Tractatus de Deo uno secundum naturam

Quomodo Deus sit ipsa bonitas.

« Pari ratione Deus est ipsa bonitas in se ontologice ut perfectio, moraliter ut sanctitas, quodammodo finaliter ut beatitudo; atque ideo est summum bonum creaturae ut causa efficiens ac finalis, et aliquo licet improprio sensu ut formalis causa in sanctificatione et beatificatione. »

Supponenda est imprimis notio boni. S. Thomas 1. q. 6. a.1. bonum definit, ut sit « ratio perfecti, quod est appetibile. » In hac definitione perfectum quod dicitur, est habens omnia sibi convenientia, quod graeci forte aptius dicunt τελειον, ultimum sive finem et culmen eorum, quae competunt¹.

Appetitus autem sumitur tum magis proprie pro tendentia et conquiescentia voluntatis ad perfectum sibi conveniens, cuiusmodi est in solis intellectualibus et analogia quadam in sentientibus; vel improprie pro naturali ordinatione et inclinatione ad perfectionem sui, cuiusmodi est etiam in inanimatis.

Ratio perfecti est bonum consideratum in se, et potest dici bonum quod. Sed omne bonum in se est conveniens alicui; ergo bonum in se est etiam appetibile, sub qua ratione potest dici bonum cui. Unde definitio Aristotelis: bonum est, quod omnia appetunt. Hoc vero « non sic intelligitur, inquit S. Thomas (1. c. a. 2. ad 2.), quasi unumquodque bonum ab omnibus appetatur, sed quia quidquid appetitur, rationem boni habet. »

Porro bonum in se intelligi potest in creaturis, quod est perfectum. secundum esse indeterminate, et hoc modo bonum sequitur omne ens, atque adeo est transcendentale; vel intelligitur bonum, quatenus perfectum est in essentia determinata, atque ita pariter quidquid est, bonum est (bonitate metaphysica); vel intelligitur bonum perfectione, quae superadditur essentiae sive in ordine physico sive in ordine morali, quantum naturae ipsi vel per se convenit, vel quantum capax est sub ordinatione Dei ad finem supernaturalem; vel postremo bonum intelligitur, quod est proprie τελειον, perfectio in conquiescentia iam et in statu ultimi finis.

Bonum cui sive ad aliquem, est ipsum bonum in se, quatenus est principium boni in aliquo vel ut causa efficiens actione, vel ut finis fruitione, vel ut forma sui communicatione.

Notione boni, quantum scopus postulabat declarata, considerabimus Deum, tum ut est bonum infinitum in se, tam ut est « bonorum bonum, » principium inquam et finis omnis boni, quod praeter ipsum esse potest tantummodo in participatione et absoluta dependentia a bono quod est ipse.

I. Esse et bonum convertuntur, esse enim includit rationem boni, ut ex dictis patet. Ergo ipsum absolutum Esse ex sua essentia est absoluta bonitas seu ratio perfecti in se. Distinctius spectari potest haec bonitas Dei in se ipso secundum triplicem ordinem ontologicum, moralem, et velut finalem.

1°. Deus est ipsa bonitas ontologice. Cum Deus sit ex intrinseca ratione suae essentiae actu existens plenitudo totius perfectionis, non ei advenit perfectio aliqua per quam sit bonus, sed ipsum necessarium Esse est tota perfectio essentialis et absolute necessaria, quia est ipsum Esse. Non ergo est aliquo alio bonus; sed est bonus sua essentia: non est bonus intra aliquem ordinem et gradum, ultra quem non sit bonus; sed est bonus absolute tota bonitatis ratione: non denique habet bonitatem quasi accidentem; sed est ipsa tota bonitas. « Ipsum bonum, ait Clemens Alex. Paedagog. l. I. c. 8, non dicitur bonum per virtutem, quam habeat: sicut et iustitia non dicitur bonum per habitam virtutem, ipsa enim est virtus; sed quod ipsa secundum se et per se ipsam bona est » ².

Paulo melius haec absoluta bonitas declarari potest comparatione boni participati. Bonum transcendens est quidem realiter identicum cum esse etiam in creatis: at esse creaturae contingens est, non vero ex intrinseca ratione sui necessarium; unde essentia creaturae per se non est actu sed in mera possibilitate: bonum autem est esse et essentia in actu; essentia enim in statu possibilitatis est solum possibilitas boni. Haec denique ipsa possibilitas si aliquod bonum est, id totum dimanat a ratione participabilitatis boni imparticipati, quod est essentia divina. Essentia vero creata in actu licet esse non possit, quin bona sit bonitate metaphysica; haec tamen est bonitas secundum quid, multaque alia postulat bona sibi convenientia tum in ordine physico tum quoad creaturas intellectuales in ordine morali, ut sit in suo ordine bonum simpliciter. Quibus igitur non adsunt convenientia naturae, saltem quantum requiritur ad finem, in cuius assecutione est bonitatis complementum, dicuntur simpliciter mala ³. At vero in Deo sicut bonum essentiae necessario actu est, ita idem ipsum bonum essentiae est tota absolutae bonitatis ratio.

Itaque creaturae bonae sunt intra aliquem finitum gradum entis et bonitatis, bonus animus, bonus angelus etc. Deus autem est ipsum bonum in tota ratione boni, est bonum Bonum. Insuper creaturae in suo ordine et gradu debito simpliciter bonae non sunt, nisi bonitate accidentali; et ideo non sunt ipsum bonum: Deus autem nulla accidente bonitate bonus esse potest, quia essentialiter est ipsum bonum absolutum. Est haec doctrina lucidissima S. Augustini tum locis aliis, tum l. VIII. c. 3. n. 4. 5. de Trin. Postquam bona varia enumeravit: « bonum hoc et bonum illud, inquit, tolle hoc et illud, et vide ipsum bonum, si potes. Ita Deum videbis non alio bono bonum, sed bonum omnis boni.... Quid hoc nisi Deus? Non bonus animus, aut bonus angelus, aut bonum coelum, sed bonum Bonum. Cum enim audio v. g. quod dicitur bonus animus, sicut duo verba sunt, ita ex eis verbis duo quaedam intelligo; aliud quo animus est, aliud quo bonus est.... non quia id ipsum quo animus est, non est aliquid boni.... sed ideo nondum dicitur bonus animus, quoniam restat ei actio voluntatis, qua sit praestantior; quam si neglexerit, iure culpatur recteque dicitur non bonus animus... Cum itaque audis bonum hoc et bonum illud, quae possunt alias dici etiam non bona.... si illis detractis potueris per se ipsum perspicere bonum, perspexeris Deum... Haec est veritas et simplex bonum, non enim est aliud aliquid quam ipsum bonum, ac per hoc etiam summum bonum. Non enim minui vel augeri bonum potest, nisi quod ex alio bono bonum est. Ad hoc se igitur animus convertit, ut bonus sit, a quo habet ut animus sit. »

2°. Consideranda est bonitas in ordine morali, quae dicitur sanctitas, et secundum quam creaturae rationales potissimum bonae dicuntur, quia hac sola rite disponuntur ad finem, in cuius assecutione, ut diximus, est ultimum bonitatis complementum. Est autem sanctitas in creaturis negative immunitas a peccato, sive ab inordinatione a lege aeterna in habitibus et actibus; et positive est habituum et actuum conformatio et commensuratio ad ipsam morum regulam, quae conformatio ultimo perficitur amore Dei et coniunctione cum Deo ultimo fine. Sicut enim lex amoris est maximum mandatum, a quo pendet et ad quod dirigitur universa lex: ita ad hunc amorem et ad coniunctionem cum Deo per se ordinatur omnis conformatio ad legem Dei. Iam vero ipsa essentia divina sicut omnis ordinis, ita etiam ordinis moralis fundamentum est; et eadem essentia, quatenus est intellectus et voluntas, est principium legis aeternae essentialiter rectum, et mensura omnis moralis rectitudinis. Nam rectitudinem fundamentalem, quae est ipsa sua essentia, Deus infinite amat amore necessario; idem vero actus essentialiter rectus quo suam amat rectitudinem essentialem, ad extra fertur in creaturas ut lex et norma rectitudinis partim necessaria partim libera. Ex quo fit, ut omnis divina dispositio ad extra sit essentialiter recta; tamque repugnat, ut sive lex sive opus Dei ad extra non plene respondeat essentiali rectitudini, quam repugnat, ut actus ipse essentialiter rectus et norma omnis rectitudinis desinat esse rectus. » Deus in sancto via tua, quis Deus magnus sicut Deus noster? » Psal. LXXVI. 14. « Iustus Dominus in omnibus viis suis » Ps. CXLIV. 17. « Sanctum brachium eius » Ps.XCVII. 1. » Sancta lex, et mandatum sanctum et iustum et bonum » Rom.VII. 12. «Sanctum nomen eius » Luc. I. 49.

Dominus Deus Sabaoth in se ipso « Sanctus, Sanctus, Sanctus » Is. VI. 3.

Idem porro amor essentialis, quo Deus infinite amat rectitudinem in sua essentia, quo consequenter vult rectitudinem in suis creaturis hancque amat, ex opposito est improbatio necessaria et odium peccati Ps. V.5. sqq.; Prov. XV.9. Unde apparet, quomodo non solum identice sed formaliter secundum nostrum etiam modum intelligendi bonitas sive sanctitas Dei sit ira Dei, h. e. iustitia in puniendo peccato, et amor bonitatis sit odium peccati: distinctio scilicet non est in perfectione, etiam ut a nobis intelligitur, sed diversitas est in obiecto, ad quod una perfectio refertur. « Deus quidem bonus est per se ipsum, iustus autem consequenter propter ea, quae nostra sunt, et hoc ipsum quia bonus » Clemens Alex. Paedagog. I. c. 8. p. 127.

Ratio itaque propria sanctitatis Dei ex dictis ad haec revocatur. Deus est a) positive ipsa sanctitas, quia sicut eius essentia intrinsece est ipsa rectitudo, non velut conformata ad aliquam normam, sed ut ipsa ex se recta est et norma omnis rectitudinis: ita est ipse amor huius essentiae adaequatus amabilitati obiecti, i. e. infinitae substantialis bonitatis amor infinitus ⁴; qui idem actus amoris amando suam substantialem bonitatem simul in ea, cum ea, et propter eam, amat sanctitatem et rectitudinem participatam in creaturis. Sicut cognoscit Deus omnia in sua essentia ut in suprema veritate, ita amat omnia in sua essentia ut suprema bonitate, secundum gradus diversos participatae bonitatis. Quidquid enim in creaturis est amabilitatis est derivatio ab illa substantiali et essentiali amabilitate ⁵. b) Ideo negative Deus est ipsa sanctitas per essentialem et absolutam oppositionem ad quamvis aversionem a norma rectitudinis, quae ipse est. c) Est ipsa sanctitas causaliter; omnis enim sanctitas participata constat et perficitur amore et coniunctione cum Deo, qui ex hoc ipso intelligitur sanctus non aliquo alio, sed in se ipso per se ipsum sanctus est et ipsa sanctitas non participata sed participanda. (Vide Lessium de perfect. div. l. VIII.)

3°. Quo sensu dici possit Deus bonitas in se velut finaliter, intelligitur ex modo, quo dicitur finalis bonitas creaturae. Diximus perfici creaturae bonitatem in finis assecutione. Deus non potest habere finem, ad quem ordinetur et cuius assecutione perficiatur, cum ipse in se ipso sit bonum ipsum absolutum, et perfectus se ipso non alia bonitate. Sicut igitur, quidquid praeter Deum est, habet ultimum suum finem necessario in Deo supremo bono, a quo est et ad quem est omne bonum: ita Deus ut bonum ipsum absolutum conquiescit in se ipso suaque infinita totius boni plenitudine. Hoc igitur sensu Deus est sibi ipsi finis, negative scilicet, quod nullum potest habere finem a se distinctum sed ipse est finis omnium; positive, quod in se ipso habet boni plenitudinem, seu potius est ipsa plenitudo, est αὐτοτελὴς(Dionysius divin. nom. c. 13. §. 1.). Sicut porro in perfectione, quam creatura intellectualis assequitur in conquiescentia in suo ultimo fine, sita est eius beatitudo: ita Deus in plenitudine boni absoluti quod ipse est, est ipse sibi sua infinita beatitudo. « Fruitio, ait S. Bonaventura, de sui generali notione dicit amoris unionem, scilicet fruibilis cum fruente. Quoniam ergo contingit aliquid uniri sibi et alii, convenit non tantum frui alio sed etiam se ipso. Sed ubi est unio ad alterum, ibi est dependentia, inhaerentia, et indigentia; ubi vero ad se ipsum, si ipsum est summum bonum, non est inhaerentia nec dependentia vel indigentia, sed omnimoda sufficientia. Si vero ipsum bonum deficiens est, indiget; et inde est, quod solus Deus se ipso perfecte fruitur » S. Bonav. 1. dist. 1. dub. 12.

Summa itaque omnium, quae hucusque de bono absoluto disseruimus, haec est. 1° Deus est ipsum absolutum bonum in se eo ipso, quod est totius Esse absoluti plenitudo: ideo est Deus bonitas per essentiam. Adeoque 2° bonitas, cui respondet tamquam exemplari et causae perfectio creaturarum tum physica tum moralis, in Deo est ipsa essentia, non autem perfectio superaddita: est ergo sicut ipsa bonitas in quovis ordine, ita nominatim ipsa sanctitas. Denique 3° bonitas, cui respondet creaturae ultima perfectio in assecutione finis, in Deo est essentialis beatitudo, qua in totius bonitatis plenitudine sibi ipse est sufficiens, et necessario finis omnium, in quo omnia secundum suum quaevis ordinem habent ultimam perfectionem.

II. Licet Deus sit in se absoluta sibique plene sufficiens bonitas, quae nec ullis bonis creatis augeri nec his omnibus detractis minui possit; nos tamen in eam solam, dum adhuc peregrinamur a Domino, non valemus mentis oculum defigere; sed ad eius amplitudinem infinitam aestimandam nobis opus est eam contemplari, ut est bonum cui, quatenus summum bonum nostrum et creaturae universae. « Sic essentia sua bonus est Deus, ut tamquam substantiale bonum bonitatem in omnia porrigat.... Divinitatis enim bonitas, quae supra omnia est, a supremis et provectissimis substantiis usque ad extremas pervadit, et adhuc supra omnes est, ita ut neque superiores ad eius eminentiam pertingant, neque inferiores eius ambitum pertranseant; sed omnia quae illuminari possunt, illuminat, et creat, et vivificat, et continet, et perficit, et mensura est eorum quae sunt, et aevum, et numerus, et ordo, et continens servatio, et causa, et finis... Bonitatem ut principium, ut continentem servationem, ut finem omnia appetunt: ipsumque bonum est, ut sacra eloquia testantur, ex quo omnia constiterunt et velut a perfectissima causa producta sunt, et in quo consistunt universa tamquam in fundo cuncta continente custodita contentaque, et ad quod omnia tamquam ad finem quaeque suum convertuntur, et quod appetunt universa, intellectualia quidem et ratione praedita scienter, sensilia vero sensiliter, quae autem sensus sunt expertia, innato motu vitalis appetitionis, et quae vita carent ac tantummodo existunt, aptitudine ad solam essentiae suae participationem » Dionys. div. nom. c. 4. §. 1. 4.⁶.

1°. Est igitur Deus summum bonum omnibus ut causa exemplaris, efficiens, conservans omnis boni, quod est vel esse potest praeter ipsum summum bonum. Nam quia in se ipso bonum est absolutum et in se praehabet eminenter omne bonum, quod esse potest per participationem; ideo est bonum diffusivum sui etiam ad extra, in actu primo quidem ex ipsa intrinseca sua natura, in actu vero secundo libera voluntate, quae iterum est ipsa bonitas.⁷ « Perfectum dicitur et omnia in se ipso praehabens et exuberans secundum unam incessabilem et eandem et superplenam et numquam diminutam largitatem, per quam omnia perfecta perficit, et adimplet perfectione singulis congrua » Dionys. div. nom. c. 13. §. 1. Haec vero largitio est perpetua et incessabilis, cum tota ratio existentiae boni participati ex ipsa illa largitione sit, ipsaque desinente totum quod est, ab ultimis elementis materialibus usque ad supremos spiritus et ad ipsam sanctissimam Christi humanitatem continuo esse desineret. Porro quia haec omnia bona sunt, quatenus participant et imitantur bonitatem absolutam ut divinum exemplar, eoque sunt magis bona, quo propius ad illam superereminentem bonitatem accedunt; ideo haec ipsa est mensura omnis boni: sicut enim verum creatum se habet ad divinas ideas (supra th. XXVIII. n. II.), ita bonum participatum eatenus est bonum, quatenus respondet divino exemplari, divinae inquam perfectioni imitabili ad extra.

2°. Sicut Deus est « bonorum bonum » ut principium et causa omnis boni: ita est omnibus etiam summum bonum ut ultimus finis; tamque repugnat, ut aliquid sit non ad ipsum, quam repugnat, ut sit aliquid non ab ipso et per ipsum: « ex ipso et per ipsum et in ipso (εἰς αὐτὸν) sunt omnia, ipsi gloria in saecula » Rom. XI. 36.

Praeter Deum, bonum absolutum, omnino nihil esse potest nisi formaliter tamquam imitatio et manifestatio perfectionis Dei. Hinc suprema eminentia divinae essentiae rerumque intrinseca natura exigit, ut quidquid a Deo est ut primo principio, ad Deum sit ut ad ultimum finem. Deus secundum normam necessariam omnis rectitudinis, quae eius est essentia, non ageret, atque adeo sanctus esse desineret, si bonum aliquod conderet participatum, quod ad ipsum tamquam ad ultimum finem directum non esset. Ipsum quod dicitur bonum participatum, si ad hunc finem non esset, contradictionem involveret; est enim ipsi naturae et essentiae boni participati intrinseca ordinatio ad bonum absolutum ut ultimum suum finem, non minus quam essentialis ei est omnimoda dependentia in toto suo esse ab illo absoluto bono ut a suo principio. Ideo destinatio ad Deum finem ultimum potest dici moralis essentia immediate creaturae rationalis quae moralitatis capax est, mediate vero (media ac interposita creatura rationali) creaturarum omnium reliquarum, atque adeo in complexu totius universi. Sicut enim essentia metaphysica est ratio et principium omnium proprietatum (supra th. XX. n. I.), ita ab ordinatione ad Deum finem ultimum pendent et promanant omnes aliae relationes morales. Ex quibus omnibus patet, implementum et assecutionem huius destinationis et conquiescentiam in hoc ultimo fine esse supremum bonum formale creaturae; consequenter Deus ipse est pro ea supremum bonum obiectivum.

Est autem, ubi de bono tamquam ultimo fine agitur, discrimen maximum inter creaturas rationales et irrationales ac insensatas. « Bonum, quod omnia appetunt; » unde bonum alicui proprie non est, nisi quod ab ipso appetitur. Nullius autem rei proprie appetitus est nisi cum cognitione sibi convenientis. Unde insensata nihil proprie appetunt sed solum metaphorice, quatenus ipsa sua entitate ad sui perfectionem ordinantur ac tendunt: hinc proprie nihil potest esse bonum eis tamquam beatitudo, sed tantummodo bonum in eis tamquam eorum naturae conveniens. Sensitiva solum sensibus materialia cognoscere, appetere, sentire possunt, haec ergo sola possunt dici aliquatenus bona eis; quoad intellectualia eodem modo se habent ac insensata. Unde irrationales creaturae omnes sola sua entitate (ontologicis omnibus perfectionibus) ordinantur ad Deum ut ultimum finem, cuius gratia sunt; non autem cognitione et voluntate (appetitu rationali) ut ad finem, qui ab eis appeti, et quo obtento frui possint. Creaturae igitur irrationales non sunt capaces, ut Deus sit summum bonum eis tamquam finis, quo fruantur; sed Deus est summum bonum, ad quod tota entitate sua ultimatim ordinantur, haecque ordinatio est bonum in eis. Est porro ordinatio ad Deum in creatura irrationali per interpositam creaturam rationalem; consistit enim in eo, quod tam usu sui « hominem iuvat in prosecutione finis, ob quem creatus est, » tum maxime quod ipsa sua entitate est velut speculum et obiectiva perfectionis divinae manifestatio ad creaturam rationalem ⁸.

At longe aliter Deus ut ultimus finis est summum bonum creaturae rationalis. Creaturae rationales in omnibus suis perfectionibus tam naturalibus quam praesertim supernaturalibus usque ad perfectionem illam supremam in visione beatifica sunt quidem et ipsae obiectiva manifestatio divinarum perfectionum eaque multo amplior et Deo propinquior, quo excellentiora sunt dona in ipsis quam in irrationalibus. At non solum hoc modo ordinatio ad Deum ultimum finem est bonum in eis; sed ordinantur ad Deum, ut Deus ultimus finis, quo fruantur, sit summum bonum eis. « Summum hominis bonum vocatur, cuius possessione homo beatus, seu cuius causa cetera appetenda et prosequenda, ipsum vero non propter aliud sed propter se solum. Itaque quod est summum bonum hominis, necessario est ultimus eius finis; rursum quod est summum hominis bonum, in eo necesse est consistere eius beatitudinem, quae nihil est aliud quam summi boni possessio. Summum bonum et ultimus finis dicitur res ipsa, cuius possessione et fruitione beati sumus, et ipsa huius rei possessio et fruitio; simili modo et beatitudo accipitur pro ipsa re, cuius unione beati efficimur et pro ipsa unione; illa a Doctoribus vocatur beatitudo obiectiva, haec formalis » Less. de summo Bon. I. 1. Iam vero Deus summum bonum in se ipso esset quidem etiam in ordine providentiae mere naturali summum bonum creaturae rationali, beatificans per cognitionem et amorem respondentem naturalibus creaturae facultatibus: at in praesenti ordine supernaturali se ipsum proponit rationali creaturae ut ultimum finem et summum bonum plene beatificans non secundum exigentiam naturae rationalis creatae, sed ultra exigentiam naturalem secundum infinitatem ipsius boni; modo nimirum non adtemperato limitibus et deficientiae creaturae, sed modo respondente infinitati Dei elevantis. Coniungit enim se Deus infinitum bonum ut in se est videndum intellectui per lumen gloriae elevato, amore huic visioni boni infiniti⁹ respondente amandum, et fruendum beatitudine sempiterna, quae ex bono infinito ita per visionem et amorem nobis se communicante connaturaliter¹⁰ et necessario consequitur. Possidetur itaque Deus¹¹ per visionem et amorem et gaudium interminabile tamquam¹² summum bonum et ultimus finis, et est creaturae rationalis summum bonum non solum causaliter ut creaturae etiam irrationalis, sed per se ipsum ut bonum beatificans. « Ad rationem perfectae possessionis nihil aliud requiritur, quam ut res ita habeatur praesens et in potestate possidentis, ut possit eo uti (si solum est medium) et frui (si est finis) pro suo desiderio. Itaque cum per visionem Deus ita habeatur praesens et teneatur, ut videns eo frui et omnem oblectationem prout desiderat, ex eo haurire possit, visio Dei est vera eius possessio. Simili modo auditus symphoniae est possessio symphoniae, quia ita per auditum tenetur, ut omnem oblectationem et omne commodum eius percipere possit. Unde falsum est, Deum secundum se non esse immediate bonum nostrum. Dupliciter enim Deus dicitur bonum nostrum, primo causaliter seu effective, quatenus ab ipso tamquam fonte omne bonum nobis obveniens dimanat; secundo dicitur bonum nostrum quasi formaliter et per se ipsum. Neque ad hoc requiritur, ut ipse tamquam forma nobis inhaereat, sufficit ut nobis iungatur mediante visione. Ut enim aliquid censeatur bonum meum, sufficit ut apprehendatur tamquam aliquid ad me pertinens per modum rei a me possessae, cuius usus vel fruitio sit in mea potestate. Et hoc modo Deus ipse per se formaliter est bonum nostrum, nempe ut res a nobis possessa, ut semper possimus eo frui et delectari, praesertim cum vitali unione perfectissime et perpetuo nobis in beatitudine copuletur » Lessius de summo Bono l. II. c. 6. n. 31. 32; c. 17. n. 146.

At nonne hoc modo finis ultimus totius ordinis creati constituitur beatitudo creaturae rationalis? Respondetur : totius creationis ultimus finis, qui intenditur obtinendus, est gloria Dei extrinseca; atque ideo ultimus finis, cuius gratia sunt omnia creata et ad quem omnia referuntur, est Deus ipse. Dei enim necessarius amor suae intrinsecae excellentiae propter hanc excellentiam dignam infinita glorificatione (qua quidem in se ipso seu in gloria intrinseca fruitur absque indigentia glorificationis alterius), libere extenditur ad volendam eius repraesentationem et agnitionem per creaturas. Et haec est gloria Dei extrinseca tam obiectiva tum formalis. At haec ipsa extrinseca gloria tam obiectiva quam potissimum formalis ultimo completur ea, quam indicavimus, beatitudine creaturarum rationalium. In perfectione enim beatorum et in tota civitate Dei coelesti est suprema expressio ac similitudo perfectionis Dei infinitae, quae repraesentatio constituit gloriam extrinsecam obiectivam: actus vero perfectissimi ac interminabiles visionis, amoris, gaudii, adorationis, laudis etc. omnium beatorum est gloria Dei extrinseca formalis in suo ultimo termino, ad quam Deus ipse omnia quae ad extra operatur, totum ordinem creationis et sanctificationis, naturae et gratiae, providentiae naturalis et supernaturalis ultimo dirigit: omnia propter electos (cf. Rom. VIII. 28; 1. Cor. III. 22.); electi autem, « ut simus in laudem gloriae eius » (Eph. I. 12.) atque ita tandem « ut Deus sit omnia in omnibus » (1. Cor. XV. 28.). Deus igitur in sua infinita excellentia est finis ultimus, cuius gratia et ad quem omnia; Dei glorificatio finis ultimus, qui obtinendus: haec glorificatio autem completur ipsa exaltatione et beatitudine sanctorum; seu potius ipsa exaltatio et beatitudo sanctorum est suprema gloria Dei obiectiva et formalis, quod Deus ut summum bonum a creatura per visionem, amorem et inde consequentem beatitudinem in perpetuas aeternitates possidetur. Lege, quae scripsit omni auro pretiosiora Leonardus Lessius de perfect. divin. l. XIV; de summo Bono l. II.

3ⁱᵒ. Deus non quidem est nec esse potest alicui bonum formale eo sensu, quod tamquam forma proprie dicta sese communicet et uniat creaturae. Omnis enim informatio proprie dicta essentialem implicat formae imperfectionem; sicut enim perficit ita et ipsa perficitur, ac rationem partis habet et aliquo modo pendet a toto. Nihilominus Deus ipse ita supernaturali et mirabili modo creaturae intellectuali sese communicat et cum ea sese coniungit, ut illam hac communicatione sui ipsius per modum causae formalis, seclusis imperfectionibus, elevet ad statum et dignitatem sublimissimam, quam SS. Patres θέωσιν solent appellare. Talis est imprimis unio omnium suprema hypostatica in « primogenito omnis creaturae, » ubi humana natura creata facta est natura propria ipsius Verbi, ita ut hic homo sit verus Deus. Hoc autem bonum infinitae dignitatis licet immediate et formaliter sit solius humanae naturae Christi, pertinet tamen moraliter et iuridice, ut ita loquamur, ad omnem creaturam, quae in suo primogenito exaltata est, ad creaturam inquam imprimis angelicam et humanam, cuius ipse est caput. Maxime vero pertinet ad totam naturam humanam, ut hoc mysterium sit fons et origo totius « subministrationis ex capite in membra »; « de eius enim plenitudine nos omnes accepimus et gratiam pro gratia ». Consequenter et extensione velut quadam pertinet postremo etiam ad creaturam irrationalem, quae ad creaturam rationalem tamquam medium ad finem proximum refertur. Immo considerari debet ipsius naturae corporeae in se ipsa mirabilis exaltatio in corpore Christi, quod est corpus personae divinae, et propter ipsum in corporibus omnium iustorum, quae templa dicuntur Spiritus Sancti ab Apostolo (1.Cor.VI.19.) aliquando « reformanda et configuranda corpori claritatis Christi » Phil. III. 21; ut nihil dicamus de elevatione naturae corporeae ad instrumenta efficacia sanctificationis in sacramentis, et de consecratione quae latissime patet, ad instrumenta et adiumenta cultus christiani, nihilque dicamus de futura liberatione « a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei, » quae antequam fiat, « omnis creatura ingemiscit et parturit usque adhuc » Rom. VIII. 21. 22. Haec autem omnia in ordine praesenti consequuntur et dimanant ab eo mysterio, quod « Verbum caro factum est, » quod « Deus apparuit in carne, » quod caro Virginis facta est caro Filii Dei.

Altera velut formalis summi boni cum creatura communicatio cernitur in visione beatifica, ut ex dictis in praecedente Sectione cap. II. satis intelligitur. « Natura rationalis per potentiam intellectivam est capax divinitatis, et lumine gloriae illustrata et adiuta factaque Deo similis eminentissimo modo per eandem formaliter transit et penetrat in Deum, et Deus in ipsa novo modo-existit, seque ipsi cum omnibus suis bonis communicat, ut omnium dulcedine et pulchritudine perfruatur. Potentiae intellectivae velut socia et suppar accedit voluntas, qua anima toto impetu fertur in bonum intellectu conceptum, ut illi novo modo se uniat, nempe per amorem, et in illud velut transformetur. Per has duas potentias anima nostra duplici modo eoque eminentissimo intrat in divinitatem et divinitas in illam, fitque mutua veluti penetratio et intima unio vitalis inter animam et Deum. Unde nascitur ineffabile gaudium, quo infinitum bonum vitaliter coniunctum velut degustat. Per hos igitur suos actus anima ita tendit in Deum, ut ipsum immediate attingat eique vitaliter uniatur, et particeps divinitatis evadat » Lessius de perfect. div. XIV. c. 5. n.78-80.

Tertia denique quodammodo formalis communicatio Dei summi boni consideranda venit in omnibus iustis. Licet enim formaliter non sint iusti ipsa iustitia Dei (Concil. Trid. sess. VI. cap. 7.), sed iustitia, charitate, sanctitate ipsis inhaerente, quae in eorum cordibus diffunditur per Spiritum Sanctum; est tamen hoc ipsum donum inhaerens sanctificantis gratiae veluti vinculum spiritale, quo animae iustae singulari modo uniuntur cum Deo sanctificatore ac proinde Deus nominatimque, loquendo secundum appropriationem, Spiritus Sanctus « eis datur, » « in eis habitat, » « in eis manet » Io. XIV. 23; Rom. V. 3; 1. Io. IV. 16. etc. De hac Spiritus Sancti inhabitatione agimus in Tract. de Trin. tota Sectione IV. Consuli possunt theologi in S.Th.1. q.43. et in 1. dist. 14. atque inter ceteros S. Bonavent. 1. d.14. a.2. q. 1; Molina in 1. q. 43. a. 3. (qui paucis sed clarissime de hac re agit); Suarez de Trin. l. XII. c. 5; Lessius de perfect. div. l. XII. c. 10. n. 74. seqq., et de summo Bono l. II. c. 1. n. 4. 5; Petav. de Trin. l. VIII. c. 4. sqq.

Sicut ergo summum bonum in se iam ex ipsa ratione creationis est « omne bonum » creaturae efficienter, et omne bonum finaliter ut finis obiectivus quidem creaturae universae, ut finis formalis creaturae intellectualis: ita Deus ipsum bonum naturae, quod est ab ipso et ad ipsum, voluit in ordine gratuitae sanctificationis ultra omnes eius exigentias sublevare ad communionem boni sui, reddens se ipsum bonum creaturae suae per unionem hypostaticam in filiationem naturalem, per unionem gratiae in filiationem adoptivam, et per unionem gloriae in beatificationem respondentem dignitati filiorum: « si autem filii, et heredes » Rom. VIII. 17¹³. Igitur « nemo bonus nisi unus Deus: summum bonum hoc est tuum bonum, o anima. Quid ergo deest, cui summum bonum bonum est?... Erige spem tuam ad bonum bonorum omnium; ipse erit bonum tuum, a quo tu in tuo genere factus es bonus, et omnia in suo genere facta sunt bona » Aug. in Ps.102. n. 8.