter facere ea, quae legis sunt », plurimum differt ab operatione boni, pro qua promittitur gloria, honor et pax Iudaeo et Graeco, atque a custodia et consummatione legis, pro qua praeputio (i. e. non circumcisis in carne) atque circumcisis corde et in spiritu laus est non ex hominibus sed ex Deo v. 7. 10. 26. 27. 29. Idem etiam est discrimen inter « gentes, si quando naturaliter faciunt ea quae legis sunt », et inter illos de quibus v. 13. dicitur: « factores legis iustificabuntur », si iustificatio (ut probabilius videtur) accipienda est sensu positivo de iustitia supernaturali, et non solum negative de actibus naturaliter iustis, qui ideo poenam non mereantur. In hoc enim versiculo, ubi nominantur « factores legis qui iustificabuntur », non de iis qui legem non habent, sed expresse de auditoribus legis sermo est, adeoque de iis qui legem habent revelatam. Comma vero 14. et 15. ubi agitur de gentibus quae legem non habent, cohaeret cum verbis versiculi 12: « quicumque sine lege peccaverunt, sine lege peribunt »; hoc enim ipsum, quomodo sine lege peribunt, declaratur per versiculos 14-16, quod scilicet licet sint sine lege revelata, non tamen sunt simpliciter sine lege.

Ex his iam etiam patet responsio ad 4ᵘᵐ, quod obiicitur. Falsum est enim ab Apostolo exhiberi cogitationes in die iudicii defendentes ita, ut hominem dignum ostendant vita aeterna. Cogitationes accusantes et defendentes sunt in praesenti vita, dum ratio et conscientia exhibet aliquas actiones ut malas et absolute vetitas, alias ut bonas et praeceptas. Quando igitur homo contra vel iuxta hoc dictamen conscientiae operatur, conscientiae praeiudicium (praevium iudicium) valebit in die iudicii, ut quas actiones conscientia praedamnavit vel probavit ceu moraliter malas aut bonas, ipse iustus iudex damnaturus sit vel probaturus. Inde tamen non est consequens, quod sicut graviter malas iudicabit dignas damnatione aeterna, etiam quomodocumque bonas iudicaturus sit dignas vita aeterna. « Si autem hi, qui naturaliter quae legis sunt faciunt, nondum sunt habendi in numero eorum quos Christi iustificat gratia, sed in eorum potius, quorum etiam impiorum nec Deum verum veraciter colentium quaedam tamen facta vel legimus vel novimus vel audimus, quae secundum iustitiae regulam non solum vituperare non possumus, verum etiam merito recteque laudamus... quid eis proderunt cogitationes excusantes in die qua iudicabit Dominus occulta cordium, nisi forte ut mitius puniantur?... nec illud in iudicio Dei vacabit, quod in ipsa impietate damnabili magis alius alio minusve peccaverit » S. Aug. de spiritu et litt. n. 48. Cf. S. Hieronym. in Ezech. XXIX. T. V. p. 353; Origen. in Rom. l. II. n. 7.

Sicut ergo auctoritate communis interpretationis qua Patres et theologi consentiunt, ita etiam examine contextus, quod in superiori thesi instituimus, certum manet, ab Apostolo exhiberi ipsum lumen rationis tamquam principium cognoscens obligationem legis naturalis, quin positiva legis revelatio supponatur vel ut unica manifestatio legis naturalis vel ut conditio, sine qua non posset ratio ad eius cognitionem pervenire.

Fateor, totam hanc thesim videri posse velut παρεργον quoddam. Potuisset enim ex tractatu de gratia assumi ut certa rationalis haec legis cognitio ab Apostolo declarata; sed noluimus permittere, ut fundamentum ipsum, cui innititur argumentum ethicum pro facultate rationali cognoscendi existentiam Dei, in Scripturis propositum, rationalis scilicet cognitio legis et obligationis moralis a quopiam quantumvis occulti nominis traduci possit velut « nonnullorum tantum sententia, » cui maxima pars Patrum et theologorum et ipse Apostoli contextus dicatur repugnare.