Tractatus de Deo uno secundum naturam

Voluntas Dei salvifica universalis demonstratur ex Scripturis.

« Voluntate antecedente Deum in hoc ordine generis humani lapsi et reparati non eorum modo, qui salvantur; sed aliorum etiam velle aeternam salutem, immo voluntatem hanc salutiferam ad omnes omnino homines protendi rationis iam compotes, ex ss. Scripturarum doctrina demonstratur. »

Non est nobis sermo de voluntate simplicis complacentiae in bonitate obiecti, quae in Deo concipitur non tam velut voluntas, quam velut iudicium necessarium de quavis ratione boni etiam mere possibilis; sed voluntatem asserimus, quae ex sese velit ipsum salutis effectum licet non citra conditionem ex parte liberae cooperationis hominum salvandorum. Haec autem salutis voluntas includit voluntatem exhibendi hominibus (saltem antecedenter ad impedimenta vel libere ab homine vel aliunde non autem directe a Deo interposita) omnia ea praesidia, sine quibus salus obtineri nequit, et quae ex sese sufficiunt, ut iis utentes homines salutem assequi possint. Quod Deus haec omnia praesidia hominibus praeparavit ex antecedente voluntate, ut per ea homines salventur, id significari solet, quando dicitur, esse in Deo sinceram voluntatem antecedentem salutis humanae. Neque vero in Deo voluntas ulla esse potest, quae sincera non sit.

Quaestio porro, utrum voluntas antecedens salutis etiam relate ad eos, qui actu non salvantur, sit voluntas beneplaciti an voluntas signi, locum omnino nullum habet. Quid enim signum voluntatis salutiferae, operatio inquam divina ad nostram salutem et praeceptum, ut operemur salutem nostram, potest aliud significare nisi verissimam voluntatem in Deo, ut salvemur? Num forte suspicabimur cum Calvino, Deum infinite bonum et veracem velle interim signis fallacibus nobis persuadere, suam esse voluntatem ut salvemur, cum haec nulla re vera sit, sed sit potius voluntas arcana contraria?

Postremo animadvertatur ad quaestionis statum circumscribendum, sermonem hic esse non solum de voluntate absolute antecedente praevisionem etiam peccati originalis, sed de voluntate, quae referatur ad homines in hoc ordine lapso et reparato per Christum. Agitur ergo de voluntate salvifica consequente quidem praevisionem naturae lapsae in Adamo, sed antecedente praevisionem sive actuum sive omissionum, quibus singuli adulti damnationis iudicium sibi arcessunt.

Duas partes thesis complectitur, quae licet iisdem fere documentis revelationis ex Scriptura et Patribus theologice probentur, spectata tamen solemni et explicita Ecclesiae definitione non eodem gradu et sub eadem censura pars utraque proposita est; prior enim pars definita est esse de fide, pars altera hactenus non est definita sub hac censura, ut patet ex damnatione Propositionis 5ᵃᵉ Iansenii: « Semipelagianum est dicere, Christum pro omnibus omnino hominibus mortuum esse. » Damnata est a Summis Pontificibus ut « falsa, temeraria, scandalosa; et intellecta eo sensu, ut Christus pro salute dumtaxat praedestinatorum mortuus sit, impia, blasphema, contumeliosa, divinae pietati derogans, haeretica. » Ex hac vero damnatione ipsa et ex paritate fundamentorum, quae videbimus, constat partem etiam secundam certam esse ita, ut sine temeritate negari non possit. His praemonitis sequitur demonstratio.

I. Voluntatem salvificam ad alios quoque praeter eos, qui reipsa salvantur, pertinere in hoc praesenti ordine lapsae et reparatae naturae, clamant ss. Scripturae universae. Docent enim, a) eos omnes qui credunt, per ipsum donum fidei a Patre dari Filio, Filio autem dari, quia vult¹ Pater misericordiam, ut omnes per Filium salventur Io. III. 14-18; VI. 37-40; cf. XVII. 12. ². Inter eos autem credentes esse, qui suo vitio salutem non sunt consecuturi, nemo dubitare potest, nisi qui cum Calvinianis, a quibus hac in re ipsi Ianseniani dissentiunt, absurde contendat nec gratiam fidei, nec ullum effectum sacramentorum, nec universim ullum donum supernaturale umquam concedi iis, qui non sunt inter praedestinatos, adeoque iis omnibus qui re ipsa non salvantur. b) Sicut Pater Filium unigenitum dedit, ut omnis qui credit in eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam Io. III. 16; ita Christus Salvator rogavit Patrem pro omnibus credituris, ut sint in Patre et in Filio Io. XVII. 20. 21. Nec modo orationem, sed etiam praedicationem, sollicitudines, labores, miracula impendit ut congregaret filios Ierusalem, « quemadmodum avis congregat nidum suum sub pennis, » qui tamen noluerunt, ut Christus ipse illacrimans³ conquestus est Matth. XXIII. 37; Luc. XIII. 34. c) Ultra haec omnia Christus, testantibus Scripturis, vitam ipsam et sanguinem profudit pro universis saltem fidelibus etiam pro pereuntibus, atque ideo profudit, ut ab interitu servarentur Rom. VIII. 31. sq.; XIV. 15; 1. Cor. VIII. 11. Ideo d) fideles omnes dicuntur positi et destinati esse ad acquisitionem salutis 1. Thess. V. 9. 10; 2. Thess. II. 13. Deus enim vocationem ad fidem et iustificationem et gratias omnes dirigit in omnibus, quibus eas largitur, ad salutem aeternam; unde vita aeterna est finis gratiarum, quem Deus in iis largiendis intendit Rom. I. 16; VI. 22; 1. Pet. I. 9. Hic ordo gratiae ad salutem indicatur in s. Scriptura iis modis loquendi, quibus fides et iustitia christiana nullo facto discrimine inter eos, qui actu salvabuntur, et alios qui tandem sua culpa peribunt, passim in omnibus fidelibus appellatur vita aeterna Io. III. 36; V. 24. 39; XVII. 3; Act. V. 20; XI. 18.

II. Immo docent Scripturae, voluntate sua salvifica Deum complecti omnes omnino homines. Probabimus id primum ex testimonio explicito et clarissimo 1. Tim. II. 1-6, ad quod proinde interpretatio aliorum locorum, si quae sunt obscuriora, ex lege hermeneutica exigi debet. Subiiciemus deinde capita doctrinae ex aliis Scripturae locis, quae eandem universalitatem voluntatis salvificae demonstrant et confirmant.

1°. Locus Apostoli⁴ ita habet: « Obsecro igitur primum omnium fieri obsecrationes... pro omnibus hominibus, pro regibus et qui in sublimitate sunt, ut tranquillam vitam agamus in omni pietate et castitate; hoc enim bonum est et acceptum coram Salvatore nostro Deo, qui omnes homines vult salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire: unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum homo Christus Iesus, qui dedit redemptionem semetipsum pro omnibus. » Duo in quaestionem veniunt, quae extensio et quae proprietas huius voluntatis ut omnes homines salvi fiant, doceatur ab Apostolo.

Quoad primam quaestionem verbis disertis et per se clarissimis, si in obvio suo sensu accipiantur, exprimitur extensio voluntatis salvificae ad omnes omnino homines, ut sola inspectione constat. In contextu autem non solum nihil est, quod suspicari sinat aliquam restrictionem; sed immo contextus evidenter demonstrat, sensum obvium verborum, quo exprimitur universalitas voluntatis divinae, ut omnes homines salvi fiant, esse sensum verum ab Apostolo intentum. Demonstrat id tum forma probationis, seu res illa ad quam persuadendam voluntas salutis omnium ab Apostolo inducitur; tum maxime duplex ratio, qua extensionem voluntatis salvificae ad omnes homines Apostolus ipse declarat.

a) Itaque iubet Apostolus fieri orationes « pro omnibus hominibus, » non solum pro fidelibus; sed immo directe loquitur de oratione pro infidelibus. Hoc autem studium orandi pro omnibus hominibus persuadet ex eo principio, quod Deus « vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire. » Ergo ex mente Apostoli tam late patere debet fidelium voluntas ut omnes salventur, et inde oratio pro omnibus, quam late patet voluntas Dei ut omnes salventur. Atqui a fidelium voluntate et oratione quam Apostolus commendat, profecto nullus hominum excipitur. Ergo etiam a voluntate salvifica Dei nullus excipitur. Inde patet, illam verborum Apostoli interpretationem ab Augustino semel ac iterum commemoratam, quod Deus velit omnes homines salvos fieri, quatenus vult, ut nos velimus omnes salvari, non esse falsam; licet utique hic non sit sensus immediatus verborum « Deus vult omnes homines salvos fieri, » sed sit potius sensus argumentationis Apostoli. Insuper patet, hac interpretatione Augustiniana non solum non excludi, sed in ea includi et supponi universalitatem voluntatis Dei salvificae. Verum de hac re inferius dicemus.

Ad ampliorem declarationem solvenda est difficultas, quae opponi posset in hunc modum. Apostolus orationem pro omnibus et nominatim pro regibus et magistratibus non commendat, ut omnes salvi fiant; sed ut Christianis tranquillam vitam agere liceat in omni pietate. Hoc autem, scilicet Christianos vitam agere in omni pietate, dicit acceptum esse coram Deo, qui vult omnes homines salvos fieri. Ergo illi « omnes homines, » quos Deus dicitur velle salvos fieri, videntur esse soli Christiani vitam agentes in omni pietate. Difficultas necessariam reddit diligentiorem considerationem verborum Pauli. Incipiam ab ultimo inciso: Deus vult omnes homines salvos fieri. Haec verba imprimis Paulus ipse, ut mox demonstrabo, ita declarat, ut « omnes homines » necessario intelligantur omnes creati a Deo et omnes participes humanae naturae. Unde etiamsi totum quod in obiectione praemittitur, concederetur; tamen neganda esset consequentia, nec posset concedi, omnes homines intelligi solos Christianos; sed dicendum necessario esset, ab Apostolo ex principio universali, quod nempe Deus vult omnino omnes salvos fieri, probari propositiones particulares. Nimirum sensus esset: quia Deus vult omnes omnino homines salvos fieri, ideo imprimis acceptum est coram Deo, ut Christiani tranquillam vitam agant in omni pietate, et ut ad hunc finem obtinendum orationes fiant pro omnibus hominibus et maxime pro illis, qui potissimum impedire aut promovere possunt tranquillitatem vitae. Hoc autem sensu admisso restringeretur probatio voluntatis salvificae universalis ad sola verba v. 4-6. « qui omnes homines vult salvos fieri » etc.: antecedentia vero v. 1-3. iam non possent, ut a nobis factum est, adhiberi ad probationem; sed solum non obstarent universalitati aliunde probatae. His praemonitis inspiciamus contextum, ex quo intelligemus fallaciam ipsius antecedentis in argumento opposito. In verbis: « qui vult omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire, » Apostolus directe et explicite respicit infideles, qui nondum pervenerunt ad agnitionem veritatis; continetur autem in illis immediata ratio incisi praecedentis: « hoc acceptum est coram Deo, » ut patet ex ipsa forma constructionis: « hoc enim bonum est et acceptum coram Salvatore nostro Deo, qui vult omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire. » Unde quidquid sit illud bonum et acceptum coram Deo, certe non potest esse aliquid restrictum ad solos eos, qui iam pervenerunt ad agnitionem veritatis; sed debet esse aliquid pertingens ad eos, qui nondum pervenerunt et quos omnes Deus vult venire ad agnitionem veritatis; dicitur enim bonum et acceptum coram Deo sub hac ratione et formaliter, quatenus vult omnes venire ad agnitionem veritatis. Quid iam est, quod ab Apostolo dicitur acceptum coram Deo? Si est solum illud, quod immediate antecedit: « ut tranquillam vitam agamus in omni pietate et castitate, » hoc ex dictis debet pertinere etiam ad eos qui nondum venerunt ad agnitionem veritatis, et sensus huius incisi praecedentis tum necessario est: ut omnes homines vitam agant in omni pietate, nempe non solum ii qui iam pervenerunt ad agnitionem veritatis, sed etiam qui nondum pervenerunt, ut veniant et agant vitam in omni pietate. Contextus ergo tum esset: fiant orationes pro omnibus hominibus, pro regibus et magistratibus, ut omnes homines perveniant ad tranquillam vitam agendam in omni pietate; hoc enim acceptum est coram Deo, quia Deus vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire. Si autem improbabile videtur, hoc incisum in prima persona: « ut vitam agamus in omni pietate, » ad alios extendi quam ad eos, qui iam actu sunt Christiani, incisum alterum: « hoc enim acceptum est coram Deo, » non potest referri ad illud immediate antecedens tantummodo; sed debet referri ad totum contextum antecedentem seu potius ad propositionem antecedentem principalem: orationes fiant pro omnibus hominibus... hoc enim acceptum est coram Deo, qui omnes homines vult salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire. Sane propositio princeps, quam Paulus vult persuadere, et ex qua ceterae in constructione grammatica pendent, est illa: « obsecro igitur primum omnium fieri obsecrationes, orationes, postulationes, gratiarum actiones (εὐχαριστίας) pro omnibus hominibus. » Huic universali deinde particularis quamvis in illa iam comprehensa subiicitur ex ratione speciali: « pro regibus et qui in sublimitate sunt, ut tranquillam vitam agamus. » Quando ergo datur ratio universalissima totius commendationis et suasionis: « hoc enim acceptum est coram Deo, » recte intelligitur hoc acceptum coram Deo esse totum quod praecessit, et quod persuadere vult Apostolus; hoc scilicet acceptum est coram Deo, fieri orationes pro omnibus hominibus etc. Rationem cur sit acceptum Paulus subdit, « quia Deus vult omnes homines salvos fieri et ad agnitionem veritatis venire. » Hoc ergo ipsum est, cur orandum et quod orandum pro omnibus hominibus, ut veniant ad agnitionem veritatis et salvi fiant.

Quando ergo dicitur in obiectione, Apostolum commendare orationem, ut tranquillam vitam agere liceat in pietate, distinguendum est: si vita in pietate intelligitur exoranda pro omnibus hominibus, concedo vel transeat; si intelligitur restricta ad eos solos, qui actu sunt Christiani, subdistinguo: haec est ratio specialis orandi pro regibus, concedo; haec est ratio generalis data ab Apostolo orandi pro omnibus hominibus, nego.

b) Si dubium aliquod manere posset, id omne tollitur ex modo, quo Apostolus ipse universalitatem voluntatis salvificae declarat. Rationem huius voluntatis qua Deus vult omnes homines salvos fieri, Paulus duplicem affert: primam, quia Deus unus Deus est omnium hominum: « omnes homines vult salvos fieri; unus enim Deus. » Hoc argumento etiam alibi usus est Apostolus Rom. III. 29; X. 12, ut demonstraret, non solos Iudaeos verum etiam gentes sine distinctione inter Iudaeum et Graecum a Deo vocari ad fidem, ut per fidem et religionem christianam salventur. « An Iudaeorum Deus tantum, nonne et gentium? immo et gentium, quoniam quidem unus est Deus. » Ex doctrina igitur Apostoli ratio, quare Deus velit hominem salvum fieri, ea sola satis est, quod Deus est huius hominis. Nullus ergo hominum excipitur, nisi forte sint homines, quorum ipse unus verus Deus non sit Deus, et inducatur commentum Gnosticorum de duplici Deo, uno spiritualium, altero animalium et terrenorum hominum. Ratio secunda Apostoli est, quia « unus est mediator Dei et hominum homo Christus Iesus. » Sicut videlicet Christus unus et solus est condignus mediator ad Deum, quia habet naturam divinam; ita est ipse mediator pro hominibus, quia habet naturam humanam assumptam ex genere humano. Est itaque mediator inter Deum Patrem, a quo generatione habet communicatam naturam divinam, et inter homines, quorum assumpsit naturam humanam. Cf. Heb. II. 14-16. Unde ut aliquis comprehendatur sub Christi mediatione ac consequenter sub voluntate Dei salvifica, sufficit ut habeat specifice eandem naturam, et ut sit ex eo genere humano, ex quo Christus naturam assumptam habet; sufficit, inquam, ex Pauli doctrina esse hominem, ut et voluntas Dei salvifica et mediatio Christi ad eum extendatur. Ita ex eo, quod homo Christus Iesus per assumptam naturam humanam est mediator Dei et hominum, Apostolus ipse concludit: quod « dedit semetipsum redemptionem pro omnibus. » Ergo rursum, nisi velimus cum Docetis negare Christum assumpsisse naturam vere humanam ex genere humano, nobisque secundum eam esse consubstantialem, fateamur oportet, secundum doctrinam Apostoli mediationem ac redemptionem Christi et proinde voluntatem salvandi pertinere ad universum genus humanum et ad omnes omnino humanae naturae participes. Cf. Laurentii Alticotii Dissertationem de antiquis et novis Manichaeis.

Remanet quaestio altera, qualis sit haec universalis Dei voluntas? Voluntas de qua Apostolus loquitur, quoad suam propriam rationem non est solum complacentia in bonitate obiecti, cuiusmodi est in quovis bono etiam mere possibili; sed voluntas est, ut existat salus omnium hominum; licet non absolute velit salutis existentiam, sed sub conditione pendente etiam a cooperatione hominum: et ideo ex parte Dei est voluntas actuosa et operatrix. Nam a) ob simplicem illam complacentiam nihil operantem Deus numquam dicitur in Scripturis nec dici potest velle salutem alicuius. Quis enim dicat, et quis tam serio, tam frequenter, tam sollicite inculcet, Deum velle salutem eorum, qui iam sunt in aeterna damnatione, sicut videmus a Christo et ab Apostolis repeti et commendari, Deum velle omnes homines salvos fieri. Simplex autem illa complacentia in bonitate obiecti est etiam circa salutem damnatorum et ipsius diaboli. b) Paulus non simpliciter dicit Deum velle salutem omnium, sed diserte enuntiat, obiectum in quod fertur divina voluntas, esse existentiam salutis: « vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire » (σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν). c) Voluntas, ut omnes perveniant ad fidem et per fidem ad salutem, talis est, ut ex ea voluntate velit Deus « fieri orationes pro omnibus hominibus, » et quod longe maius est, ut ex ea voluntate Christus factus sit mediator omnium, et « ipse dederit semetipsum redemptionem (ἀντίλυτρον)⁵ pro omnibus. » Est igitur sine ullo dubio haec quam Paulus describit, voluntas Dei proprie dicta, ut omnes homines salvi fiant, atque ideo voluntas conferendi omnibus hominibus ex parte sua, quod ad assequendam salutem necessarium est. Ut tamen salus actu obtineatur, etiam ex parte hominum necessaria est cooperatio libera (de adultis enim nunc loquimur), atque ideo voluntas Dei, ut salus omnium hominum actu conferatur, est conditionata et antecedens.

2°. Quoniam iuxta declaratam Apostoli doctrinam oeconomia redemptionis complectitur omnes omnino homines, et haec redemptionis universalitas originem habet ex universali misericordia et voluntate Dei, ut omnes homines salvi fiant; fieri non potest, quin haec universalitas voluntatis salvificae in Scripturis omnibus vel supponatur vel diserte praedicetur. Est enim « verbum reconciliationis » et « evangelium salutis » argumentum princeps Scripturarum, sicut generatim totius praedicationis apostolicae.

Sane a) docent passim Scripturae, Christi redemptionem et pretium sanguinis ad eos omnes pertinere, qui mortui in primo Adam indigent restauratione per Adam secundum. « Aestimantes hoc, quoniam si unus pro omnibus mortuus est, ergo omnes mortui sunt » 2. Cor. V. 14. 15. « Si enim unius delicto multi (οἱ πολλοί universorum multitudo) mortui sunt, multo magis gratia Dei et donum in gratia unius hominis Iesu Christi (quantum in se est) in plures (εἰς τοὺς πολλοὺς in eandem multitudinem universorum) abundavit » Rom. V. 15. b) Inde Scripturae instituta comparatione inter omnes homines et inter fideles, qui abundantiores fructus redemptionis actu ipso percipiunt, constanter affirmant, voluntatem salvationis et ex ea permanantem redemptionem ad omnes quidem fideles, at non ad solos, sed etiam ad alios omnes homines pertinere, quamvis in fidelibus fructus sit maior et felicior. « Ipse est propitiatio (ἱλασμός sacrificium propitiationis) pro peccatis nostris; non pro nostris autem tantum, sed etiam pro totius mundi » 1. Io. II. 2; « qui est Salvator omnium hominum, maxime fidelium » 1. Tim. IV. 10. c) Mirabilis Dei longanimitas in peccatoribus sustinendis et monendis ad poenitentiam etiam iis, qui vocationi non sunt obsecuturi, constanter commendatur et explicatur in Scripturis ex infinita Dei misericordia et voluntate, qua neminem vult perire. Sic S. Petrus (2. Pet. III. 9.) iis qui exprobrabant fidelibus: « ubi est promissio aut adventus eius? » respondet: « non tardat Dominus promissionem suam, sicut quidam existimant, sed patienter agit propter vos (text. gr. vulg. εἰς ἡμᾶς), nolens aliquos perire, sed omnes ad poenitentiam reverti. » Cf. Rom. II. 4. 5. Ita pariter in V. T. cohortationes Dei ad poenitentiam promanant ex voluntate, de qua generatim Deus iurat apud semetipsum: « vivo ego, dicit Dominus Deus, nolo mortem impii; sed ut convertatur impius a via sua, et vivat. Convertimini a viis vestris pessimis, et quare moriemini domus Israel? » Ezech. XXXIII. 11; cf. XVIII. 23. Insignis est huius misericordiae Dei ex universali voluntate salvifica commendatio Sap. XI. 24-XII. 18, ubi Deus Aegyptios et impios Chananaeos non uno impetu, sed paulatim exterminasse narratur. Finis quem Deus in hoc punitionis modo spectabat, ita describitur: « eos qui exerrant, partibus (κατ' ὀλίγον paulatim) corripis, et de quibus peccant, admones et alloqueris, ut relicta malitia credant in te Domine. » Ratio autem huius misericordiae est ipsa Dei bonitas, quae verbis mirificis a s. scriptore commendatur, pertinens ad omnes omnino homines, qui sunt creaturae Dei. « Parcis autem omnibus, quoniam tua sunt Domine, qui amas animas.... Virtus enim tua iustitiae initium est, et ob hoc quod omnium Dominus es, omnibus te parcere facis » (καὶ τὸ πάντων σε δεσπόζειν, πάντων φείδεσθαί σε πείσει). Lege reliqua ibidem. d) Ex his simul apparet, hanc plane universalem Dei voluntatem supponi in omnibus testimoniis n. I. allatis ad probandum, non solos praedestinatos, sed alios quoque voluntate Dei salvifica antecedenti comprehendi. Si enim Deus vult omnes homines ad agnitionem veritatis pervenire, ut omnes salventur, et nemo eorum pereat; profecto Pater, quantum ex se est, vult omnes dare Filio, non autem eos tantum, qui per fidem susceptam actu aliquando dantur: Filius proinde non pro illis tantum, qui ei dati actu sunt; sed pro omnibus rogavit Patrem, labores et sanguinem suum impendit: gratiae pariter non solum illae, quae actu acceptantur ab hominibus consentiendo; sed etiam illae, quas Deus offert, et quantum ex se est, parat omnibus hominibus, licet non acceptentur, a Deo ex hac voluntate et intentione praeparantur, ut omnes iis consentiendo salvi fiant. Quod autem Christus Io. XVII. 9. pro mundo, formaliter ut inimicus est Deo, Christo, et eius regno, non rogat Patrem, verissimum quidem est; sed advertatur, quomodo et quid illic roget Salvator. Rogat Patrem, exhibendo velut motivum fidem et dilectionem discipulorum, et vicissim Patris dilectionem erga ipsos; postulat autem pro illis perseverantiam in fide et charitate, in qua iam sunt. « Pater sancte serva eos in nomine tuo. » At pro mundo nec ex illo motivo, nec perseverantiam in bono, quod iam esset assecutus, rogare potuit. Rogat pro illo non ut perseveret esse, quod est; sed immo ut desinat esse quod est, mundus infidelis et inimicus, quod videre est vel in hac ipsa oratione v. 21: « ut credat mundus, quia tu me misisti. »